Nid hwn oedd yr unig gapel Cymraeg wrth gwrs - 'roedd capel Heywood Street i'r gogledd, capel Pendleton yn Salford, heb sôn am amryw eraill oddi amgylch mewn trefi fel Altrincham, Bolton, Rochclale, Ashton a Stockport - ond fe gredaf mai Moss Side oedd y mwyaf.

Pan ddois i Brifysgol Manceinion fel myfyriwr yn yr Hydref 1957, 'roeddwn yn aros yn Fallowfield ac eglwys Moss Side oedd mwyaf cyf1eus i mi.

Ar y pryd yr oedd bron i ddau gant o aelodau a'r gweinidog oedd y Parch Llcwellyn Hughes, yn enedigol o ddinas Lerpwl.

A bod yn onest, 'dw'i ddim yn cofio llawer am y gwasanaethau erbyn hyn ond mae gennyf ryw go' am gyfarfod pan oedd dyfodol yr eglwys yn cael ei thrafod.

'Roedd problem gyda'r adeilad, pryder am y gost o'i atgyweirio, ac os nad oeddynt am atgyweirio, dadl dros ei werthu i'r Catholigion o wlad Pwyl.

'Doedd pawb ddim o blaid, a 'rwy'n cofio un o'r blaenoriaid yn siarad yn gryf yn erbyn y gwerthiant i'r fath bobl, ond gwerthu a fu, a hynny yn ystod 1958.

Bu'r aelodau yn cyfarfod am ddwy f1ynedd mewn ystafell yn Grosvenor Street cyn prynu darn o dir yn West Didsbury, ac yno yr adeiladwyd capel Oaker Avenue.

Daeth cyfnod Grosvenor Street i ben ac fe agorwyd y capel newydd yn Ebrill, 1962, sydd yn dal yn gartref i ni bron hanner can mlynedd yn ddiweddarach.

Fast forward

Dyna'r cefndir. 'Fast forward' fel y dywedir i brynhawn Sul ar ddechrau mis Tachwedd 2009 pan ddaeth gwr bonheddig atom i ystafell y Blaenoriaid yn Noddfa, Oaker Avenue cyn dechrau y gwasanaeth a dyma ei neges: 'roedd yr eglwys Gatholig ym Moss Side yn dathlu hanner can mlwyddiant ei sefydliad gyda gwasanaeth arbennig ar Sul y 22ain o Dachwedd ac yr oeddynt yn awyddus i estyn gwahoddiad i ni yrru cynrychiolwyr i'r cyfarfod.

Yr oedd yn amlwg eu bod yn hynod ddiolchgar i Eglwys Bresbyteraidd Cymru am fod yn barod i werthu yr adeilad iddynt mewn cyfnod pryd yr oedd cryn wrthwynebiad i'r Eglwys Gatholig mewn mannau o Brydain.

Derbyniodd Elfyn a minnau y gwahoddiad ar ran yr eglwys a dyna sut yr euthom ar fore Sul unwaith yn rhagor i gyfeiriad Moss Side.

Oddi allan i'r adeilad, roedd y Ddraig Goch i'w gweld gyda banner gwlad Pwyl ar un ochr iddi a banner yr Eglwys yr ochr arall.

Oddi mewn yr oedd tyrfa wedi dod ynghyd, llawr yr eglwys a'r galeri yn llawn, a phawb yn siarad iaith hollol ddiarth i ni.

Cawsom ein tywys i' r sedd blaen a' n rhoi gyda phâr ifanc - llys¬gennad o wlad Pwyl - ar gyfer Manceinion, â'i wraig - ac yna dechreuodd y gwasanaeth am hanner dydd.

Daeth gorymdaith o offeiriaid mewn gwisgoedd crand i mewn a chymryd eu lle ac yna fe gafwyd gair o groeso gan un ohonynt i'r gynulleidfa yn gyffredinol ac i rai ymwelwyr yn arbennig.

Sawl gair a dweud y gwir, gan i bawb fod yn sefyll ar eu traed drwy gydol yr araith am chwarter awr beth bynnag.

A ninnau yn deall dim, anodd oedd dilyn, ond gan i'r siaradwr edrych i'n cyfeiriad ni ar un adeg, a gwenu, cawsom gyf1e i adnabod un gair beth bynnag: Evans.

Aeth y gwasanaeth ymlaen gyda rhai o'r gynulleidfa yn dod ymlaen i ddarllen, grŵp o ferched mewn gwisgoedd traddodiadol yn canu, yr offeiriaid yn gwneud eu gwaith a'r gynulleidfa yn canu gyda hwynt.

Braf oedd cael teimlo fod cerrig yr hen gapel, a glywsant lawer i Gymanfa Ganu yn y gorffennol, yn dal i atsain i frwdfrydedd cynulleidfa yn moliannu Duw.

Yn ystod y gwasanaeth cawsom ein galw ymlaen, ymhlith eraill, i dderbyn bathodyn a thystysgrif o ddiolch o law yr Archesgob a oedd wedi dod o Rufain i'n cyfarch.

Trist yw gweld capeli ac eglwysi wedi cau eu drysau, yn cael eu defnyddio ar gyfer trwsio moduron a busnes o'r fath neu yn cael eu dymchwel.

Dyna fu hanes llawer i gapel ac eglwys yma ym Manceinion a thrwy Gymru hefyd.

Cymaint gwell felly yw gweld eglwys Moss Side heddiw yn fyw ac yn dal at y gwaith o gynnal y credinwyr.

Am hanner can mlynedd mae hi wedi bod yn gartref ysbrydol a diwylliannol i'r Pwyliaid yn ein plith, fel y bu i'r Cymry gynt.

Yn ystod y cyfnod, fe aeth cynulleidfa y Pwyliaid i lawr hefyd - y gynulleidfa yn heneiddio a llai o rai newydd yn dod - ond y maent wedi elwa o'r mewnfudiad sydd wedi cymeryd lle yn ddiweddar ac yn awr y mae angen tri gwasanaeth ar y Sul i ddiwallu yr angen am addoliad.

Elwyn Evans, Didsbury