Россия – Украина: "Қилмишингга иқрор бўлмасанг, болангни етимхонага юборамиз"

Наталя Филонова ҳар бир ота-она учун даҳшатли қўрқувни бошдан кечирди. 2022 йил сентябрь ойида 60 ёшли аёл Россиянинг Узоқ Шарқидаги Бурятия республикасида ҳарбий сафарбарликка қарши норозилик учун ҳибсга олинган. Ўшанда Путин Украинага қарши уруш учун "қисман сафарбарлик" эълон қилган эди. Кейинчалик Филонова "полиция ходимларига нисбатан зўравонлик"да айбдор деб топилди ва унинг асраб олган ўғли болалар уйига жўнатилди.

"Улар бизга ноқонуний митинг уюштирганимизни айтишди. Лекин бу митинг эмас, очиқ микрофон эди. Биз ўз фикримизни билдириш бўйича конституциявий ҳуқуқимиздан фойдаландик," дейди Филонова. У YouTube'даги жонли эфирда гапираётган пайтда қўлга олиниб, унга нисбатан маъмурий жавобгарлик тўғрисида баённома тузилган.

Ҳибсга олиш вақтида у қаршилик кўрсатган. Кейинги суд мажлисида тўсатдан суд биносида портлаш хавфи ҳақида хабар берилди ва Филонова ҳимоячисидан ажратилиб, машинага тиқилди. У озод бўлишга уриниб, полициячини тирнаб қўйибди. Шунга жиноят иши қўзғатилган.

Бу сафар ҳибсга олувчи ходимлар у репетитор бўлиб ишлаётган мактабга келишди.

Айблов ҳужжатларида айтилишича, айнан шу пайтда у полициячилардан бирининг бармоғини синдирган эмиш.

Шу сабабли, у "ҳаёт ёки соғлиққа таҳдид соладиган зўравонлик"да айбланган бўлиб, бу жиноят учун 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланган.

Пенсионернинг ўзи айбсизлигини таъкидлайди.

"Кекса аёлнинг тўрт нафар полициячига тан жароҳати, айниқса, жиддий жароҳат етказиши жисмонан имконсиз. Бу кулгили, очиғи," дейди у.

"Электрон браслет билан боламни қидиргани катта йўлга чиқдим"

Филонова Вовани бир ёшида ўз тарбиясига олган. Унинг ўзининг вояга етган фарзандлари ва набиралари ҳам бор.

"Унинг онаси вафот этган – у менинг дўстим эди – шунинг учун болани ўз қарамоғимга олдим," дейди у Вова ҳақида. Йигит ҳозир 19 ёшда. У Вованинг ногиронлиги борлигини ва ўсишда орқада қолганлигини яширмайди.

"У уч ёшида юра бошлаган, жуда оғир касалликка чалинган, кўплаб иккинчи даражали операциялар билан бирга икки марта очиқ юрак операциясини ўтказишга мажбур бўлган," дейди у. Унинг айтишича, ҳокимият вакиллари Вованинг муаммосидан жуда яхши хабардор эди.

Дастлаб, у уй қамоғига олинганида, Филонова Вовани Бурятия маркази Улан-Удедан Забайкалье ўлкасидаги қишлоқда яшовчи эрига жўнатди. Бу боланинг хавфсизлиги ва хотиржамлиги учун эди. Тергов пайтида зўравонлик ҳақидаги айбловлар асоссизлигини исботлай оламан, деб умид қилганди.

Бир неча ҳафта ичида Филонованинг эри юрак хуружига учраб, зудлик билан касалхонага ётқизилди. Ёлғиз қолган Вова телефонга жавоб бермай қўйди.

"Бола билан алоқа узилди. Нима қила олардим? У йўқолиб қолганини айтиш учун прокуратурага қўнғироқ қилдим. Уни олиб кетиб, қишлоқдан Улан-Удега элтишларини илтимос қилдим. Улар эса «Аввал эрингизнинг юраги чиндан ҳам хуруж қилганини текширайлик!» деб масхара қилишди," деб эслайди у.

"Ёрдам бериш ўрнига, улар шунчаки ғойиб бўлишди, лекин менга бирор нима қилишни тақиқлашди. Хўш, нима қилишим керак эди? Электрон браслетни тақиб, катта йўлга чиқдим ва болани излаш учун Улан-Удэдан қишлоққача беш соатлик йўлни босиб ўтдим. Кечаси алламаҳалда етиб бориб, уни қидирдим. Уни топдим, печкани ёқиб, ўша ерда тунаб қолдик ва эрталаб яна Улан-Удэга қайтдик," дейди у.

