Венесуэла: Ўзбекистон, Марказий Осиё ҳозирча кузатаяптими, Ўзбеклар-чи, ким нима деяпти?

Венесуэланинг узоқ йиллик иккита йирик ядровий қўлловчиси Россия ва Хитой барча беш Марказий Осиё давлатининг ҳам энг яқин иттифоқчиси, савдо-иқтисодий ҳамкори ва стратегик шериклари бўлишади.

Ким нима дедию демади?

Россия ва Хитой ўз муносабатларини узоқ куттиришмади, тезликда АҚШнинг Венесуэлага қарши амалларини қоралашди.

Расмий Москва воқеаларнинг сўнгги ривожидан хавотир билдирди.

Россия Американи Венесуэлага қарши "қуролли босқинчилик амали"да айблади.

Кремл АҚШ ҳукуматини "ўз мавқеини қайта кўриб чиқиш, суверен мамлакатнинг қонуний йўл билан сайланган президенти ва унинг рафиқасини озод қилиш"га чақирди.

Хитой бир суверен давлат ва унинг президентига қарши куч қўлланганидан «қаттиқ шок»да эканини айтди.

Расмий Пекин буни «кескин қоралашлари»ни баён қилди.

Хитой томонига кўра, Вашингтоннинг амаллари «халқаро ҳуқуқ ва Венесуэла суверенитетига дахл қилади».

Бу «Лотин Америкасидаги тинчлик ва хавфсизликни хавф остига қўяди.»

Венесуэла икки қудратли иттифоқчисининг қораловчи мазмундаги айни баёнотларига расмий Вашингтон ва АҚШ президентининг муносабати ҳозирча имконсиз.

Хабарларга кўра, 3 январ кунининг ўзида Россия Ташқи ишлар вазири Венесуэланинг ҳозирда муваққат раҳбари, мамлакат вице-президенти Дэлси Родригес Гомес билан қўнғироқлашган.

«Суҳбат чоғида тарафлар Россия ва Венесуэла ўртасидаги ҳар томонлама стратегик шерикликни янада мустаҳкамлаш истагини баён этишган».

Худди ўша куни АҚШ Венесуэлага зарба берган, президенти ва рафиқасини ушлаб, Нью-Йоркка келтирган, уларга қарши гиёҳванд моддалар билан боғлиқ айбловларни илгари сурган, жиноят иши қўзғатган.

Венесуэла президентининг бугун, 5 январ куни маҳкама қаршисида ҳозир бўлиши кутилмоқда.

Акс-садолар қоришиқ

АҚШнинг Венесуэла, унинг президенти ва биринчи хоними билан боғлиқ хатти-ҳаракатлари дунё бўйлаб қоришиқ муносабатларга сабаб бўлган.

Аксарият Лотин Америкаси давлатлари ҳам Америка Қўшма Штатларининг бу амалларини қоралашган.

Аксарият Европа мамлакатлари етакчилари эса, ўзларининг муносабатларида бунинг халқаро қонун тамойилларига қанчалик зид ёки зид эмаслиги масаласида анчайин эҳтиёткорлик кўрсатишгани кўрилган.

Уларнинг кўпчилиги ўзларининг асосий диққат-эътиборларини Венесуэлада қудрат алмашинувининг тинч ва демократик йўлда амалга ошиши лозимлигига қаратишган.

Марказий Осиё давлатлари ҳукуматлари Венесуэладаги воқеаларнинг сўнгги ривожи борасида ҳозирча жим, уларнинг бу хусусда бирор бир расмий баёнот билан чиққанликлари ҳалича кузатилмайди.

Бу аллақачон "минтақа мамлакатлари ҳозирча вазиятни кузатиб туришибди", деган талқинларга ҳам сабаб бўлиб улгурган.

Мазкур ҳолатни Венесуэланинг Марказий Осиёдан анча олисда жойлашганига ҳам йўйганлар борлиги ҳам кўрилган.

Айримлар эса, бунга асосий сабаблардан бири ўлароқ томонлар ўртасидаги савдо-сотиқнинг жуда кам эканини ҳам кўрсатишган.

Марказий Осиё ва Николас Мадуро

Қозоғистон президенти Венесуэла Президенти Николас Мадуро билан шахсан учрашган ва юзма-юз мулоқот қилган сўнгги минтақа давлати президенти бўлган.

Икковлон ўртасидаги учрашув шу йилнинг май ойида, Россия пойтахти Москвада, Иккинчи Жаҳон урушидаги ғалабанинг 80 йиллиги тантаналари теграсида кечган.

Расмий хабарларга президент Мадуро билан мулоқоти чоғида Қасим-Жомарт Тоқаев Венесуэлани "муҳим ҳамкор" сифатида кўришларини айтган.

"Ўзаро алоқаларини мустаҳкамлаш истиқболларини муҳокама этиш учун Венесуэла раҳбарини давлат ташрифи билан Қозоғистонга келишни таклиф қилган".

"Объектив сабабларга кўра, икки томонлама ҳамкорликларида ҳали сезиларли ютуқларга эришилмаганини эътироф этган".

Венесуэла эга бўлган даражада бўлмаса-да, Қозоғистон ҳам дунёнинг нефт захираларига анчайин бой давлатлари сирасига киради.

АҚШнинг энг йирик ширкатлари энергетика масаласида асосий ҳамкорлари ҳисобланади.

Айрим таҳлилларга кўра, Венесуэладаги воқеаларнинг сўнгги ривожи жаҳондаги нефт нархларига қаттиқ таъсир қилмаган.

