"Россия ҳақида ҳам, Украина ҳақида ҳам ҳеч нарса билмайди." Трамп Москва билан муносабатларни яхшилаш вазифасини дўсти Стив Уиткоффга қандай ишониб топширди?

Доналд Трамп Оқ уйга қайтгач, АҚШ ташқи сиёсатини дипломатлар ва экспертлар эмас, балки президентга содиқлар шакллантираётганга ўхшамоқда. Улардан бири – қурувчи ва Трампнинг гольф бўйича шериги Стив Уиткофф. Халқаро ишларда тажрибасиз бу тадбиркорга Оқ уй Россия билан муносабатларни изга солиш ва Украинадаги урушни тезроқ тугатишни топширди. Би-би-си Оқ уй ва Давлат департаментининг собиқ амалдорлари билан Москва-Вашингтон муносабатларидаги янги қайта яқинлашув қандай амалга оширилаётгани ва нима учун Киев ҳамда унинг иттифоқчилари бунга хавотир билан қараётгани ҳақида суҳбатлашди.

"Аҳмоқлик қилманг"

"Ҳозирги юқори лавозимли амалдорларнинг таржимаи ҳоли, қарашлари, фалсафаси, тажрибаси ва малакаси турлича, аммо барчасида битта умумий хислат бор – Трампга содиқлик.

У айнан шуни хоҳлади ва шунга эришди, бироқ бу на унга, на мамлакатга фойда келтиради," дейди Трампнинг миллий хавфсизлик бўйича собиқ маслаҳатчиси Жон Болтон Би-би-сига.

2019 йилда Трамп уни истеъфога чиқарганидан бери Болтон унинг асосий танқидчиларидан бирига айланган.

Бир ой олдин консерватив америкалик бошловчи Такер Карлсон ўз каналида АҚШ президентининг Яқин Шарқ бўйича махсус вакили Стивен Уиткофф билан суҳбатни эълон қилди.

Видеонинг кириш қисмида журналист Уиткоффни "дипломатик тажрибаси" йўқлигига қарамай, "энг самарали америкалик дипломат" сифатида тақдим этди. Доналд Трамп Оқ уйга қайтишидан олдин миллиардер-қурувчи Уиткофф АҚШдан ташқарида унчалик таниқли эмас эди.

Аммо 2025 йил баҳорига келиб, у Америка ташқи сиёсатининг асосий фигурасига айланишга улгурди.

Илгари халқаро муносабатлар билан ҳеч шуғулланмаган Уиткоффга Оқ уй бир вақтнинг ўзида учта инқирозли йўналишни – Россия (ва унинг Украинадаги уруши), Яқин Шарқ ва Эронни топширди.

Уиткоффнинг Москва билан музокараларда иштирок этиши ҳатто янги Америка маъмуриятини диққат билан кузатиб бораётганлар учун ҳам кутилмаган ҳодиса бўлди.

Трампнинг қасамёд маросимидан олдин ҳам бу тадбиркор Исроилнинг ҲАМАС билан урушига фаол аралашиши аниқ эди. Аммо Россия йўналиши билан бошқа махсус вакил, Оқ уйда иш тажрибасига эга бўлган Америка армияси фахрийси Кит Келлог шуғулланиши керак эди.

Бироқ февраль ойида Уиткофф кутилмаганда шахсий самолётида Москвага учиб борди ва Россия президенти Владимир Путин билан учрашди. Ўша учрашув Украинага босқин бошланганидан бери Россия президентининг юқори лавозимли америкалик амалдор билан биринчи ошкора алоқаси бўлди.

Уиткофф Москвадан озод этилган америкалик ўқитувчи Марк Фогел билан қайтди. Фогел Россияда гиёҳванд моддалар контрабандаси айби билан жазо муддатини ўтаётган эди.

Бу ташриф кенг кўламли дипломатик жараённи бошлаб берди: бир неча кундан сўнг Трамп ва Путин қўнғироқлашиб, муносабатларни қайта йўлга солиш ва Украинадаги урушни тугатиш бўйича музокара бошладилар.

Ўшандан бери Уиткофф россиялик дипломатлар билан музокаралар учун Ар-Риёдга борди, Вашингтонда РФПИ (Россия тўғридан тўғри инвестициялар жамғармаси) раҳбари Кирилл Дмитриевни қабул қилди ва яна икки марта Путин билан юзма-юз учрашди. Иккинчи шундай учрашувдан сўнг орадан бирмунча вақт ўтгач, у Такер Карлсоннинг кўрсатувида қатнашди.

Уиткоффнинг интервьюси Украинага хайрихоҳлар учун хавотирли сигнал бўлди. Биринчидан, унинг айтишича, "можаронинг асосий масаласи" Россияга қўшилиш учун "референдумларда" овоз берган Украинадаги "рус тилида сўзлашувчи аҳоли" муаммосидир.

