Braf gweld fersiwn Gymraeg yn ymddangos yn rhan o wythïen gyfoethog o ysgrifennu - hynny yw, gan fenywod ac am hanner cyntaf y ganrif ddiwethaf. Gwasg Honno yn Ninas Powys sydd ar y blaen yn y maes hwn. Eisoes cafwyd Parachutes and Petticoats (1992) £7.95 tt.220 wedi'i olygu gan Deirdre Beddoe ac, eto, Leigh Verrill-Rhys. Mae'n bosib hod rhai o ddarllenwyr Tua'r Goleuni yn cofio Deirdre Beddoe yn dod i siarad - yn Llyfrgell Caerffili am y llyfr adeg ei gyhoeddi.
Byddwch yn falch, felly, o wybod ei bod hi eto'n dod i'r ardal gan siarad yn Llyfrgell Ystrad Mynach, nos lau 25ain o Fedi am 7:30. Lle roedd y gyfrol honno am yr Ail Ryfel Byd, rhwng y ddau Ryfel Byd y gosodir, Struggle and Starve (1998) £9.95 tt.275 a olygwyd gan Carol White a'n Dr Sian Rhiannon ni o Rhymni. Geilw Deirdre Beddoe ei chyfrol Out of the Shadows (2000) tt.201 110.99 yn History of Women in C20th Wales ac y mae, o bosib, yn waith llawer mwy academaidd na'r teitlau eraill.
Mae gan Harri Parri, with gwrs, storiau cyffelyb a nac anghofiwn y gyfrol ddifyr Gas Masks a Codliver Oil, cyfrol denau iawn gan Eluned Giles a gyhoeddwyd yn 1988 ac sydd gwta 38 op dudalennau difyr o hyd - gan gostio and un bunt!
Ond yn ôl at Iancs, Conshis a Spam. Cymharol hawdd, efallai, yw dod o hyd i bobl sy'n cofio'r rhyfel ac yn gallu nodi'u hatgofion yn y Gymraeg. Mwy o gamp oedd dod i hyd i'r sawl nad oeddynt yn Gymry. Roedd rhai, with reswm, yn ifaciwîs a arhosodd yma wedi'r rhyfel naill ai drwy ddewis neu am nad oedd cartrefi na theuluoedd ganddynt bellach i ddychwelyd atynt. Ond roedd un, Kathleen Jones, wedi dysgu'r iaith yn dda iawn ac wedi dychwelyd i Loegr. Beth oedd yn ddiddorol, beth bynnag, oedd iddi barhau â'i chysylltiad a'r Gymraeg drwy ddal i fynychu capel Cymraeg, Edge Lane yn Lerpwl.
Mwy rhyfedd, efallai, oedd darn gan un a oedd yn ferch ysgol yn yr Almaen ac a ddioddefodd y cyrchoedd awyr Prydeinig. Daeth Ursula Ashton i Brydain i hyfforddi fel nyrs a chael ei hun yn priodi Cymro ym Merthyr yn 1952.
Efallai mod i'n sathru ar gyrn wrth ddweud, and dydw i ddim yn gweld beth yw rhinwedd cyfyngu'r hanesion hyn i atgofion merched yn unig. Ydw i'n sarnu nyth cacwn wrth ddweud hynny? Gobeithio y cawn ymateb erbyn rhifyn yr Hydref. Os fyddwch yn dodi pen wrth bapur, efallai y gallwch awgrymu llyfrau eraill o'r un genre.
Y gamp i fi, bellach fydd dod i ben â chynnyrch Eisteddfod Meitod cyn i Siôn Corn ddod nôl ym mis Rhagfyr ag ail-lenwi'r hosan - gobeithio, beth bynnag.
