Эроннинг АҚШ ҳужумига бу сафарги жавоби нима учун бошқача бўлиши мумкин?

АҚШ Марказий қўмондонлиги масъул бўлган ҳудудга, Эрон сувларига яқин жойга, "Авраам Линколн" авиаташувчи зарба гуруҳи келгани кенг миқёсли тўқнашув юз бериши мумкинлиги ҳақидаги хавотирни янада кучайтирди.

Эрондаги норозилик намойишларига қарши энг кенг қамровли ва шафқатсиз чоралар кўрилаётган бир пайтда, бу жойлаштирув Вашингтон ва Теҳрон тўғридан-тўғри тўқнашувга яқинлашганини кўрсатади.

Эрон раҳбарлари, бир томондан, режимни йўқ қилишни тобора кўпроқ талаб қилаётган норозилик ҳаракати ва, бошқа томондан, ўз ниятини атай мужмал қолдираётган, нафақат Теҳронда, балки шундоқ ҳам беқарор минтақада хавотир уйғотаётган АҚШ президенти ўртасида қисилиб қолгандек кўринмоқда.

Эроннинг кейинги эҳтимолий жавоб зарбаси Вашингтон билан олдинги қарама-қаршиликларда кўринган андазага мос келмаслиги мумкин.

Президент Доналд Трампнинг сўнгги таҳдидлари Эроннинг ички тартибсизликларни зўравонлик билан бостириши манзарасида, ғоят оғир ички таранглик пайтида янгради. АҚШнинг ҳозир ҳар қандай ҳужуми эскалацияни минтақавий миқёсда ва Эрон ичида сезиларли даражада ошириб юбориши мумкин.

Сўнгги йилларда Теҳрон шошмасдан ва чекланган қасос олишни афзал кўриб келмоқда.

2025 йил 21-22 июнь кунлари АҚШ Эрон ядро объектларига зарба берганидан сўнг, Эрон эртаси куни Қатардаги АҚШ бошқарадиган Ал-Удейд авиабазасига ракета ҳужуми билан жавоб қайтарди.

Президент Трампнинг айтишича, Эрон зарба ҳақида олдиндан огоҳлантирган, бу эса ҳаво мудофаасига ракеталарнинг аксариятини йўқ қилиш имконини берган. Қурбонлар ҳақида хабар қилинмаган. Бу алмашинув Эроннинг кенг кўламли урушдан тийилгани, шунчаки ўз қатъиятини кўрсатишга урингани сифатида талқин қилинди.

Худди шундай ҳолат 2020 йил январида, Трампнинг биринчи президентлиги даврида ҳам кузатилган. 3 январь куни Бағдод аэропорти яқинида АҚШ Қудс кучлари қўмондони Қосим Сулаймонийни ўлдирганидан сўнг, Эрон беш кун ўтиб АҚШнинг Ироқдаги Айн ал-Асад авиабазасига ракеталар билан ҳужум қилганди.

Яна олдиндан огоҳлантириш билан. АҚШ ҳарбий хизматчилари ҳалок бўлмаган бўлса-да, кейинчалик ўнлаб кишилар бош мия жароҳатлари ҳақида хабар беришди. Бу воқеа Теҳроннинг вазиятни кескинлаштириш эмас, балки уни бошқаришга интилганини тасдиқларди.

Ҳозирги вазият эса бутунлай бошқа.

Эрон 1979 йилда Ислом Республикаси ташкил этилганидан бери ички тартибсизликларнинг энг жиддий тўлқинларидан биридан ўтмоқда.

Декабрь ойи охири ва январь ойи бошларида бошланган норозилик намойишлари қаттиқ зўравонлик билан бостирилди. Мамлакат ичидаги инсон ҳуқуқлари ташкилотлари ва тиббиёт ходимлари бир неча минг киши ҳалок бўлгани, яна кўплаб одамлар жароҳатлангани ёки ҳибсга олингани ҳақида хабар берди.

Кириш имконияти йўқлиги ва икки ҳафтадан ортиқ давом этган интернет узилиши туфайли аниқ рақамларни текшириш имконсиз. Эрон расмийлари ҳалок бўлганлар учун жавобгарликни ўз зиммасига олмади, аксинча, улар "террорчи гуруҳлар"ни ва Исроилни тартибсизлик қўзғатишда айблади.

Бу баёнотлар давлатнинг энг юқори даражаларида ҳам такрорланди. Яқинда Эрон Олий Миллий Хавфсизлик Кенгаши котиби норозилик намойишларини ўтган ёзда Исроил билан бўлган 12 кунлик урушнинг давоми сифатида кўриш кераклигини айтди. Бу эса қатағоннинг кўлами ҳамда шиддатини оқлаш учун баҳона сифатида ишлатилган бўлиши мумкин.

Ўшандан буён кўча намойишлари кўлами камайган бўлса-да, улар тўхтамади. Норозиликлар ҳали ҳам ҳал этилмаган, жамиятнинг аксар қисми билан ҳукмрон тизим ўртасидаги ажралиш бунчалик кенг бўлмаганди.

