Путин Россияси Украинага аслида нега бостириб кирганди?

Россия Президенти Владимир Путин Украинага 200 мингча аскар киритишга буйруқ берганида, унинг мақсади бир неча кун ичида пойтахт Киевни олиш эди.

У ғарбпараст ҳукуматни ағдариб, Украинани Россия таъсир доирасига қайтармоқчи эди.

Путин муваффақиятсизликка учради, бироқ уч йилдан кўпроқ вақт давомида Украина ҳудудининг бешдан бир қисми Россия қўлида қолмоқда, боз устига, Украинанинг энг кучли иттифоқчиси бўлган АҚШ Президент Доналд Трамп даврида ҳарбий ёрдамни тўхтатиб қўйди ва Украинани урушни бошлаганликда айблади.

Путин Украинага нега бостириб кирди?

Путин Иккинчи Жаҳон уруши тугаганидан бери Европанинг энг йирик босқинини бошлаганида, у телевидениеда нутқ сўзлаб, ўз мақсади Украинани "демилитаризация ва денацификация" қилиш эканлигини эълон этди.

Россия замонавий Украинани бир неча нацистлар давлати сифатида тасвирлайди.

Путин Қрим яриморолини саккиз йил олдин, Украинанинг россияпараст президентини ағдариб, унинг ўрнига ғарбпарастроқ ҳукуматни келтирган инқилобдан кейин аллақачон эгаллаб олган эди.

Кейин Путин Украинанинг Донбасс минтақасида урушга туртки берди, россияпараст прокси кучлар ҳудудни эгаллаб, сепаратист давлатларни туздилар.

Аммо 2022 йилги босқиннинг миқёси бошқача эди.

Путин шу пайтгача бўлгинчи деб билинган давлатларни мустақил деб тан олди. Кейин босқин бошланганида, Донбассдаги одамлар – уларнинг аксарияти рус тилида сўзлашувчилар – Киев "режимидан" ҳимояга муҳтожлигини айтди.

Бир кун ўтиб Путин Украина ҳарбийларини "ҳокимиятни ўз қўлига олишга" ва ҳукуматни бошқараётган "гиёҳвандлар ва неонацист тўдалар"ни нишонга олишга чақирди.

Сўнг Путин яна бир мақсадни қўшиб қўйди – Украина нейтрал қолишини таъминлаш. У НАТОни ўз қўшинларини Россия чегараларига яқинлаштириш учун Украинада мустаҳкам ўрнашиб олишга уринаётганликда айблади.

Россия раҳбари узоқ вақтдан бери Украинанинг мавжуд бўлиш ҳуқуқини инкор этиб келади, 1917 йилги коммунистик инқилобдан кейин "Россия замонавий Украинани яратган" деб даъво қилади.

2021 йилда ёзилган узун мақоласида у ҳатто IX асрдан буён "Руслар ва украинлар бир халқ бўлган" деб даъво қилди. Ўтган йили у АҚШ телеканали ток-шоуси бошловчиси Такер Карлсонга Украина "сунъий давлат" эканлигини яна такрорлади.

Шундан кейин кўпчилик босқиндан кўзланган мақсад Украина давлатини йўқ қилиш бўлганига ишонди.

Россиянинг давлатга қарашли РИА Новости ахборот агентлиги "денацификация муқаррар равишда деукраинизация ҳамдир," деб тушунтирди. Бу Украинани йўқ қилиш босқин мақсадларидан бири эканига ишора эди.

Украина маданияти ва ўзига хослиги аслида асрлар давомида Россиядан мустақил равишда мавжуд бўлган.

Путин Зеленскийдан қутулишни хоҳлайдими?

Путин узоқ вақтдан бери Украинанинг ғарбпараст сайланган президентидан қутулишга ҳаракат қилади ва Зеленский, афтидан, уруш бошиданоқ нишонга олинган.