Бу Кремль риторикасининг деярли такрори эди. Бу гапни Россия Ташқи ишлар вазирлиги матбуот анжуманида эмас, балки Америка амалдоридан эшитиш кутилмаган ҳол эди.

Аммо Уиткоффнинг баёнотлари янада кўпроқ эътибор тортди – амалдорнинг масалани чуқур билишига шубҳа пайдо бўлди. Масалан, у Украинанинг аннексия қилинган вилоятлари номларини зўрға эслади ("Донбасс, Қрим... Луганск. Яна иккитаси бор").

Кейин у Карлсоннинг нотўғри даъвосига қўшилиб, босиб олинган барча ерларни Киевга Никита Хрушчев берганини тасдиқлади ҳам. Интервью эълон қилинганидан сўнг Киевда Уиткоффни музокаралардан четлатишга чақириқлар янгради.

"Гап президентнинг вакили ҳақида кетмоқда, у бу масалани профессионал даражада тушуниши ва баъзи асосий нарсаларни, яъни аниқ фактларни билиши керак. Аммо у буни билмайди," дея ғазабланди Олий Раданинг ташқи сиёсат ва парламентлараро ҳамкорлик бўйича қўмитаси раиси Александр Мережко.

Уиткоффни ҳимоя қилиш учун шахсан АҚШ вице-президенти Жей Ди Вэнс ўртага тушди. Махсус вакилни танқид қилаётган одамлар унинг муваффақиятларини кўролмаяпти, деб ёзди у: "Дипломатия кўп жиҳатдан "аҳмоқлик қилманг" деган оддий қоидага боғлиқ экан."

Вэнснинг ушбу баёноти Трампнинг Оқ уйга қайтиши билан АҚШ ташқи сиёсати ва уни амалга оширувчилар ҳақидаги тасаввурлар қанчалик ўзгарганини яққол кўрсатади.

Уиткофф Оқ уйга қандай келиб қолди?

Жо Байдендан мағлубиятга учрагач, Трамп ва унинг жамоаси кўплаб муваффақиятсизликларни айнан АҚШ президентини тийиб турган бюрократияга тўнкади. Мана, энди Трамп ўша бюрократияга қарши кураш бошлади. У ўз маъмуриятидаги нафақат Россия билан боғлиқ, балки барча муҳим лавозимларга биринчи навбатда ўзига содиқ одамларни тайинлади. Америка ташқи сиёсатида Стивен Уиткоффнинг номи айнан шундай жаранглади.

Уиткофф 68 ёшда. У ҳам Трамп каби нью-йорклик. Келиб чиқиши яҳудий: Уиткоффнинг аждодлари бир пайтлар Россия империяси ҳудудида яшаган. Ҳуқуқшунослик таълимини олган ёш Уиткоф 1980-йилларда кўчмас мулк ширкатида иш бошлади. Компания мижозларидан бири ёш тадбиркор Доналд Трамп эди.

1986 йилда Уиткофф Трамп иштирокидаги битим устида ишлади. Бир куни тушликда учрашишди. Трамп нақд пулни унутиб қолдирган экан. Шунда Уиткофф бизнесменнинг пишлоқли сендвичи учун тўлов қилди, деб эслайди у кўп йиллар ўтгач АҚШ президентига қарши суд жараёнида. Трамп буни эслаб қолди ва бир неча йил ўтгач, улар яна учрашиб, яқин дўстга айланишди. Кўп ўтмай Уиткофф оддий юристдан кўчмас мулк савдогари бўлиб, миллиардлаб бойлик орттирди ва кенг алоқалар ўрнатди, жумладан, Яқин Шарқда ҳам.

Трампнинг биринчи муддати давомида у маъмуриятда сезиларли роль ўйнамади. Уиткоффнинг сиёсий таъсири ўтган йилги президентлик сайлов кампанияси пайтида ўса бошлади. У жамоага маблағ йиғишда ёрдам берди, Трампга шахсий самолётидан фойдаланишга рухсат берди ва уни сиёсий рақиблари билан яраштирди. Республикачилар қурултойида Уиткофф уч ўғлидан бири опиоидлар дозаси ортиб кетиши туфайли вафот этганда – 2011 йилда Трамп уни қанчалик қўллаб-қувватлагани ҳақида таъсирли нутқ сўзлади.

Трамп ва Уиткофф нафақат дўст, балки гольф бўйича шерикдир. 2024 йил сентябрида Трампга Мар-о-Лагодаги қароргоҳи яқинида суиқасд уюштирилганида, АҚШ президенти айнан Уиткофф билан гольф ўйнаётган эди. Уиткоффнинг ўғилларидан бири Мар-о-Лагода тўй қилди. Трамп ва Уиткофф оиласининг қўшма крипто-бизнеси бор. Ўтган йил охирида Уиткоффнинг набираси дунёга келди – унга АҚШ президенти шарафига Дон деб исм қўйишди.

