Kiriji war (1877-1893), Ibadan, Ekiti, Ijesa: Ìkónilẹ́rú ilẹ̀ Yorùbá ló parí Ogun Kiriji
Oríṣun àwòrán, Old Naija
Yoruba bọ, wọn ni ti ọmọ ko ba ba itan, yoo ba arọba nitori arọba gan an ni baba itan.
Eyi lo difa fun itan bi ogun Kiriji ṣe waye, ohun to ṣe okunfa rẹ, iye ọdun ti wọn fi ja ogun naa ati bi o ṣe pari.
Ogun Kiriji ti ọpọ tun mọ si ogun Ekiti parapọ jẹ ogun to waye laarin ilu Ibadan ati Ekiti pẹlu Ijesha.
Gẹgẹ bí Latosa ṣe ṣalaye, ogun Kiriji lo kẹyin gbogbo ogun nilẹ Yoruba, ati pe ogun naa lo pẹ julọ ninu gbogbo ogun to ṣẹlẹ nilẹ Yoruba.
- Wo ìgbẹ̀yìn àwọn ọlọ̀tẹ̀ Yorùbá tó ran Fulani lọ́wọ́ láti kógun ja ìlú Osogbo
- Ìtàn ìgbé ayé Bode Thomas rèé, ó kọ́ wa láti máa kó ẹnu wa ní ìjánu
- Ṣo mọ̀ pé J.F Odunjo jẹ aṣòfin àti mínísítà nílẹ̀ yìí, yàtọ̀ sí pé ó jẹ́ òǹkọ̀wé?
- Ìtàn Àrọ̀gìdìgbà jẹ́ kí ń rò pé bàbá mi yan Yemọ̀ja ní àlè - Ọmọ Fagunwa
- Ó pé ọdún mẹ́rìnlélàádọ̀ta tí Akintola kú, ìdí abájọ ìja rẹ̀ pẹ̀lú Awolowo rè é
- Ìtàn Gbọnka àti Timi, akọni méjì tó borí Aláàfin Ṣango
Ki lo ṣe okunfa ogun Kiriji?
Ṣe ẹ mọ pe ti ko ba nidi, obinrin kii jẹ ikumolu.
Ogun Kiriji bẹ silẹ nitori awọn ofin ati ilana didari awọn eeyan ti Ibadan gbe kalẹ nitori ipa to ko ninu ogun ilu Osogbo ọdun 1840 ati iṣẹgun rẹ ninu ogun Ijaye.
Iṣẹgun yii lo pokiki Ibadan gẹgẹ bí ilu akin ti yoo rọpo ijọba abaṣẹ wa Oyo Ile to wo lulẹ.
Ibadan ti fi idi ijọba rẹ mulẹ kaakiri ilẹ Yoruba to fi de Ekiti ati Ijesha.Ṣugbọn Ekiti ati Ijesha tako igbesẹ yii nitori wọn ko ri Ibadan gẹgẹ bi ilu alagbara ilẹ Yoruba.
Ohun to ṣe okunfa ogun Kiriji gan an ni bi awọn aṣoju ilu Ibadan ṣe n huwa ọdaran lawọn ilu.
- Ẹfunroye Tinubu - Ògbóǹtagí oníṣòwò, olówò ẹrú àti afọbajẹ
- Samuel Ajayi Crowther, òjíṣẹ́ Ọlọ́run tó gbé èdè Yoruba lárugẹ
- Mọrèmi Àjàṣorò, akọni obìnrin tó gba Ilé Ifẹ̀ sílẹ̀ lóko ẹrú
- Ọ̀rọ̀ǹpọ̀tọ̀niyùn, Aláàfin obìnrin àkọ́kọ́ rèé, tó ní nǹkan ọkùnrin
- Baṣọ̀run Gáà, tó yan ọba mẹ́rin, pa ọba mẹ́rin àmọ́ ọba karùn-ún ló pa á
- Ọbasanjọ sọ àsírí sàgbàdèwe rẹ̀
Itan sọ pe niiṣe ni wọn n dunkoko mọ awọn ọdọ, koda wọn tun n fi ipa bawọn obinrin lopọ.
Eleyi lo mu ki awọn eeyan Ekiti ati Ijesha ṣekupa ọpọ ninu wọn ti wọn si doju ija kọ Ibadan.
Bayii lawọn ilu mii nilẹ Yoruba naa da si ogun ọhún.
Ewo ni wọ́n n pè ní ogun Jalumi to waye lọd\un 1878?
Egba ati Ijebu ṣegbe lẹyin Ekiti ati Ijesha.
Wọn si doju ija ko Ibadan lati Guusu.
