Uchaguzi Nigeria 2023: Madai, video za mtandaoni zakanushwa

Madai ya uongo kuhusu tume ya uchaguzi ya Nigeria yalizua wasiwasi wakati wapiga kura wakipiga kura siku ya Jumamosi. Video zilizo na picha za zamani na za kupotosha zilizorekodiwa katika kura za awali pia zilikuwa zikisambazwa.

Wakati Wanigeria wakisubiri matokeo rasmi ya uchaguzi tumeangalia baadhi ya madai haya.

Mitandao ya kijamii nchini Nigeria, haswa Twitter, imekuwa na jukumu kubwa katika usambazaji wa habari za kuaminika zinazohusiana na uchaguzi lakini wakati huo huo imekuwa chanzo kikubwa cha habari potofu na upotoshaji.

Mwelekeo mmoja wa habari potovu tuliofuatilia ulikuwa ushiriki wa video zinazodaiwa kuonesha mambo ya kura wakati wa uchaguzi.

Nchini Nigeria, watu hupiga kura kwa kuweka alama ya dole gumba kando ya nembo ya chama wapendacho.

Kwa kutumia zana za utafutaji za picha za nyuma, BBC ilifuatilia baadhi ya video za watu wakipiga kura kwa dole kwenye chaguzi za 2021 na 2019.

Video nyingine iliyosambaa sana mitandaoni ilionesha watu wakifundishwa kuhusu njia bora ya kuweka kidole gumba kwenye karatasi za kupigia kura wakati wa kupigia kura chama fulani.

Seti zote mbili za video zilikuwa na sauti ndogo za kikanda na kidini na zilisambaa sana kwenye vikundi vya WhatsApp na Twitter.

Mwanasiasa maarufu nchini Nigeria alikuwa mmoja wa watu waliosambaza video ya watu wakifundishwa jinsi ya kuweka dole gumba.

Video hiyo inaonekana kuwa ni miradi ya kuhamasisha wapiga kura inayotekelezwa na chama cha upinzani cha Labour katika baadhi ya maeneo ya Nigeria.

BBC imewasiliana na chama kupata maoni lakini bado hawajajibu. BBC haikuweza kujua ni wapi video hizo zilirekodiwa.

Lakini tunajua kwamba kura zilizooneshwa katika angalau moja ya video hizi zilizosambaa hazikuwa za kweli.

Zimewekwa alama "specimen" wazi na hazifanani kidogo na karatasi za kawaida za tume ya uchaguzi, zinazoonekana hapa chini upande wa kushoto.

Madai ya wizi wa kura wa Tume ya Uchaguzi

Madai makubwa ambayo yamepata mvuto, yakisukumwa kwa kiasi kikubwa na washawishi kwenye mitandao ya kijamii, yanadai kuwa Tume Huru ya Kitaifa ya Uchaguzi ya Nigeria (Inic) inaiba hesabu ya kura ili kupendelea chama tawala cha All Progressives Congress (APC).

Video zinazoshirikiwa na akaunti zenye wafuasi wengi pia zilidai kuwa seva ya Inec ilikuwa imechezewa na watu wasiojulikana walikuwa wakiingiza matokeo ya uchaguzi yaliyoghushiwa.

Uchunguzi ulionesha kuwa tovuti inayodaiwa haikuwa ya tume ya uchaguzi na kwa hakika, ilikuwa tovuti ghushi ya kuangalia matokeo ya uchaguzi ya IEC.

Anuwani ya wavuti ina tofauti za kawaida za tovuti ghushi, kama vile kuwa na nambari badala ya jina halisi la tovuti.

IEC ilitoa taarifa ikisema kwamba ingawa seva yake ilikuwa "polepole na isiyo thabiti" kwa sababu ya shughuli nyingi zinazoendelea, haikuathiriwa.

Kulikuwa pia na madai kwamba Inec ilitumia mashine ya Ithibati ya Mpiga Kura ya Bimodal (BVAS) kuongeza kura kwenye hesabu ya mgombea mahususi. Inec inakanusha hili.

Mnamo mwaka 2021 Tume ya Uchaguzi ya Nigeria ilianzisha mashine ya BVA ili kurahisisha uthibitishaji na uidhinishaji wa wapiga kura siku ya uchaguzi. Lakini pia ilipaswa kutumika katika kupakia matokeo kwenye tovuti ya kuangalia matokeo ya tume.