Трамп сайловларда ғалаба қозонганидан сўнг Уиткофф президентнинг Яқин Шарқдаги махсус вакили бўлишини эълон қилди – унга Исроилнинг ҲАМАС билан урушини тўхтатиш бўйича музокаралар ишониб топширилди. Россия ва Украина уруши билан эса мутлақо бошқа одам – Кит Келлог шуғулланиши керак эди. Келлог Вьетнам урушида оддий аскарликдан Пентагоннинг юқори лавозимларида ишлаган генерал-лейтенантгача бўлган йўлни босиб ўтган. Трампнинг биринчи муддати давомида у Миллий хавфсизлик кенгашида ишлаган.

2024 йилда Трамп ғалаба қозонишидан олдин истеъфодаги генерал урушни ҳал қилиш режасини тайёрлаган ва бу матбуотда кенг муҳокама қилинган. Янги маъмуриятда Келлог АҚШ президентининг Россия ва Украина бўйича махсус вакили лавозимини эгаллади ва музокаралар учун замин тайёрлаётгандек эди.

Аммо кейин дипломатик жараёнда Уиткофф пайдо бўлди. Январда, ҳали расман лавозимга киришмасидан олдин, тадбиркор Исроил ва ҲАМАС ўртасида сулҳ тузилишида муҳим роль ўйнади – ОАВ ёзганидек, у шахсан бош вазир Бинямин Нетаняхуни муросага келишга кўндирган. Февраль ўрталарида у биринчи марта Владимир Путин билан учрашди ва тез орада Москва билан деярли ягона музокарачига айланди. Март ойига келиб Келлогнинг лавозими номидан "Россия" сўзи йўқолди. "Генерал Келлог президент Зеленский ва Украина раҳбарияти билан бевосита ишлайди," деб тушунтирди Трамп ўзининг Truth Social ижтимоий тармоғида.

"Мен сўрамагунимча фикр билдирмайди"

Нега айнан Уиткоффга Трамп Россия йўналишини ишониб топширгани номаълум. Март ойида NBC телеканали Келлог Москва истаги билан россияликлар билан мулоқотдан четлатилгани ҳақида хабар берди: гўё Кремль уни ҳаддан ташқари украинапараст деб ҳисоблаган. Келлог ҳақиқатан ҳам Украина ва унинг раҳбарияти ҳақида ҳамкасбларига қараганда анча хайрихоҳлик билан гапирган: масалан, февраль охирида у Володимир Зеленскийни "урушаётган мамлакатнинг жасур раҳбари" деб атаган. Москва Келлогнинг музокаралар жараёнидан ғойиб бўлишига алоқадорлигини рад этмоқда. "Россия томони Американинг ички ишларига аралашиши мумкин, деб ўйлаш бемаънилик бўларди," деди Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков.

Оқ уйнинг Россия йўналишида ишлаган собиқ амалдори сўзларига кўра, россияликлар ўзларига нисбатан "дўстона" муносабатда бўлган музокарачи билан мулоқот қилишни хоҳлаган бўлиши мумкин. Аммо келишувни тезлаштирмоқчи бўлаётган Трампни ҳам унутмаслик керак, дея қўшимча қилади Би-би-си суҳбатдоши. Унинг фикрича, президент Украинадаги урушни бир неча ҳафта ёки ой ичида тугатиш иложи йўқлигини айтган маслаҳатчилар фикрини тинглашни истамаяпти.

Россия билан музокаралардаги ҳозирги тактика Трампнинг 2017-2021 йиллардаги биринчи президентлик муддатидан анча фарқ қилади. Ўшанда у кўпроқ ўз маъмуриятидаги Россияга ихтисослашган одамларга таянарди. Ҳозир унинг маъмуриятида президентга шахсий содиқлик қадрланади, деб айтмоқда АҚШ давлат котибининг Европа масалалари бўйича собиқ ёрдамчиси Жеймс О'Брайен. Натижада Россия билан Европа бўйича жуда кам тажрибага эга одамлар шуғулланмоқда.

Трампнинг биринчи муддатида миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган Жон Болтон янада кескинроқ фикр билдирмоқда. Трамп иккинчи муддатга жамоа танлашда унга қўшиладиган ва айтганларини дарҳол бажарадиган одамларни излаган, деб ҳисоблайди Болтон.

2018 йилда у Трамп ва АҚШнинг ўша пайтдаги давлат котиби Майк Помпео билан бирга Брюсселга НАТО саммитига борган эди. Тадбир ҳамкорларнинг мудофаа харажатлари озлигидан норози бўлган Трампнинг альянсдан чиқиш билан таҳдид қилиши манзарасида ўтказилди. АҚШ президенти билан АҚШ элчисининг Белгиядаги қароргоҳида ўтирган Болтон (у атиги бир неча ой давомида миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган эди) Трампни бундай қилмасликка кўндирмоқчи бўлди. "Бир пайт у бутунлай ўзини йўқотиб қўйди, Помпеога ўгирилиб деди: "Мен Кит Келлогни миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчи қилиш кераклигини билардим. У сўрамагунимча фикр билдирмайди".