Nigba ti awon ọmoogun Ekiti ati Ijesha pẹlu atilẹyin awọn Fulani gbogun ti Ibadan lati apa Ariwa.Lọna marun un ọtọọtọ ni Ibadan nikan ti jagun.
Lọjọ kinni, oṣu kọkanla, ọdun 1878 ni Ibadan kọlu awọn ọmọogun Ekiti, Ijesha at'awọn Fulani Ilorin lapa Ariwa ibi to di ipinle Osun lonii.
Ibadan si ṣẹgun gbogbo wọn.
Eyi ni wọn n pe ni ogun Jalumi ọdun 1878 tabi Ogun Ikirun.
Oríṣun àwòrán, Old Naija
Kini o kọkọ fa ija laarin Modakeke ati Ile Ife?
Ogun Kiriji naa lo ta epo si aawọ to wa laarin Ife at'awọn ara Oyo to wa niluu Modakeke ti wọn ṣe atilẹyin fun Ibadan.
Modakeke pada bori Ifẹ pẹlu iranlọwọ Ibadan.
Kini idi ti wọn fi sọ ogun naa ni ogun Kiriji?
O ṣe pataki lati mọ pe oruko Kiriji ti wọn n pe ogun naa niṣe pẹlu bi ohun ija oloro ti wọn fi jaa.
Bi ohun ija ti awọn ọmọogun Ekiti ati Ijesha n lo labẹ alaṣẹ ọgagun wọn, Ogedengbe ṣe n dun bi àrá nigba naa lo faa.
Awọn ohun ija oloro yii lo ran Ekiti ati Ijesha lọwọ ninu ogun Kiriji.
- Wo ìṣẹ̀lẹ̀ márùn-ún tí kò bá pín Nàíjíríà sí yẹ́lẹ-yẹ̀lẹ
- Eji Gbadero, ọmọ Ibadan àti jayé-jayé ọmọ ónílẹ̀ ti wọn yẹgi fun l'Eko
- Lisabi Agbongbo Akala rèé, ẹni tó fi ìfẹ́, ìṣọ̀kan àti ìrẹ́pọ̀ gba ilẹ̀ Ẹ̀gbá lọ́wọ́ ìmúnisìn
- Ọba Lamidi Adeyẹmi, òṣìṣẹ́ adójútòfò àti Abẹ̀ṣẹ́kùbíòjò kó tó jọba
- Irú ẹ̀dá wo ni Lamidi Adeyemi? Aláàfin tó rí ìbẹ̀rẹ̀ àti opin sáà gómìnà mọ́kànlélógún l‘Oyo
- Wo ọ̀pọ̀ àṣeyọrí tí Aláàfin ṣe láti àádọ́ta ọdún tó ti jọba
Ba wo ni ogun Kiriji ṣe pari?
Ogun Kiriji tẹsiwaju fun ọpọ ọdun ki Gomina Carter lati ilu oyinbo to gbiyanju lati pẹtu sija náà lọdun 1886.
Ṣugbọn ogun naa ko pari to fi di ọdun 1892 nigba ti ilẹ Gẹẹsi de si Ijebu pẹlu ibọn to lagbara.
Lọdun 1893 ni Gomina Carter fi ipa pari ija ọhún.
Itan sọ pe gomina f'ẹsẹ rin lati ilu Eko lọ si ibudo awọn ọmọogun Ibadan ati Ekiti pẹlu Ijesha ni Igbajo ati Okemesi.
Nibẹ lo si ti sọ fawọn ọmoogun naa pe ki wọn pada sile.
Lẹyin naa ni wọn jọ buwọlu iwe adehun kan eleyii to sọ ilẹ alagbara ilẹ Yoruba di ọkan lara awọn ẹkun ti ijọba ilẹ Gẹẹsi ko lẹru lapa Iwọ-oorun ilẹ Afirika.
- Buhari ní kí ọ̀gá ọlọ́pàá Adamu tó yẹ kó fẹ̀yìntì máa báṣẹ́ lọ
- Iléeṣẹ́ ológun Myanmar ti di ojú òpó facebook pa kí ọkàn àwọn ará ìlú lè balẹ̀
- Àwọn ẹ̀gbọ́n mi ọkùnrin dá pín ogun bàbá wa, wọ́n ní pé obìnrin ni mí- Onyinye
- Irọ́ ní o, a kò buwọ́lu Goodluck Jonathan fún ipò ààrẹ 2023 - APC
- Awakọ̀ ojú pópó láti Eko san N26,000 nítorí ó lu òfin tó de ìtànkálẹ̀ ààrùn Covid-19 - FRSC
