Ikki yuz marta ilon chaqqan odam qonidan eng kuchli ziddi zahar olindi

AQShlik bir erkak 20 yilga yaqin vaqt davomida o‘ziga atay ilon zahrini yuborishi natijasida uning qoni "misli ko‘rilmagan" antidotni paydo qildi, deb ta’kidlamoqda olimlar.

Hayvonlar ustida o‘tkazilgan tajribalarda Tim Fridning qonida topilgan antitanalar ilon turlarining o‘limga olib keladigan zahar dozalaridan himoya qilishi aniqlandi.

Hozirgi davolash usullari ilon chaqqan odamning aynan qaysi turdagi ilon chaqqaniga mos kelishi kerak.

Biroq, janob Fridning 18 yillik sa’y-harakatlari barcha ilon chaqishlariga qarshi universal antidot topishda muhim qadam bo‘lishi mumkin. Ilon chaqishi yiliga 140 000 gacha odamni o‘ldiradi va undan uch baravar ko‘p odamni amputatsiyaga yoki doimiy nogironlikka olib keladi.

Umuman olganda, janob Frid dunyodagi eng zaharli ilonlarga, jumladan, mamba, kobra, taypan va kraytlarning ko‘plab turlariga 200 dan ortiq marta o‘zini chaqtirgan va 700 dan ortiq zahar in’ektsiyalarini olgan.

U dastlab ilonlar bilan ishlashda o‘zini himoya qilish uchun immunitet hosil qilmoqchi bo‘lgan va o‘z tajribalarini YouTube'da hujjatlashtirgan.

Ammo sobiq yuk mashinasi mexanigi bo‘lmish Frid ikkita kobra ketma-ket chaqqach komaga tushib qolganida, "butunlay rasvo bo‘lganini" aytadi.

"Men o‘lishni istamasdim. Barmog‘imni yo‘qotishni ham, ishdan qolishni ham xohlamasdim," deydi u Bi-bi-si bilan suhbatda.

Janob Fridning maqsadi dunyo aholisi uchun yaxshiroq davolash usullarini ishlab chiqish edi. U shunday tushuntirdi: "Bu shunchaki hayot tarziga aylandi va men o‘zimdan 10 000 km uzoqlikda ilon chaqishidan vafot etayotgan odamlar uchun imkon qadar ko‘proq harakat qilishda davom etdim".

"Qoningizdan bir oz olsam maylimi?"

Hozirgi vaqtda antitoksin hayvonlarga, masalan, otlarga ilon zaharini kichik dozalarda yuborish orqali tayyorlanadi. Ularning immun tizimi antitanalar ishlab chiqarish orqali zaharga qarshi kurashadi va bu antitanalar keyinchalik dori sifatida ajratib olinadi.

Biroq zahar va unga qarshi vosita bir-biriga juda mos kelishi kerak, chunki toksinlar bir ilon turidan boshqasiga farq qiladi.

Hatto bir turning o‘zida ham katta farqlar mavjud. Masalan, Hindistondagi ilonlardan tayyorlangan antitoksin Shri-Lankadagi xuddi shu turdagi ilonlarga nisbatan kamroq samarali.

Tadqiqotchilar jamoasi keng neytrallashtiruvchi antitanalar deb ataladigan immunitet himoyasini izlay boshladi. Bu antitanalar toksinning o‘ziga xos qismini emas, balki ularning butun sinflari uchun umumiy bo‘lgan qismlarini nishonga oladi.

Aynan shu paytda Centivax biotexnologiya kompaniyasining bosh ijrochi direktori doktor Jeykob Glanvill Tim Frid haqida eshitib qoldi.

"Darhol xayolimga keldi: Agar dunyoda kimdir bu keng miqyosda neytrallashtiruvchi antitanalarni ishlab chiqqan bo‘lsa, bu aynan u bo‘ladi. Shu zahoti unga murojaat qildim," deydi Glanvill.

"Birinchi qo‘ng‘iroqda men "bu g‘alati tuyulishi mumkin, lekin sizning qoningizdan biroz olishni istardim" dedim."