2018 йилда Трампни қониқтирган Келлогнинг бундай содиқлик даражаси 2025 йилга келиб етарли бўлмай қолди. "Эҳтимол, Келлог бир марта ўз фикрини айтгандир ва шу билан ҳаммаси барҳам топгандир," деб киноя қилади Болтон.

Америка матбуотидаги маълумотларга кўра, ҳозир Келлог Уиткоффдан кўра қаттиқроқ позицияни эгаллаб турибди. Reuters хабарига кўра, Уиткоффнинг Вашингтонда Дмитриев билан учрашувидан кўп ўтмай, иккала махсус вакил ҳам Трамп билан шахсан учрашган. Уиткофф АҚШ президентига 2022 йилдан бери аннексия қилинган Украинанинг тўртта минтақасини Россияга бериш орқали урушни тезроқ тугатиш мумкинлигини айтган. Келлог ўша учрашувда Уиткоффга эътироз билдирган ва Киев бу шартларга ҳеч қачон рози бўлмаслигини таъкидлаган.

Муайян шахсга суяниш

Келлог музокаралардан четда қолган ягона америкалик дипломат эмас. Би-би-си суҳбатдошларига кўра, Россия билан муносабатларни йўлга қўйишда икки асосий идора – Майк Уолтс бошчилигидаги Миллий хавфсизлик кенгаши ва Марко Рубио бошчилигидаги Давлат департаментининг қандай роль ўйнаши ҳамон номаълум.

Оқ уйнинг Би-би-си суҳбатлашган собиқ амалдори сўзларига кўра, Рубио ҳам, Уолтс ҳам ҳозирда қарор қабул қилишда катта роль ўйнамаяпти. "Ҳозир Трамп, аслида, миллий хавфсизлик тизими ва бюрократияга ишониш мумкинлигига, тизимдаги одамлар у хоҳлаган нарсани ҳақиқатда бажаришига ишонмайди. У ҳатто уларни жалб қилишга ҳаракат ҳам қилмаяпти, – дейди Би-би-си суҳбатдоши. – Шунинг учун у уларга эмас, балки Нью-Йоркдаги ҳаёти ва иши билан таниш бўлган аниқ бир кишига ишонмоқда, чунки фақат унга суяниши мумкин."

Би-би-си суҳбатдошининг таъкидлашича, Уиткоффни Россия билан муносабатларни миллий хавфсизлик аппарати орқали эмас, балки шахсан "яккама-якка" ўрнатмоқчи бўлган Трампнинг "элчиси" сифатида қабул қилиш керак.

Апрель ўрталарида Wall Street Journal давлат котиби Марко Рубио ва миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчи Майк Уолтс Трампни Кремлнинг ваъдаларига шубҳа билан қарашга чақиргани ҳақида хабар берди. Болтоннинг ишончи комилки, Трамп маъмуриятида ҳали ҳам Россия ва Украина уруши ҳақида реал тушунчага эга одамлар ишлаяпти – улар орасида Уолтс ва Рубио ҳам бор.

"Улар [уруш масаласида] Россия нуқтаи назарини қўллаб-қувватловчилар сафига қўшилмади, – дейди Болтон. – Масала шундаки, улар Трампни ишонтиришга ҳаракат қилишган, аммо уддалай олишмаган ёки умуман уринишмаган." Унинг фикрича, иккаласи ҳам Россиянинг Украина билан уруши мавзусидан четлатилганга ўхшайди (Уолтснинг мавқеига Signal'даги ёзишмаларнинг сизиб чиқиши билан боғлиқ можаро ҳам таъсир қилган бўлиши мумкин, дея қўшимча қилади Би-би-си суҳбатдошлари). "Агар улар ҳали ҳам ички муҳокамаларда иштирок этаётган бўлса, соғломроқ сиёсат юритиш учун оз бўлса ҳам имконият бор. Аммо билганларимга асослансам (гарчи ҳаммасини билмасак-да), мен оптимист эмасман," дейди Болтон.

Би-би-сининг яна бир суҳбатдоши, Оқ уйнинг собиқ ходими ҳозирги жараёнда одатда асосий дипломатик роль ўйнайдиган Америка элчихоналари ходимлари ҳам деярли сезилмаётганига эътибор қаратади. Элчилар, дейди Би-би-си суҳбатдоши, давлат ташрифларини тайёрлашда бевосита иштирок этади ва музокараларда иштирок этаётган амалдорларга доклад тайёрлайди.