Уларнинг наздларида бу ҳам Марказий Осиё давлатларининг бугунги мавқеъларини изоҳлаши мумкин бўлган яна бир омил бўлиши мумкин.

Аммо, бошқа томондан, нейтрал Туркманистон истисно қолган Марказий Осиё давлатлари Россиянинг Украинага босқинини ҳам на-да ёқлашади ва на-да қоралашади, уруш бошланган ўтган тўрт йилча вақт ичида ўзларининг "нейтрал" мавқеъда эканликларини намоён этиб келишади.

Бир давлатнинг суверенитети ва ҳудудий яхлитлиги масаласида эса, ўзларининг БМТ Низомларига содиқ эканликларини таъкидлашади.

Лекин воқеаларнинг Венесуэла билан боғлиқ сўнгги ривожи Ўзбекистон ва Қозоғистон мисолида минтақанинг йирик давлатлари Трамп бошқаруви остидаги Америка Қўшма Штатлари билан алоқаларини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш, савдо-иқтисодий алоқаларини шу пайтгача мисли кўрилмаган бир даражага етказиб бўлган бир пайтга ҳам тўғри келган.

АҚШ президенти бу икки давлат президентини ҳатто Йирик Йигирмалик давлатларининг келаси йил Майямида бўлиб ўтиши кутилаётган саммитига таклиф этиш режасида эканини айтиб, яқинда дунёнинг эътиборини ўзи қолиб, Марказий Осиёга ҳам қаратган.

Аммо Венесуэланинг узоқ йиллик асосий иттифоқчилари Россия ва Хитой барча беш Марказий Осиё давлатининг ҳам энг йирик ҳамкори, стратегик шериги ва иттифоқчиси саналади.

Айниқса, Россия Украинага очган уруш Марказий Осиёда ҳам геосиёсий тангликни кучайтирган.

Минтақа давлатлари ҳукуматлари эса, глобал қудратларнинг ортиб бораётган босими ва кучайиб бораётган эътибори остида ўзларининг мувозанатли ва кўп қутбли ташқи сиёсат юритиш мавқеъларига содиқ қолишларини расман ва ошкора баён этиб келишади.

Венесуэладаги воқеаларнинг сўнгги ривожи унинг Россия ва Хитой билан муносабатларига таъсири ҳамда бунинг минтақа учун нимани англатилиши ҳозирча маълум эмас.

Ўзбеклар нима дейди?

Аммо биргина Ўзбекистон мисолида олганда ҳам, Венесуэладаги воқеаларнинг сўнгги ривожи мамлакат матбуотида кенг акс-садо берган, шу кунларда изчил равишда ёритиб борилаётган халқаро хабарлардан бири экани кўрилади.

Бу интернетнинг ўзбек сегменти эътиборига ҳам тушган, турли кўринишдаги муносабатларга сабаб бўлган.

Биргина BBC Ўзбек хизматининг ижтимоий тармоқлардаги акаунтларида ҳам Венесуэла билан боғлиқ постлар энг кўп кўрилган, ёқтирилган, шарҳланган ва улашилганларига айланган.

Биргина постнинг ўзи юзлаб коментларга туртки бергани кўрилган.

Коментларнинг бирида, "Бу очиқча босқинчилик, бу шунчаки очкўзлик. Венесуэла энг кўп нефт захирасига эга давлат бўлганлиги учун АҚШ уни босиб олмоқчи, ресурслар тугагач чиқиб кетади", дейилган бўлса, бошқасида, "100 фоиз тўғри қилган, Америка диктатурани йўқ қилаяпти", деб ёзилган.

Яна бирида айтилишича, "Олдиндан дунёни кучлилар бошқарган, ҳозир ҳам. Демократия, эркинлик бари қуруқ ёлғон. Чиқариладиган барча қонун-қоидалар халқ учун".

Бир коментда, "Булар хоҳлаган ишини қилаяпти-ку", - дея таажжуб изҳор этилган бўлса, бошқасида, "Халқаро ҳуқуқ? Инсон ҳуқуқлари? Демократия?", деган сўроқ сўралиб, қаҳ-қаҳ этиб кулиб турган ва масхарабоз қиёфасидаги иможилар ҳам илова қилинган.

Яна бир фолловеримиз эса, "Халқ нега жим, чунки халққа ҳеч нима бермаган Мадуро, Эрон бирлашди-ку", деган комент қолдирган.

Бошқа бир коментда эса, бу "Барча диктаторларнинг қўрқинли туши", деб ёзилган.

Яна бирида "БМТ қани?", деган савол қўйилган, бунга жавобан қолдирилган бир коментда, "Уларнинг боридан йўғи яхши, бир тийинлик фойдаси йўқ..", дейилган.

Баъзи коментлардаги фикрларга таянилса, "АҚШ ҳақиқий куч қандай бўлишини Россия, Хитой ва бутун дунёга кўрсатиб қўйган".

Хабарларга кўра, БМТ Хавфсизлик Кенгаши бугун, 5 январ куни Американинг Венесуэладаги амалиётини муҳокама этиш учун фавқулодда йиғинга йиғилади.

Маълум бўлишича, фавқулодда йиғин ўтказишни Колумбия сўраган, уни кенгашнинг икки доимий аъзоси – Россия ва Хитой қўллаган.

АҚШнинг қилган иши Украина билан урушаётган Россия мисолида бўладими ёки айниқса, сўнгги пайтларда Тайван атрофида ўзининг ҳарбий машғулотларини фаоллаштираётган Хитой, дунёнинг бошқа давлатлари учун "яхши намуна" бўлмаслигига оид хавотирлар ҳам бор.