Зеленский маслаҳатчисининг айтишича, Россия қўшинлари босқиндан кўп ўтмай президент қароргоҳига бостириб киришга икки марта уринганлар.

Зеленский эса ўлимини исташаётганликларини айтганди.

"Душман мени биринчи нишон деб белгилаган, менинг оилам иккинчи нишон.

"Улар давлат раҳбарини йўқ қилиш орқали "Украинани сиёсий жиҳатдан йўқ қилмоқчи"

Кейинроқ Зеленский Путин аввалига унинг ўрнига Украинада россияпараст партиянинг давлатга хиёнатда айбланган бадавлат раҳбари Виктор Медведчукни қўйишга уринганини айтди.

Ҳатто ҳозир, уч йил ўтгач, Путин Зеленский билан унинг президентлиги "ноқонуний" дея тўғридан-тўғри тинчлик музокараларидан бош тортмоқда. Унинг бу ёлғон гапларини Президент Трамп ҳам такрорлади.

Путин далил сифатида Украинада 2024 йил март ойидаги президентлик сайловлари қолдирилганини келтиради. Ваҳоланки, уруши туфайли Украина ҳарбий ҳолатда ва конституцияга кўра сайлов ўтказиш мумкин эмас.

Бошқа томондан Путиннинг 2024 йилда қайта сайланганининг ўзи жуда шубҳали, чунки Россиянинг мухолифат етакчилари ё муҳожирликда, ёки ўлдирилган.

Урушга НАТОнинг кенгайиши сабабчими?

Путин йиллар давомида НАТОнинг шарққа кенгайиши хавфсизликка таҳдид сифатида шикоят қилиб келади ва Украинанинг алянсга қўшилишининг ҳар қандай имкониятини қизил чизиқ сифатида кўради.

Россиянинг 2022 йилги босқинидан олдин у НАТОдан 1997 йилдан кейин унга қўшилган Марказий ва Шарқий Европа давлатларидан қўшинларни олиб чиқишни талаб қилди.

Аммо айнан Россиянинг ўзи Шарқий Европада ҳарбий ҳаракатларни бошлаганди, 2008 йилда Грузияга, 2014 йилда эса Қримга бостириб кирди.

Қрим босқинидан сўнг, НАТО Россияга энг яқин бўлган шарқий қанотида доимий ҳозирлигини мустаҳкамлади.

НАТО ҳар доим бош мақсади "ҳужумкор ниятларсиз" ҳудудларни ҳимоя қилиш эканлигини таъкидлаб келган. Швеция ва Финляндия сўнгги икки йил ичида айнан Россия таҳдиди туфайли НАТОга қўшилди.

Украинанинг Европа Иттифоқи ва НАТОга қўшилиши унинг конституциясига киритилган, аммо кенг кўламли уруш бошланганда бунинг ҳақиқий истиқболи йўқ эди.

Ўшандан бери у НАТОга аъзо бўлиш эвазига истеъфога чиқишни кўриб чиқишини айтди, бироқ Трамп Киевга НАТОга қўшилишни "унутиши" кераклигини айтди.

Путин НАТОни урушда иштирок этишда айблади, чунки унинг аъзо давлатлари Украинага ҳарбий техника, жумладан, танклар ва қирувчи учоқлар, ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари, ракета тизимлари, артиллерия ва дронларни тобора кўпроқ жўнатаяпти.

НАТО эса Украинага хавфсизлик ёрдами ва таълим берганини, аммо бу уни уруш иштирокчисига айлантирмаслигини таъкидлайди.

Путиннинг НАТОга нисбатан норозилиги 1990 йилга бориб тақалади, ўшанда у Ғарб "Шарққа бир сантиметр ҳам кенгаймасликка" ваъда берганини даъво қилади.

Бироқ бу Совет Иттифоқи парчаланишидан олдин эди ва ўша пайтдаги СССР Президенти Михаил Горбачёвга берилган чекланган мажбуриятларга асосланганди.