АҚШнинг Россиядаги элчиси лавозимини ҳозирда собиқ СССР давридаёқ Москвадаги элчихонага биринчи марта келган дипломат, таълим бўйича советшунос Линн Трейси эгаллаб турибди. Трейси Байден даврида тайинланган. У Трампнинг биринчи муддати давомида ҳам элчи бўлган, фақат Арманистонда.

Уиткоффнинг Россияга ташрифи чоғида АҚШ элчихонаси билан фаол ҳамкорлик қилгани ҳақида ҳеч нарса маълум эмас. Бундан ташқари, Трейси Уиткоффнинг февраль ойидаги Москва сафаридан у келишидан атиги бир кун олдин хабар топган, деб айтади ташриф тафсилотларидан воқиф бўлган Би-би-си манбаси.

Америка дипломатияси фахрийси, Давлат департаментида 40 йил ишлаган, жумладан, Америка-Россия муносабатлари билан шуғулланган Дэниел Фриднинг айтишича, идорада ҳали ҳам Россия бўйича мутахассислар бор. "Энг юқори лавозимларда эмас, аммо Европа бюросидаги муносиб ўринларда".

Россия Ташқи ишлар вазирлиги делегацияси билан музокараларда Давлат котиби ёрдамчиси ўринбосари Сонат Коултер икки марта иштирок этди. У Давлат департаментининг Европа бюросида Россия масалалари билан ҳам шуғулланади. У Кремлнинг 2016-йилги Америка сайловларига аралашуви ва кейинги жанжаллар туфайли Россия ва АҚШ муносабатлари мураккаблашган пайтда Москвадаги Америка дипломатик ваколатхонасида ишлаган. Москвадаги АҚШ элчихонасида сиёсий маслаҳатчи ўринбосари лавозимида ишлаётганда у дипломатларни ўзаро чиқариб юбориш жараёнини ҳам бошдан кечирган эди. Би-би-си суҳбатлашган икки америкалик дипломат унинг тажрибасини юқори баҳолади ва уни Давлат департаментидаги Россия бўйича энг яхши мутахассислардан бири деб таърифлади.

Истанбулдаги маслаҳатлашувларнинг ягона натижаси Россиянинг АҚШдаги элчиси тайинланиши бўлди. Бу лавозимга ТИВнинг Шимолий Атлантика департаментини бошқарган Александр Дарчиев тайинланди. У мазкур музокараларда ҳам иштирок этган. Унда томонлар биринчи галда икки давлат дипломатик ваколатхоналари сонини тиклашни муҳокама қилдилар. Шунингдек, Россия АҚШ билан тўғридан-тўғри авиақатновларни тиклашни ва шунга мос равишда "Аэрофлот"ни санкциялар рўйхатидан чиқаришни таклиф қилди. 27 февраль ва 10 апрелда бўлиб ўтган икки учрашувда улар тайинли қарорга кела олишмади. Украина масаласини дипломатлар умуман муҳокама қилишмади.

Уруш ва тинчлик мавзуси билан бошқа жамоалар шуғулланди – улар 24 март куни Ар-Риёдда бўлиб ўтган музокараларда учрашдилар. Томонлар учрашувни "техник" деб аташди – Қора денгиз ташаббусини қайта тиклаш ва энергетика объектларига зарба беришга мораторий муҳокама қилинди. Россия номидан ТИВ раҳбарининг собиқ ўринбосари, ҳозирда сенатор Григорий Карасин ва ФСБ директори маслаҳатчиси Сергей Беседа қатнашди. АҚШ Давлат департаментининг сиёсий режалаштириш бўйича директори Майкл Антонни ва Миллий хавфсизлик кенгашининг Европа бўйича катта директори Эндрю Пикни юборди. Пик бу лавозимни Трампнинг биринчи президентлик муддатида эгаллаган ва унинг Россия бўйича маслаҳатчиси бўлган. Бироқ, у узоқ ишламади: Пик иш бошлаганидан икки ой ўтиб, 2020 йил январида лавозимидан четлатилди. У Миллий хавфсизлик кенгашида Болтон даврида ҳам ишлаган, аммо Россия эмас, балки Яқин Шарқ масалалари билан шуғулланган.

Оқ уйнинг собиқ амалдори Би-би-си билан суҳбатда Пикнинг Вашингтонда Россия бўйича "катта тажрибага эга" одам сифатида обрўси йўқлигини айтди.

Бироқ, Би-би-сининг маъмуриятда тажрибага эга бўлган яна бир суҳбатдоши тушунтиришича, билимнинг чуқурлиги эмас, балки АҚШ президентига яқинлик муҳимдир. "Россия бўйича америкалик экспертлар тарихида энг кўп маълумотга эга одам бўлиши мумкин. Аммо ўз бошлиғи ва АҚШ президентига гаплари қизиқ бўлмаса, бу ҳеч нарсани ўзгартирмайди."

Россия ва Америка Қўшма Штатлари муносабатлари қандай қурилган?