У қайтиб келганида ходимлар уни кутиб туришган эди.

Филонова ўғлини қутқариш учун уй қамоғи шартларини бузганликда айбланиб тергов изоляторига қамалди. Баъзи дўстлари Вовага яна қишлоққа қайтишига ва Филонованинг эри унинг амалда асраб олувчи отаси бўлишига ёрдам беришди.

Гарчи Наталя Вованинг қонуний васийси бўлса-да, эри йиллар давомида тез-тез ёрдам бериб турган ва ҳеч ким эътироз билдирмаган. Аммо 2023 йил январь ойида ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимлари кутилмаганда Вова мунтазам даволанаётган шифохонага боришди. Уни олиб кетишди ва етимхонага жойлаштиришди.

Ўша кунгача Вова асраб олган ота-онасидан ҳеч ажралмаган эди. Филонова унинг ёнида бўлиш учун Улан-Удэдаги махсус эҳтиёжли болалар мактабига ўқитувчи бўлиб ишга жойлашган эди.

"Улар мени азоблаш учун ягона йўл болам орқали эканлигини билишарди, – дейди Филонова. – Терговчи менга очиқ айтди: агар қўл қўйиб, қилган қилмишингга иқрор бўлмасанг, боланг етимхонага кетади."

"Ҳар қандай тўсиққа қарамай" газетаси

Наталя Филонова 16 йил давомида болалар боғчасида тарбиячи бўлиб ишлаган, аммо Горбачёвнинг қайта қуриш ва ошкоралик даврида фаол ва журналист бўлишга қарор қилган.

"Мамлакат қулашни бошлаган пайтда, ичимда ҳамма нарса тўсатдан ағдар-тўнтар бўлиб кетди. Қўлимдан келганини қилишга шошилдим. Умидим шундай эдики, агар жим турмасак, оммавий қатағонларга йўл қўймасдан, келажакдан умид қилишимиз мумкин бўларди," дейди у.

У маҳаллий газета учун биринчи мақоласини 1991 йилда, СССР парчаланган йили ёзган. Бироқ кўп ўтмай, совет услубидаги назоратлар яна оммавий ахборот воситаларига кириб кела бошлади.

"2003 йилда шаҳар ҳокими таҳририят аъзоларини тўплаб, бизга: «Агар биз билан бир қайиқда қолишни истасангиз, уни чайқатишни хаёлингизга ҳам келтирманг!» деди". Филонова бунга эътироз билдириб, ОАВ қонунчилиги ҳурмат қилиниши, ахборот сиёсати шаффоф бўлиши кераклигини таъкидлади.

Охир-оқибат, у ўз газетасини нашр этишга қарор қилди. Уни "Ҳар қандай тўсиққа қарамай" деб атади ва тиражи 999 нусха эди – бу давлат рўйхатидан ўтмай ишлаш мумкин бўлган энг юқори миқдор эди. У газетасини молиялаштириш учун тун-кун ишлади, тунги қоровул, ўт ёқувчи, фаррош бўлиб ҳам ишлади.

Фаол ўз газетасида ижтимоий мавзуларда мақолалар чоп этарди – мисол учун у ногирон болалар уйида ишлаган шифокорнинг мақоласини келтиради. "У менинг газетамда болалар уйи ҳақида мақола эълон қилди: болаларни бу тизимдан чиқариш ўрнига, улар оддий болаларни, шунчаки педагогик эътиборсиз қолган, таълим олмаган болаларни ногирон сифатида расмийлаштиришарди. Аслида шу йўл билан, [ажратилган пул маблағларидан] фойдаланишарди," дейди у.

Шеърлар ҳам чоп этарди ва бир куни "Ягона Россия" ҳақида частушкалар танловини эълон қилди: "Бизнинг халқимиз жуда истеъдодли, турли частушкалар ёза бошлашди. Мен буларнинг барчасини [муаллифларнинг] фамилияларини кўрсатмай нашр қилдим."

"Менимча, [газета нашр этиш] ҳаётимнинг мазмуни эди, буни соғинч билан эслайман, – дейди пенсионер аёл. – Ҳокимият мен билан кураша бошлади. Аввалига сени пайқашмайди, кейин устингдан кулишади, сўнгра шунчаки бостира бошлашади, бу узоқ давом этадиган жараён."