Горбачёв ўшанда "НАТОнинг кенгайиши мавзуси ҳеч қачон муҳокама қилинмаганини" айтган.

Путиннинг нацистлар ва геноцид ҳақидаги даъволари асослими?

2022 йилги босқин бошида Путин Украина шарқидаги одамларни саккиз йиллик "зўравонлик ва геноциддан" ҳимоя қилишга ваъда берди.

2014-2022 йиллар оралиғида фронтнинг иккала томонида 14 мингдан ортиқ одам ҳалок бўлди, аммо Россиянинг Украина «фашистлари» геноцид содир этгани ҳақидаги даъволари тасдиқлангани йўқ ва ҳеч қандай халқаро ташкилот геноцид ҳақида гапирмади. Германия канцлери бу айбловни "кулгили" деб атади.

Россиянинг Киевда раҳбарлик қилаётган нацистлар ҳақидаги даъволари ҳам тўғри эмас.

Замонавий Украина парламентида ўта ўнг партиялар йўқ – улар 2019 йилги сайловларда етарли овоз ололмаган. Бундан ташқари, Зеленский яҳудий ва унинг кўплаб қариндошлари Иккинчи жаҳон урушида нацистлар томонидан ўлдирилган.

Путин уни "яҳудий халқи учун шармандалик" деб қоралайди. Аммо АҚШнинг Холокост ёдгорлик музейи унинг даъволарини очиқ рад этиб, Путин "Холокост тарихини нотўғри талқин қилгани"ни айтади.

Путиннинг ўзи 2024 йилда Халқаро жиноят суди томонидан ҳарбий жиноятларда айбланган.

Россия Украинага қачон бостириб кирди?

Россиянинг Украинани ўз таъсир доирасидан чиқишини тўхтатишга уриниши узоқ йилларга бориб тақалади ва унинг дастлабки босқини 2014 йилда бошланган. Ўшанда россияпараст президент Виктор Янукович бир неча ойлик оммавий намойишлардан сўнг ҳокимиятдан четлатилган эди.

Янукович Путиннинг босими остида Европа Иттифоқи билан келишувдан воз кечган, бу эса намойишларга сабаб бўлган ва снайперлар ўнлаб намойишчиларни отиб ўлдирган эди. Шундан сўнг Янукович Россияга қочиб кетди.

Путин тезда Украинанинг Қрим яриморолини эгаллаб олди, Донбассдаги Россия тарафдорлари ҳукуматга қарши қурол кўтариб, шарқий Луганск ва Донецк вилоятларининг бир қисмини эгаллаб олди.

Урушни тўхтатиш учун қилинган икки уриниш натижасиз якунланди.

Улар «Минск келишувлари» деб номланган бўлиб, Франция, Германия ва Россиянинг ўзи воситачилигида тузилган эди. Бу келишувлар зўравонлик кўламини камайтирди, аммо Зеленский уларни Россия шартлари асосида тузилган турғун зиддиятни яратган тузоқ деб атади.

Иккала томон ҳам бир-бирини қоидабузарликларда айблади ва Кремл охир-оқибат келишувлар бузилиши Москванинг кенг кўламли босқини сабаби бўлганини айтди.

Зеленский Трамп маъмуриятини Путиннинг алдовидан огоҳлантирди: "У ўшанда ўт очишни тўхтатиш режимини бузган эди, у бизнинг одамларни ўлдирганди."

Урушда кимнинг қўли баланд келаяпти?

Уч йиллик ҳужум ва қарши ҳужумлардан сўнг, Россия ва Украина кучлари 1000 км дан ортиқ фаол фронт чизиғида ҳолдан тойдирадиган урушни олиб бораяпти.

Иккала томон ҳам бу урушда ғалаба қозониш учун ҳақиқий имкониятга эга эмас.