Ушбу материални тайёрлаш чоғида Би-би-си Оқ уйнинг уч нафар собиқ ходими ва Давлат департаментининг икки собиқ дипломати билан суҳбатлашди. Уларнинг барчаси тан олишича, Москва билан муносабатларда Америка дипломатияси энди Доналд Трампнинг биринчи давридаги тартиблардан мутлақо фарқли қоидалар асосида ишлайди.

Би-би-сининг Оқ уйда ишлаган икки суҳбатдоши сўзларига кўра (иккаласи ҳам ОАВ билан мулоқот қилиш ҳуқуқига эга бўлмагани учун исмларини ошкор қилмасликни сўрашган), йиллар давомида Россия бўйича ишлар кичик ўзгаришлар билан шундай тузилган: бу билан АҚШ президентининг шахсан ўзи, ишончли тажрибали маслаҳатчиларига таяниб шуғулланиб келган. Биринчи навбатда – Миллий хавфсизлик кенгаши (бу АҚШ президенти ҳузуридаги нуфузли маслаҳат органи), Давлат департаменти, Пентагон, махсус хизматлар ва Россиядаги элчихона ходимлари.

Би-би-си манбаларидан бири айтишича, Россия билан муносабатларни бошқаришнинг бундай тизими 1980-йилларда, президент Роналд Рейган даврида шаклланган. Бу тизим президент атрофида Россия (ўша пайтда – СССР) ҳақида чуқур билимга эга одамлар бўлишини таъминлаган.

Масалан, Рейган даврида Миллий хавфсизлик кенгашида совет йўналиши учун масъул бўлган директор Ҳарварднинг машҳур русшунос профессори Ричард Пайпс эди. Совет таҳдидига қарши курашувчи Пайпс рус тилини мукаммал билган, Россия ва Совет тарихи ҳақида ўнлаб асарлар битган.

Совет Иттифоқи парчаланаётган даврда, катта Жорж Буш президентлиги пайтида, давлат котиби Жеймс Бейкер Россия билан алоқаларга кўп эътибор қаратган. Унинг Россия бўйича катта тажрибаси бўлмаса-да, президент билан бевосита мулоқот қилиш имконияти ва кўплаб маслаҳатчилари бор эди. Шундай ёрдамчилардан бири Кондолиза Райс эди – у ўша пайтда Миллий хавфсизлик кенгашида Россия масалалари учун масъул бўлиб, кейинчалик кичик Жорж Буш даврида давлат котиби лавозимига кўтарилди. Райс ўқиш пайтидаёқ СССРга қизиқиб қолган эди. 1970-йиллар охирида у рус тилини ўрганиш учун МГУда амалиёт ўтаган, сўнг Россия-Америка муносабатлари бўйича мутахассис сифатида сиёсатшунослик фанлари доктори даражасини олган.

СССР парчаланганидан кейин, Билл Клинтон даврида Россия бўйича сиёсат меъмори, давлат котиби ўринбосари Строуб Талбот бўлди. Талбот Йел университетида рус адабиётини ўрганган ва Оксфордда Клинтон билан танишиб, у ерда Никита Хрушчевнинг хотираларини инглиз тилига таржима қилишга ёрдам берган.

Шунга ўхшаш иш тизими АҚШда Владимир Путин ҳокимиятга келиши билан – кичик Жорж Буш ва Барак Обама даврида ҳам сақланиб қолди. Гарчи айрим истиснолар билан бўлса-да, у маълум даражада Доналд Трампнинг 2016-2020 йиллардаги биринчи муддати даврида ҳам амал қилди.

Бир томондан, Россия билан муносабатларга оид асосий лавозимларда минтақавий тажрибага эга бўлган ўша-ўша таниқли мутахассислар ишлаган. Масалан, Трампнинг биринчи президентлик даврида Миллий хавфсизлик кенгашининг Европа ва Россия бўйича департаментига Ғарбдаги Россия-Америка муносабатлари бўйича энг машҳур мутахассислардан бири, АҚШ Миллий разведка кенгашида тажриба орттирган советшунос олима Фиона Хилл раҳбарлик қилган. 2019 йилда у Оқ уйнинг ҳаракатларига норозилик билдирган ҳолда маъмуриятни тарк этди.

Трамп 2016 йилда ўз ташқи сиёсатининг бош ижрочиси сифатида танлаган давлат котиби Рекс Тиллерсон дипломатик иш тажрибасига эга бўлмаса-да, 10 йилдан ортиқ вақт давомида йирик ExxonMobil нефть компанияси раҳбари бўлиб ишлаган эди. Бу вақт ичида у бутун дунё бўйлаб алоқалар ўрнатганди: жумладан, Россия ва Яқин Шарқда ҳам.