Хабар қилинишича, 8 ва 9 январ кунлари хавфсизлик кучлари катта куч билан назоратни қайта тиклашдан олдин йирик шаҳарлардаги бир қанча шаҳар ва маҳаллаларнинг бир қисмини назоратдан чиқариб юборган.

Назоратнинг қисқа муддат йўқолиши ҳокимиятни қаттиқ саросимага солган кўринади. Шундан сўнг ўрнатилган тинчлик музокаралар эмас, куч билан ўрнатилди, бу эса вазиятни жуда ёнувчан, мўрт қилиб қўйди.

Муросасиз риторика

Шу вазиятда АҚШнинг ҳар қандай зарбаси ҳал қилувчи аҳамият касб этади.

Чекланган даражадаги ҳужум Вашингтонга минтақавий урушга сабаб бўлмасдан, ҳарбий ғалабага эришганини даъво қилиш имконини бериши мумкин, аммо бу Эрон расмийларига ички қатағонларнинг навбатдаги босқичи учун баҳона бўлиши ҳам мумкин.

Бундай сценарий янги қатағонлар, оммавий ҳибслар ва қамоқда бўлган намойишчилар учун ўлим жазоси хавфини туғдиради.

Бошқа томондан, АҚШнинг Эрон давлатини сезиларли заифлаштирадиган ёки издан чиқарадиган кенгроқ ҳарбий кампанияси мамлакатни тартибсизлик ёқасига олиб келиши мумкин.

90 миллиондан ортиқ аҳоли яшайдиган мамлакатда марказий ҳокимиятнинг тўсатдан қулаши силлиқ ёки тез ўтиш жараёнига олиб келиши даргумон. Аксинча, у узоқ муддатли беқарорлик, гуруҳлар ўртасидаги зўравонликка туртки бериши, камига бу бутун минтақа бўйлаб ёйилиши мумкин, бунинг оқибатларини бартараф этиш учун йиллар талаб этилади.

Теҳроннинг тобора муросасиз риторикасини ана шу хавфлар билан изоҳлаш мумкин.

Исломий инқилоб қўриқчилари корпуси ва мунтазам қуролли кучларнинг юқори мартабали қўмондонлари, шунингдек, йирик сиёсий амалдорлар АҚШнинг ҳар қандай ҳужуми, кўламидан қатъи назар, уруш ҳаракати сифатида қабул қилинишидан огоҳлантирдилар.

Бундай баёнотлар Эроннинг қўшниларини, айниқса, АҚШ кучлари жойлашган Форс кўрфази давлатларини ташвишга солди. Эроннинг тезкор жавоби бу мамлакатлар ва Исроилни, уларнинг бевосита иштироки бўлмаса ҳам, хавф остига қўяди, можаронинг Эрон ва АҚШдан ташқарига тарқалиш эҳтимолини оширади.

Вашингтон ҳам чекловларга дуч келмоқда. Трамп бир неча бор Эрон раҳбариятини намойишчиларга нисбатан зўравонлик ишлатмасликка чақирди ва тартибсизликлар авжига чиққан пайтда эронликларга "ёрдам бораётгани"ни айтди. Бу сўзлар Эрон ичида кенг тарқалиб, намойишчиларда умид уйғотди.

Ҳар икки томон ҳам кенг стратегик манзарадан хабардор.

Трамп Эроннинг ўтган ёзги 12 кунлик урушдан олдингига нисбатан ҳарбий жиҳатдан заифроқ эканини билади, Теҳрон эса Трампнинг кенг кўламли, муддатсиз урушга ҳуши йўқлигини англаб турибди.

Бу ўзаро хабардорлик маълум даражада хотиржамлик бериши, аммо айни пайтда хавфли нотўғри хаёлларни ҳам келтириб чиқариши мумкин. Бунда ҳар бир томон ўз имкониятини ортиқча баҳолаши ёки рақиб ниятларини нотўғри талқин қилиши мумкин.

Трамп учун мувозанатни қандай бўлмасин сақлаш жуда муҳим. Унга Эронни янги қатағонлар силсиласига, тартибсизликларга олиб бормасдан, ғалаба қозонганини кўрсатса бўладиган натижа керак.

Эрон раҳбарлари эса сўнгги тартибсизликлар кўламидан ларзага тушган мамлакатнинг ташқи душманларини тийиб туриш ва ичкарида назоратни қайта ўрнатиш учун тезкорлик зарур деб ҳисобласа, кечиктирилган, рамзий қасос энди етарли бўлмаслиги мумкин.

Бироқ, тезкор жавоб қайтариш хато қилиш хавфини кескин оширади ва минтақавий иштирокчиларни можарога тортиб кетиши мумкин.

Ҳар икки томон ҳам кучли босим остида. Манёвр қилиш имконияти чекланган. Узоқ давом этган ҳал қилувчи ўйин ўзининг энг хавфли палласига яқинлашмоқда. Бу нуқтада мувозанатни бузиш оқибатлари нафақат ҳукуматларга, балки миллионлаб оддий эронликлар ва бутун минтақага таъсир этади.