Қўшнилар ислоҳоти ва Ўзбекистондаги "тўхтаб қолган" кураш: Сиёсий ирода етмаяптими?

Қирғизистон президенти имзолаган "Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида"ги қонун ҳақидаги хабарлар ўзбекистонликларнинг ҳам диққатини тортмоқда. Икки давлатдаги ислоҳотлар доимий қиёслаб келингани боис, президент Садир Жапаров имзолаган янги ҳужжат билан ўрнатилган қатъий тақиқлар — хусусан, амалдорларга хорижий банкларда ҳисоб рақами очишнинг ман этилиши ва яқин қариндошларнинг бизнесига кўмаклашишга қўйилган тўсиқлар — Ўзбекистон ижтимоий тармоқларида қизғин муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Муҳокамаларда асосан Ўзбекистонда бу каби амалдорларни жиловловчи қонунлар нега қабул қилинмаслиги ёки ишламаслиги ҳақида бир оз кинояли ва танқидий изоҳлар ёзилганини кўриш мумкин.

Қирғизистон модели: Коррупцияни жиловлашнинг янги дастаклари

Қирғизистон президенти имзолаган "Коррупцияга қарши кураш тўғрисида"ги қонун коррупциянинг олдини олишнинг бир нечта муҳим ва кескин дастакларини тақдим этади.

Масалан, унда мулозимларга хорижий банкларда ҳисоб рақами очиш ва эгалик қилиш тақиқланиши аниқ ёзилган. Бу чора давлат маблағларининг ноқонуний равишда мамлакатдан чиқиб кетишига тўсиқ қўйиш ҳамда амалдорларнинг молиявий содиқлигини таъминлашга қаратилган. Бу нафақат нақд пул маблағларини, балки хориждаги бошқа турдаги молиявий активларни ҳам қамраб олади.

Шу билан бирга, давлат хизматчиларига ўз яқин қариндошлари ёки қуда-андаларининг тадбиркорлик фаолиятига ҳар қандай шаклда кўмаклашиш тақиқланди. Агар амалдор ўзига яқин бўлган компаниялар иштирок этаётган битимларда қатнашса, бу автоматик равишда коррупцион ҳуқуқбузарлик деб баҳоланади. Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати — молиявий назоратнинг кучайтирилишидир. Амалдорлар эндиликда нафақат ўз даромадлари, балки харажатлари, мулки ва чет элдаги ҳар қандай улушлари ҳақида декларация бериши шарт этиб белгиланди.

Ўзбекистон: Ваъдалар ва "сиёсий ирода" муаммоси

Ўзбекистонда ҳам давлат амалдорларининг даромад ва харажатларини декларация қилиш тизими қарийб ўн йилдан бери муҳокама қилинади, аммо амалда тўлиқ ишга тушгани йўқ. Журналист Илёс Сафаровнинг Би-би-сига айтишича, Ўзбекистонда коррупцияга қарши курашишдаги асосий муаммо, сиёсий ироданинг етишмаслигида:

"Ўзбекистонда оддий одамга ёки кичик лавозимдаги одамга келганда қонун қаттиқроқ таъсир кучига эга, давлат аҳамиятига эга каттароқ амалдорга келганда эса қонундаги энг юмшоқ жазолар қўлланиши ёки кўп ҳолларда умуман чора кўрилмаслиги, ҳатто коррупциявий текширувлар энг узоғи бир ҳокимият даражасида қолаётгани асосий муаммодир".

Илёс Сафаровнинг қўшимча қилишича, ўтган йили Ўзбекистон бош прокурори президентга йил охиригача Ўзбекистонни маиший коррупциядан холи худудга айлантирамиз, деб ваъда берган, аммо йил тугаганига қарамай бу ваъда бажарилмаган.

"Биринчидан маиший коррупция барҳам топмади. Ҳали ҳам давом этмоқда. Иккинчидан, нега энди фақат маиший коррупция? Биз билмаймиз-ми, элитар коррупция кучли эканини, кўплигини? Унинг муаммоси маиший коррупциядан кўра каттароқ эканлигини? Биламиз!", - дейди у.

Ўзбекистонлик журналист Би-би-си билан суҳбат давомида порахўрлик ва фирибгарлик каби моддалар асосида қўлга олинаётган блогер ҳамда журналистлар масаласига ҳам тўхталиб ўтди. Унинг таъкидлашича, ҳокимиятнинг мантиғи билан қараб, уларни айбдор деган тақдирда ҳам, юзта журналистнинг бир йилда оладиган пораси битта амалдорнинг олган порасига тўғри келмайди. Аммо каттароқ амалдорларга, ҳатто қўлга тушган тақдирда ҳам, мутлақо бошқача муносабат қилинади.

"Журналист, блогер ёки кичикроқ амалдор қамаладиган бўлса, тезда расмлари эълон қилинади, видеолар тайёрланган бўлади, айбсизлик презумпцияси амал қилишига қарамай, олдиндан жиноятчи сифатида эълон қилинади", — дейди Илёс Сафаров.

Ўзбекистонлик бошқа экспертлар ва жамоатчилик фаоллари ҳам коррупцияга қарши кураш фақат қуйи бўғиндагиларни жазолаш билан чекланиб қолмаслиги керак, деган фикрда. Ҳақиқий ўзгаришлар учун энг юқори мартабали мулозимларнинг ҳам даромад ва харажатлари жамоатчилик назоратига очилиши, қонун олдида барчанинг тенглиги таъминланиши шарт.

Қирғизистоннинг "радикал" қадамлари — амалдорларга хорижий ҳисоб рақами очишни тақиқлаши ва юқори лавозимдагиларнинг мулкини эълон қилиши — бутун минтақа учун ўзига хос синов майдонидир. Агар қўшни давлатда ушбу механизм амалда ишлаб кетса, бу нафақат қирғизистонликларнинг давлатга ишончини оширади, балки Ўзбекистон каби қўшни мамлакатлар жамоатчилиги учун ҳам ўз ҳукуматларидан шундай шаффофликни талаб қилишда кучли асос бўлиб хизмат қилади.