Бошқа томондан, ўшанда, Трампнинг биринчи муддати пайтида, қизиқарли зиддият юзага келди, дейди Би-би-сининг суҳбатдошларидан бири: "[Россия йўналишида] президент билан келишмаган амалдорлар ишлаган. Россия 2016-йилги сайловларга аралашишга уринишда айбланиши туфайли қарор қабул қилиш жараёни тўхтаб қолган эди. Трампнинг Россия билан боғлиқ ўз кун тартиби бор эди, аммо у сиёсий босим, жумладан, ўз жамоаси босими туфайли чекловларни ҳис қиларди."

Трампнинг миллий хавфсизлик бўйича собиқ маслаҳатчиси Жон Болтон Трампнинг биринчи муддатида Америка президенти Кремлга ортиқча ён босмаганини ўзининг муваффақияти сифатида таъкидлайди. "Менинг талабларим унча юқори эмас эди," дейди у кулиб.

Жон Болтон Американинг тўртта президенти, жумладан, Трамп маъмуриятида ишлаган – 2018 ва 2019 йилларда унинг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси бўлган. Болтон Америка ташқи сиёсатининг "муросасизи" номи билан танилган, у АҚШнинг Ироққа бостириб киришини ва Шимолий Корея ҳамда Эронга нисбатан ҳарбий аралашувгача бўлган қатъий сиёсатни қўллаб-қувватлаган. У Россияни ва шахсан Путинни танқид қилгани билан ҳам ёдда қолган.

Болтоннинг айтишича, Трампнинг биринчи муддатида унинг маъмуриятида Путин сиёсати АҚШ манфаатларига зарар келтиради деб ҳисоблаган ва унга қарши туришга тайёр кўплаб одамлар бор эди. "Биз вақти-вақти билан Трампни Россияга қарши иқтисодий санкциялар киритишга ишонтиришга муваффақ бўлдик, бунга асос бор эди, – деб эслайди Болтон. – У буни истар-истамас, бақир-чақир ва қаршилик билан қабул қиларди, аммо кейинчалик Путинга қаттиқ қаршилик кўрсатганини ўзига шараф деб билган бўлса ҳам." Трампнинг биринчи президентлик муддатида унинг амалдорлари давлат раҳбарини Путиннинг у ёки бу қилиғини эътиборсиз қолдириш унинг манфаатларига тўғри келмаслигига ишонтиришга муваффақ бўлишган, дейди Болтон. Ҳозирги маъмурият буни уддалай олмаяпти, деб ҳисоблайди у.

"Манипуляцияга мойил одам"

Март ойида Карлсонга берган интервьюсида Уиткофф Украина қўшинларининг Курск вилоятида қуршаб олинганини "факт" деб атаган эди. "Қуршов" ҳақида бир неча бор Путин, унинг ортидан эса (айнан Уиткоффнинг Москвада Россия президенти билан учрашувидан кейин) Трамп ҳам гапирган.

Россия Курск вилояти устидан назоратни қайтариб олишга муваффақ бўлди, унинг бир қисмини август ойида Украина Қуролли кучлари эгаллаб олган эди, аммо украиналик аскарлар ҳеч қандай қуршовга тушмади. Киев ҳам, кўплаб мустақил таҳлилчилар ҳам қуршов ҳақидаги даъволар ҳақиқатга тўғри келмаслигини айтишган.

Би-би-сининг Оқ уйда ишлаган суҳбатдоши айтишича, Уиткофф жамоасида Россия бўйича экспертлар йўқ: яъни Путин билан музокараларга у ўзи тайёрланаётганга ўхшайди. CNN аноним америкалик амалдорга таяниб, Уиткоффнинг ёлғиз ўзи ҳеч қандай экспертни жалб қилмасдан дипломатия билан шуғулланаётгани ҳақида ёзган.

Давлат департаментининг икки нафар собиқ юқори мартабали ходими Би-би-си билан суҳбатда Уиткоффнинг Россия ҳақидаги билимлари чеклангани ва Москвага ташрифлари чоғида бирга ишлайдиган жамоаси йўқлигидан шокка тушишганини билдирди.

Уиткоффнинг сўзлари Кремль риторикасини трансляция қилаётгандек таассурот қолдиради, дейди Америка дипломатияси фахрийси Дэниел Фрид (Трампнинг ўзи ҳам шундай қилмоқда). Уиткофф Россия президенти ҳақида кўпроқ мақтов сўзларини айтади: давом этаётган уруш фонида у Путинни "буюк етакчи," "жуда ақлли одам" ва "мустаҳкам тинчлик"ка интилаётган сиёсатчи деб атди.

22 апрель куни Financial Times манбаларга таяниб хабар беришича, Путин Петербургдаги учрашувда Уиткоффга ҳозирги фронт чизиғидаги жанговар ҳаракатларни тўхтатишга ва Украинанинг Россия қўшинлари томонидан босиб олинган тўртта вилояти ҳудудининг Киев назорати остида қолаётган қисмига даъво қилишдан воз кечишга тайёрлигини айтган.