"Ўша пайтда бизни уч марта ёқиб юборишга уринишди," дейди у ўзининг публицистикасига муносабат ҳақида берган интервьюсида. Яна бир марта уни боласи билан велосипедда кетаётганда машина билан уриб юборишга уринишган.

1990-йиллар ўрталарида Филонова Россия Коммунистик партиясига аъзо бўлди, уч чақириқда туман кенгаши депутати бўлди. "Мени норозилик намойишларига чиқиб турганим учун компартиядан четлатишди, Петровск-Забайкалскдаги коммунистлар ҳар доим митингларга чиқишдан қўрқишарди," дейди у "Холод"га. 2008 йилда "Бирдамлик" ҳаракатига қўшилди.

Филонова "Ҳар қандай тўсиққа қарши" газетасини 2015 йилгача нашр этди, кейин Вова билан Улан-Удега кўчиб ўтиш учун уни ёпди – Бурятия пойтахтидаги таълим ва даволаниш имкониятлари Петровск-Забайкалье ўлкасидаги қишлоқдан яхшироқ эди. Эри қишлоқда уларнинг кичик хўжалигини юритиш учун қолди.

"Кузатишларимга кўра, ўша пайтда Бурятия мен туғилган Забайкалье ўлкасига қараганда бағрикенгроқ эди," деб эслайди нафақахўр. У норозилик намойишларига чиқишда давом этди. Сўнгги йилларда у Конституциявий ноллаштиришга қарши ёлғиз пикетга чиқди ва Борис Немцов хотирасига бағишланган, кейин эса 2021 йилда Алексей Навальнийни қўллаб-қувватлаш учун акцияларга чиқди. "Бўридан қўрққан ўрмонга кирмас, деган мақол бор. Конституцияга кўра мен овоз бериш ҳуқуқига эгаман. Фикримни билдирига ҳақлиман. Нега менга буни тақиқлашлари керак? Агар курашмасак, умуман ҳуқуқимиз қолмайди," дейди у интервьюда.

Деярли ҳар сафар пенсионерга митинг ўтказиш тартибини такроран бузгани учун жарима солинган, 2021 йилда эса полиция ходими буйруғига бўйсунмагани учун маъмурий иш қўзғатилган.

2022 йил апрель ойида Наталя Филонова автобус ҳайдовчисидан Z ҳарфи ёзилган стикерни олиб ташлашни сўрагани учун "армияни обрўсизлантириш" моддаси бўйича 35 минг рубль миқдорида жаримага тортилган. Илтимосга жавобан ҳайдовчи барча йўловчиларни йўл ўртасида тушириб қўйди, йўналишни ўзгартирди ва Филоновани автобусда тўғри полиция бўлимига олиб борди.

Ўшанда йўловчилардан ҳеч ким уни овоз чиқариб қўллаб-қувватламади, аммо улар ўз ҳолатлари билан қўллаб-қувватлаётганини ҳис қилдим, деб эслайди у: "Менинг боламни ҳам тушириб қўйишди. [Атрофдагиларнинг] сукут билан қўллаб-қувватлаши шундан иборат эдики, автобусда кетаётган мутлақо нотаниш одамлар уни уйига олиб боришди. Бу шундай яширин, сокин қўллаб-қувватлов эди."

2022 йилда полициячиларга ҳужум қилиш бўйича жиноят иши, Филонованинг айтишича, кўплаб қоидабузарликлар билан олиб борилган. Аввало, унинг жамоат ҳимоячиси – ҳуқуқшунос Надежда Низовкинани фаолнинг олдига қўйишмади, унинг адвокат мақомига эга эмаслигини (ЖПКга кўра, судда ҳимоя қилиш учун бу шарт эмас) рўкач қилишган, кейин эса Низовкинани худди шу жиноят иши бўйича гувоҳга айлантиришган.

"Она болага жим турмаслик, инсон қадр-қимматини ҳимоя қилиш кераклигини кўрсатди"

2023 йил январь ойида ҳуқуқ-тартибот идоралари Вовани реабилитациядан олиб, Улан-Удэдан 300 километрдан ортиқ ва унинг қишлоғидан 500 километр узоқликка – Бурятиянинг Баргузин қишлоғига, "Звездний" марказига олиб кетишди.

"Бизнинг Россия тизими болаларни гаврошга айлантиришга мойил," дейди Филонова интервьюда (Гаврош Виктор Гюгонинг "Хўрланганлар" романидаги уйсиз етим қаҳрамон – Би-би-си).