Baadhi ya watumiaji wa mitandao ya kijamii walidai bila ushahidi kuwa mashine ilifeli kwa sababu INEC ilikuwa ikihujumu mchakato wa uchaguzi makusudi.

Lakini Inec, katika taarifa yake iliyotoa kukabiliana na madai hayo ilisema baadhi ya mashine zilishindwa kuwaidhinisha wapiga kura au kupakia matokeo ya uchaguzi katika baadhi ya maeneo kwa sababu ya matatizo ya kiufundi au kutokuwepo kwa intaneti.

Baadhi ya vyama vya siasa, vikiwemo vya wagombea watatu wakuu wa upinzani, vimetaka uchaguzi huo kufutwa kwa sababu ya masuala yanayohusiana na BVAS, miongoni mwa malalamiko mengine.

Matokeo feki ya uchaguzi

Washawishi wa mitandao ya kijamii na wanasiasa walio na mamia ya maelfu ya wafuasi waliweka matokeo ghushi na ya kupotosha. Hii imechangia kuhojiwa kwa matokeo rasmi yaliyotolewa na INEC.

Bashir Ahmad, msemaji wa Rais Muhammadu Buhari, alikuwa mmoja wa walioshiriki matokeo yaliyothibitishwa baadaye kuwa ya uwongo wakati INEC ilipotoa matokeo rasmi. Bw Ahmad amefuta tweet yake tangu wakati huo.

Obasanjo 'shujaa'

Mtu mmoja aliyejitokeza sana katika ujumbe wa upotoshaji uliosambazwa mtandaoni alikuwa Rais wa zamani wa Nigeria Olusegun Obasanjo, ambaye alikuwa mwanachama wa Peoples Democratic Party (PDP) lakini tangu wakati huo amemuunga mkono Peter Obi wa Labour Party.

Kabla ya uchaguzi huo, madai ya Bw Obasanjo kuingilia kati kusimamisha mzigo wa lori la raia wa Chad ambao walidaiwa kuja kupiga kura katika uchaguzi huo yalisambazwa sana kwa kutumia WhatsApp.

Ujumbe huo ulisema afisa mdogo wa uhamiaji alimtahadharisha rais wa zamani. Wachad milioni 1.5 wakiwa na kadi za wapiga kura wa Nigeria waliokuwa wakisafiri hadi Kaduna kaskazini-magharibi mwa Nigeria kwa lori 100, lakini Bw Obasanjo aliagiza walinzi wake binafsi kufunga barabara zote na kuwakamata wageni hao.

Hakuna ripoti nchini Nigeria za kukamatwa kwa raia wa Chad wanaojaribu kuingia nchini humo. Akiwa rais wa zamani, Bw Obasanjo hana mamlaka ya kufunga barabara au kuagiza vyombo vya usalama kuwazuia watu au bidhaa zinazoingia nchini.

Zaidi ya hayo, utafutaji wa picha unathibitisha kwamba moja ya picha zilizotumiwa kueneza hadithi hiyo kwa kweli ilikuwa kutoka Shirika la Habari la Nigeria mnamo Mei 2021 wakati liliporipoti kwamba Kikosi cha Usalama na Ulinzi wa Raia wa Nigeria kiliwazuia wafugaji wa Fulani kuingia katika jimbo la Kwara. Picha nyingine ilikuwa ya 2021, wakati mtandao wa usalama, Amotekun, ukiwaweka kizuizini kikundi kingine cha wafugaji wa Fulani.

Mwanamuziki na mwanaharakati maarufu Charles Oputa, anayejulikana pia kama Charly Boy, alishiriki hadithi hii ya uwongo kwenye ukurasa wake wa Instagram. Tangu wakati huo ameifuta.

Suala jingine la uwongo linalovuma kwenye mitandao ya kijamii na programu za kutuma ujumbe kama vile WhatsApp ni kwamba Bw Obasanjo "amevamia" kituo cha IEC huko Abuja na "matokeo halisi" ya uchaguzi, ambayo eti alikuwa ameyapata kutoka kwa seva.

Lakini hakuna uwezekano kwamba Bw Obasanjo angeweza kunasa matokeo ambayo yalikuwa bado hayajapakiwa kwenye seva ya INEC.

Waandishi wa habari wa BBC katika kituo hawakuona ushahidi wowote wa tukio kama hilo kutokea.