Ychydig o wybodaeth sydd ar gael am Abram Wood heblaw mai Romani ydoedd, beth bynnag am ei briod, Sarah, a bod ganddynt dri mab ac un ferch. Valentine oedd y cyntaf anedig a phriododd ef gyda Jane Boswell. William oedd yr ail fab, a briododd gyda Mary Stanley, hithau o dras sipsiwn. Cymraes o'r enw Jane Hughes oedd priod Solomon, y trydydd plentyn, a rhwymwyd Damaris, y ferch, gyda Meredith Ingram, yntau o dras tylwyth arall o sipsiwn.

Gan mor luosog ydyw teulu Abram Wood erbyn heddiw, buasai'n ofynnol wrth ddalennau lawer i gofnodi hynt a helynt pob aelod, felly anelaf yr hanes hwn i gyfeiriad un o ferched Valentine, sef Alabaina, wvres Abram, yr hon a adwaenid gan ei theulu fel Alabaina Bwt.

Alabaina Bwt
Un fechan o gorff gyda gwallt du modrwyog oedd y sipsi a ganwyd hi oddeutu y flwyddyn 1778. Gan mai rhai gwael am gadw cofnodion oedd y crwydriaid - wedi'r cwbwl roedd ganddynt eu deddfau ynghyd â'u crefydd eu hunain - mae llawer digwyddiad wedi mynd i ddifancoll, sy'n golygu na fedrwn ni heddiw ond amcanu dyddiadau geni, priodi a marw.

Cawn hanes Alabaina yn Llanengan ym 1799, fodd bynnag, yr un flwyddyn ag y bu i'w thaid adael y fuchedd hon. Cofnodir ei farwolaeth ef yng nghofrestr plwyf Llangelynnin ar y 12fed o Dachwedd 1799, a disgrifir of fel A travelling Egyptian'.

Credai'r werin ofergoelus fod gan Alabaina bwerau goruwchnaturiol gyda'r gallu i ddenu'r tylwyth teg, a'i bod hefyd yn ddewines gyda'r ddawn i reibio a swyno pe dymunai! Beth bynnag am reibio, mae'n ymddangos y medrai swyno gan i un gwr o'r enw William Jones gael ei ledrithio'n llwyr ganddi a syrthio dros ei ben a'i glustiau mewn cariad a'r sipsi un ar hugain oed. Yn wir, er ei fod eisoes yn briod, gofynnodd i Alabaina a fuasai hi'n ei briodi. "Na," oedd ei hateb hi. "Romani ydw i a Gaje wyt tithau," meddai, "a fyddai fy nheulu i byth yn fodlon dy dderbyn."

Yn ystod eu priodas ganwyd iddynt bump o blant, sef Richard, Elizabeth, Sarah, Edward a Nutty ond bu farw Nutty yn bedair oed. Priododd Sarah gyda Chymro o'r enw Edward Ffoulkes a chartrefodd yng Nghaernarfon. Gwyddom i Alabaina dreulio blynyddoedd olaf ei hoes yng Nghaernarfon - hyn ar ôl i William ei gwr briodi am y trydydd tro! Efallai mai gyda'i merch Sarah y cartrefai.

Yn ôl pob sôn, roedd yr hen wraig yn uchel ei pharch gan bobl y dref; roedd ei hymddygiad yn bendefigaidd a heblaw am ei gwisg a'i chlustdlysau buasai'n anodd credu iddi erioed fod yn sipsi. Bu farw yng Nghaernarfon, a phan euthum drwy gofrestr claddedigaethau Eglwys Llanbeblig, gwelais y canlynol: Alabaina Jones, Tanrallt, Caernarfon. August 23rd, 1848, aged 70 yrs. Tho. Thomas. Vicar.

Preswylydd y bedd agosaf yw William Jones, ei chyn-briod. Er iddynt fod ar wahân am flynyddoedd maith, ei ddymuniad olaf ef oedd cael ei roddi i orffwys wrth ochr y ferch a gyfarfu yn Llanengan 'slawer dydd. Pwy a feiddiai ddweud na fedr y sipsi swyno?

Gwilym Jones