У ўғли билан бир марта телефонда гаплаша олди. Қолган вақтда у хат ёзарди. "Мен уни қўллаб-қувватлашга ва шу билан бирга, умуман олганда, ҳамма жойда одамлар борлигига, Вовани вазиятга енгилроқ қарашга ундадим. Эҳтимол, у буни оддий насиҳат сифатида қабул қилгандир," дейди фаол ва беихтиёр кўзига ёш келади.

2023 йил март ойида Вова "Звездний" директорига онаси билан кўришиш учун судга олиб боришни сўради. Йигит бу суҳбатни уяли телефонига ёзиб олган экан, кейинчалик аудиони ҳуқуқ ҳимоячиси Надежда Низовкина эълон қилди.

"Онанг нимани ўйлаган? У бирор иш қилишдан олдин ўзига эмас, сенга зарар етказишини тушуниши керак эди-ку? <...> Ногирон боласи бўлгани учун қамашмайди, деб ўйладими? Қамамасликларини қаердан билади? Агар одам қонунни бузса, қамашади. Ҳуқуқий давлат шунинг учун бор-да. Шамолга қарши сийиш – буни қандай тушуниш керак?" дейди суҳбатдош ёзувда.

Бурят жамоатчилик назорат комиссияси таркибида бир журналист ҳам келган экан. "У менга: қанақа онасиз, бу нима билан тугашини билардингиз-ку, шунга қарамай майдонга чиққансиз, – дейди Филонова. – Мен унга жавоб бердим: нотўғри ўйлаяпсиз, аслида ҳокимиятдан сўрашингиз керак, нега ўз фикрини билдирган одамдан боласини тортиб олишганини. Она ўз боласини ташлаб кетгани йўқ, шунчаки боласига жим турмаслик, инсон қадр-қимматини ҳимоя қилиш кераклигини, оқим бўйлаб эмас, балки курашиш кераклигини кўрсатди."

Филонова "Звездний" директори билан ўзи боғланишга уринган. "Мен ҳатто унга қўнғироқ қилишга, илтимос қилишга, шахсан унга хат ёзишга ҳаракат қилдим. Бу хатларга у эмас, тарбиячилар жавоб берди." Шундан сўнг у Вованинг аҳволи қандайлигини билиш учун тарбиячилар билан ёзишма олиб борди.

Фаолнинг айтишича, айнан тарбиячилар ва тўгарак раҳбарларини Вова яхши сўзлар билан эслайди. "Шундай бўлса-да, болалар уйи ходимларига миннатдорлик билдирмоқчиман. Улар ўз ишларини ҳалол бажаришди. Директордан бошқа одамларга эътирозим йўқ. Вова: ойи, мен у ерга меҳмонга бориб, тарбиячиларимни кўрмоқчиман, деяпти, – дейди Филонова. – Мен, албатта, бирга борамиз, нега бормас эканмиз? Албатта борамиз, деяпман."

Вова Баргузинда бир ярим йил – 2024 йил июнигача, тўққиз синфни тугатиб, вояга етгунга қадар қолди. "Кейин уни олиб келиб, эримга топширишди," дея аниқлик киритади Филонова ва ўғлини оиладан ажратиб олиш мутлақо ўзбошимчалик бўлганини яна бир бор таъкидлайди.

"Қандай асосга кўра сиз бизни молга айлантиряпсизлар?"

2023 йил августида Филонова реал муддатга – икки йил-у ўн ойлик колонияга ҳукм қилинди.

Иркутск вилоятининг Бозой шаҳридаги колонияда у ҳокимият вакилларига ҳужум қилишга мойил ва экстремистик фикрловчи шахс сифатида дарҳол иккита махсус ҳисобга қўйилди.

"Нега мени таъқиб қилишди? Улар номақбул ҳаракат учун жазоланмасликларини билганлари учун менга шундай қилишяпти. Мен буни тушуниб турибман," дейди у.

Уни уч марта ШИЗО (жазо изолятори)га жойлаштиришган. "Улар ҳамма нарсани ҳар қандай баҳона билан тақиқлай олишади. Бирга чой ичиб, об-ҳавони муҳокама қилсангиз, фарзандларингиз ҳақида гаплашсангиз, телекўрсатувлар, китобларни муҳокама қилсангиз, бу қизиқишлар бўйича бирлашиш, бу эса мумкин эмас," дейди у.

"Қандай асосга кўра сиз бизни молга айлантиряпсиз, инсоний қадр-қимматимизни топтаяпсиз? – бир гал сўради Филонова қамоқхона бошлиғидан. – Мана шунинг учун мени "номақбул сўзлар айтди" деган баҳона билан [ШИЗОга жўнатишди]. Мен бу оддий адабий сўз-ку, дея эътироз билдирмоқчи бўлдим."