Россия 2022 йилда сохта референдумлардан сўнг Украина шарқи ва жанубидаги тўртта вилоятни аннексия қилиб олди, аммо у Луганск вилоятини тўлиқ назорат қилишга фақат даъво қила олади.

Украина қўшинлари 2022 йилда шимолнинг катта ҳудудлари ва жанубнинг бир қисмини озод қилишга муваффақ бўлди, аммо сўнгги қарши ҳужумлар бундай муваффақиятли бўлмади. Улар 2024 йил августида Россиянинг Курск вилоятига ҳужум уюштирганидан кейин ҳамон унинг бир қисмини назорат қилмоқда, аммо шарқда ўз мавқеини йўқотди.

Уруш Россия иқтисодиётига ўз таъсирини кўрсатмоқда, бу йил юқори фоиз ставкалари, инфляция ва мудофаа харажатлари федерал бюджетнинг камида 33 фоизини ташкил этаяпти.

Украина ўз иқтисодий бойлигининг катта қисмини Россия истилоси ва вайронагарчиликлар туфайли йўқотди. Энергетика инфратузилмасига қилинган ҳужумлар иқтисодий ўсишга салбий таъсир кўрсатди.

Инфляция ва фоиз ставкалари юқори бўлса-да, Украина бюджет тақчиллигини қоплаш учун Ғарбдан молиявий ёрдам олишга эришди.

Украина урушида қанча одам ҳалок бўлди?

Путин 2022 йилда қўшинларни юборган пайтдан бери ўн минглаб одамлар ҳалок бўлди.

Украина президенти 43 минг украиналик ҳарбий хизматчи ҳалок бўлгани ҳақида маълумот берди, аммо ualosses.org очиқ манбали сайтида бу рақам 70 мингдан ортиқ экани айтилган.

БМТ маълумотларига кўра, Украинада 12 мингдан ортиқ тинч аҳоли ҳалок бўлган.

Россия ҳарбий йўқотишларни камдан-кам тан олади, аммо Би-би-си таҳлили кўрсатишича, россиялик ҳарбийларнинг ўлими 146 194 тадан 211 169 тагача бўлиши мумкин.

Уруш оқибатида 6,9 миллион украиналик чет элда бошпана излашга, яна 3,7 миллион киши эса Украина ичкарисида ўз уйларини тарк этишга мажбур бўлди.

Дастлаб Путин буни "махсус ҳарбий операция" деб номлади. Ниҳоят, 2024 йилда у буни уруш деб тан олди, аммо бунда Киев ёки унинг "ғарблик назоратчилар"ини айблади.

Украина ва Россия ўртасидаги тарихий алоқалар қандай?

Путиннинг фикрича, икки давлат ўртасидаги тарихий алоқалар туфайли Украина Россиянинг таъсир доирасида қолиши керак.

1922-1991 йилларда Украина Совет Иттифоқи таркибига кирган ва кўплаб украиналиклар, айниқса, шарқда рус тилида сўзлашади, шу жумладан, Володимир Зеленскийнинг ҳам она тили рус тили бўлган.

Кўплаб руслар Қрим ярим оролини ўзиники деб ҳисоблайди.

Қрим 1783 йилда Россия императори Екатерина II томонидан қўшиб олинган ва 1954 йили Совет раҳбари Хрушчев томонидан Украинага топширилган.

1944 йили Сталин Қримнинг тубжой аҳолиси татарларни депортация қилгани учун у ерда аҳолининг кўпчилиги этник рус бўлиб қолган эди.

1991 йилдан бери Украина мустақил давлат ҳисобланади.

У 1994 йили Россия, Буюк Британия ва АҚШнинг хавфсизлик кафолати эвазига ядро қуролидан воз кечганди, бироқ Москва бу кафолатга риоя қилмади.

Урушдан кейин кўплаб украиналиклар рус тилидан воз кечди, Зеленскийнинг ўзи ҳам жамоат жойларида рус тилида сўзлашдан тийилади.