Janob Frid rozi bo‘ldi va tadqiqot axloqiy jihatdan ma’qullandi, chunki undan faqat qon olinadi, unga qo‘shimcha zahar berilmaydi.

Tadqiqot marjon ilonlar, mambalar, kobralar, taypanlar va kraytlar kabi zaharli ilonlarning ikkita oilasidan biri bo‘lgan elapidlarga qaratilgan.

Elapidlar o‘z zaharlarida asosan neyrotoksinlardan foydalanadi, bu esa qurbonni falajlaydi va nafas mushaklarini to‘xtatganda o‘limga olib keladi.

Tadqiqotchilar Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan sayyoramizdagi eng xavfli ilonlar qatoriga kiritilgan 19 ta elapidni tanlab olishdi. Shundan so‘ng ular janob Fridning qonidan himoya vositalarini izlay boshlashdi.

Ularning Cell jurnalida batafsil yoritilgan tadqiqotlari ikki sinf neyrotoksinlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ikkita keng miqyosda neytrallashtiruvchi antitanalarni aniqladi. Ular o‘zlarining antidot kokteylini tayyorlash uchun uchinchi bir toksin turini nishonga oladigan dori qo‘shdilar.

Sichqonlar ustida o‘tkazilgan tajribalarda bu kokteyl 19 turdagi zaharli ilonning 13 tasidan o‘limga olib keladigan dozalardan hayvonlarni himoya qildi. Qolgan oltitasiga qisman himoya ta’minlandi.

Doktor Glanvillning aytishicha, bu himoyaning "misli ko‘rilmagan" qamrovi bo‘lib, u "ehtimol, hozirgi vaqtda zahriga qarshi antidot mavjud bo‘lmagan ko‘plab elapid turlarini qamrab oladi".

Jamoa antitanalarni yanada takomillashtirish va to‘rtinchi komponentni qo‘shish elapid ilon zaharidan to‘liq himoyalanishga olib kelishi mumkinligini tekshirishga harakat qilmoqda.

Ilonlarning boshqa sinfi – qorailonsimonlar neyrotoksinlarga emas, balki qonga hujum qiladigan gemotoksinlarga ko‘proq tayanadi. Ilon zaharida jami o‘nlab keng toifadagi toksinlar mavjud bo‘lib, ular hujayralarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘ldiradigan sitotoksinlarni ham o‘z ichiga oladi.

"O‘ylaymanki, keyingi 10 yoki 15 yil ichida bizda ushbu toksin sinflarining har biriga qarshi samarali vosita bo‘ladi," deydi Kolumbiya universiteti tadqiqotchilaridan biri professor Piter Kvong.

Janob Fridning qon namunalari ustida izlanishlar davom etmoqda.

"Timning antitanalari haqiqatan ham g‘ayriodatiy – u o‘zining immunitet tizimini juda keng doirada zaharlarni tanib olishga o‘rgatgan," deydi professor Kvong.

Pirovard maqsad – barcha hollarda ishlatiladigan zaharga qarshi yagona vositaga ega bo‘lish yoki elapidlar uchun bitta va qorailonsimonlar uchun boshqa bir in’ektsiya yaratishdir.

Liverpul tropik tibbiyot maktabining ilon chaqishi bo‘yicha tadqiqotlar markazi rahbari, professor Nik Keysvell xabar qilingan himoya kengligini "shubhasiz yangilik" deb ta’rifladi va bu yondashuvning amalga oshirish mumkinligiga "kuchli dalil" sifatida baholadi.

"Bu ish, shubhasiz, sohani oldinga siljitmoqda."

Biroq, u hali "ko‘p ish qilish kerakligi" va zaharga qarshi vositani odamlarda qo‘llashdan oldin keng ko‘lamli sinovlardan o‘tkazish zarurligini ta’kidladi.

Janob Frid uchun esa bu bosqichga erishish "meni mamnun etadi".

"Men insoniyat uchun foydali ish qilayotganimdan xursandman va bu men uchun juda muhim edi. Men bu bilan faxrlanaman", deydi Frid.