Аҳвол абсурд даражага етди: Филоновага, жумладан, Пушкин ва Одоевский шеърларидан парчалар ўқигани учун қамоқхона кутубхонасидан фойдаланиш тақиқланди. "Мен "Сибир конлари қаърида" шеърини ва Одоевскийнинг жавобини ўқидим: "Илҳомли торларнинг оташ овози қулоғимизга чалинди, қўллар қиличга узанди, аммо фақат кишанни топди," дейди у.

"Умумий режимда ярим йил чидадим, лекин мени изоляция қилиш бўйича колония маъмурияти олдига қўйилган мақсадни бажариш учун роса ҳаракат қилди," дейди фаол. Уни қаттиқ режимда сақлаш бўлимига ўтказишган, кейинчалик камера типидаги хонага, бир кишилик камерага ўтказишган – бу янада оғирроқ жазо. Камерага қамалганида, Филонова очлик эълон қилди. Қандли диабет бўлгани учун қондаги қанди тушиб кетди ва соғлиғи кескин ёмонлашди.

2024 йил март ойида Филонова Путинга афв сўраб ариза ёзишдан бош тортди. Бундай қилиш қийин бўлмадими, деган саволга у "жуда осон, жуда осон" деб жавоб беради. "Мен бундай инсонпарварлик ҳаракатларига ишонмасдим, – деб тушунтиради у. – Бунинг устига бу махфий келишув: сен озодликка чиқасан ва бизга ҳеч қандай даъвонг бўлмайди. Менинг эса уларга даъвом бор ва бу даъволаримни қўлимдан келганича давом эттираман."

Кўплаб сиёсий маҳбуслар сингари, Филонова ҳам хатлар унга руҳан ёрдам берганини айтади – унга танишу нотаниш одамлар ёзган. Хатларни эса ярим йилгача ушлаб туриш мумкин эди, дейди фаол: "Мен прокуратура орқали бу хатларни менга қайтаришларини талаб қилганман."

"Юрий Шевчукдан шахсан хат олганимдан фахрлана оламан, – дейди у жилмайиб. – Унда откритка ва ДТТнинг барча аъзолари имзоси бор эди. Мен жуда бахтиёр, мамнун эдим. Тўрт-беш бетлик ҳис-ҳаяжонли хат ёздим. Етиб борган-бормаганини билмайман, лекин барча саргузаштларимни батафсил ёзиб юбордим".

"Доим ёнимда бўлган боладан айрилиш оқибати қандай бўлади? Буни ҳали тўлиқ англаб етганим йўқ".

2025 йил 4 мартда озодликка чиққач, Филонова Петровск-Забайкалск туманидаги қишлоғига – эри, Вова ва қўшни яшовчи синглиси олдига қайтиб келди.

Филонова колонияда эканида, у афв сўрашдан бош тортганидан кўп ўтмай, қишлоқдаги хўжаликларига тўртинчи марта ўт қўйилган. "Мен аслида харобаларга қайтиб келдим. Катта болаларим деворни, ёниб кетган биноларнинг томини тиклашди, лекин ҳали жуда кўп иш қолган".

Вова уч марта онасисиз туғилган кунини нишонлади.

"Албатта, унинг бу воқеаларга ўз муносабати бор. У [менинг озод бўлганимдан] жуда хурсанд эди, келишимни ва ҳаммаси изга тушишини кутаётган эди," дейди у йигитчанинг буларни қандай бошдан кечиргани ҳақида.

"Доимо ёнимда бўлган боладан айрилишнинг оқибати қандай бўлади? Мен буни ҳали тўлиқ англаб етганим йўқ. Хулқ-атвори, сўзларида кўряпман [оқибатларини], лекин бола меҳрибон, яхши," дея қўшимча қилади у.

Ўтган уч йил ичида Баргузиндаги "Звездний" болалар уйидан чиққан 22 нафар йигит Украинадаги урушга жўнаб кетди.

Бешта ўсмир ҳалок бўлди. Улардан бири атиги ўн тўққиз ёшда эди.

"Мана шу ўн тўққиз ёшли Фёдорни менинг Вовкам ўша ерда кўрган экан, – дейди у суҳбатда. – Мен унга суратни кўрсатиб сўрадим:

– Бу одам ким эканини эслайсанми?

– Ҳа, ойи, эсимда, бу Федя.

– Федя энди йўқ.

У йиғлаб юборди".