Ўшанда Ғарб оммавий ахборот воситаларида АҚШнинг Украина бўйича "якуний" тинчлик режасидан парчалар пайдо бўлди. Нашрлар манбаларига кўра, Америка томони уни Украина томонига берган. Ундан, жумладан, АҚШ Қримни де-юре Россия ҳудуди сифатида тан олишини, шунингдек, Россиянинг босқин бошланганидан бери эгаллаб олган Украинанинг тўрт вилоятининг босиб олинган ҳудудларига бўлган ҳуқуқларини де-факто тан олишини тахмин қилиш мумкин. Ушбу режанинг бошқа бандлари – 2014 йилдан бери Россияга қўйилган санкцияларни бекор қилиш ва Украинанинг НАТОга қўшилишдан бош тортиши ҳақида. Ана шу иккинчиси Путиннинг асосий талабларидан бири эди ва Украинанинг альянсга қўшилиш режаси Россия президенти "махсус операция" деб атаган ҳаракатни бошлашнинг расмий сабабларидан бири эди.

Чоршанба куни Лондонда Украина, АҚШ ва Европа делегациялари иштирокида музокаралар бўлиб ўтди. Унда Россия-Украина урушини тинч йўл билан ҳал қилиш муҳокама қилинди. Ушбу учрашувга АҚШ Давлат департаменти раҳбари Марко Рубио келмоқчи эди, бироқ охирги лаҳзада ташрифни бекор қилди. Уиткофф ҳам у ерга бормади. Тахминан ўша пайтда, Рубионинг ташрифи бекор қилингани маълум бўлгач, Зеленский матбуот анжуманида Украина Қримни Россияники деб тан олмаслигини айтди.

23 апрель куни Трамп Зеленскийни бу баёноти билан тинчлик музокараларини хавф остига қўйгани учун танқид қилди. "Агар у уни қайтариб олмоқчи бўлса, нега 11 йил олдин Қрим бирорта ҳам ўқ узмасдан топширилганида курашилмади?" деб ёзди Трамп Truth Social'да. Эртаси куни Кремлда Трампнинг Қрим ҳақидаги баёноти олқишланди. У "бизнинг тушунчамизга тўлиқ мос келади," деди Путиннинг матбуот котиби Дмитрий Песков.

"АҚШнинг Қримни Россияники деб тан олиши ва маълум бир нуқтада санкцияларни бекор қилишга розилиги Россия манфаатларини бироз тушунишидан далолат беради, аммо кўп жиҳатдан Украина ва унинг савдо йўлларини ўз ичига олган Россия таъсир доирасини тан олишга ҳам мойилликни кўрсатади," дейди Давлат департаментининг собиқ юқори мартабали ходими Жеймс О'Брайен.

Россиянинг максималистик талаблари музокаралар учун бошланғич нуқта бўлмаслиги керак эди, дейди Америка дипломатияси фахрийси Дэниел Фрид. Унинг айтишича, бу Россиянинг стандарт тактикаси ва Уиткофф буни билиши керак эди: "Акс ҳолда у ўз президенти учун жуда ёмон битим тузган бўлади."

Дэниел Фрид руслар билан музокаралар тажрибасидан ўзи учун чиқарган қоида ҳақида гапиради: "Улар даъво қиладиган сафсаталар даражаси улар сизни қанчалик билимсиз деб ҳисоблашига тўғридан-тўғри мутаносиб."

У Давлат департаментида ишлаган йилларида (2017 йилда вазирликдан кетган) россияликлар билан музокараларда уларнинг "АҚШ ва Россия иттифоқчи бўлган ва энди ҳарбий биродарлик руҳини қайтариши кераклиги ҳақида Иккинчи жаҳон урушининг қандайдир фантастик версиясини" чиппакка чиқарганини эслайди. "Менинг бунга жавобим ҳар доим шундай бўлган: "Иккинчи жаҳон уруши Молотов-Риббентроп пакти ва сизнинг Гитлер билан иттифоқингиз туфайли ва натижасида бошланди. Бас, вақтимизни зое қилманглар".

Жеймс О'Брайеннинг айтишича, Трамп Москва билан битим тузиш уни жаҳон миқёсидаги етакчига айлантиришига ишонади. "Бу мутлақо нотўғри фикр. Россия – узоқ муддатли яхши ҳамкор бўлолмайди," дея қўшимча қилади у. Бироқ Трамп, унинг фикрича, 1980-йиллардан бери ташқи сиёсий қарашларини ўзгартирмаган, атрофдаги дунё эса ўзгарган. Шунинг учун Украинадаги урушни тугатиш масаласи ҳам унинг учун Россия ва АҚШ муносабатларига тааллуқли, Украинани эса у тўсиқ ва асабийлаштирувчи омил сифатида қабул қилади, дейди дипломат.

"Шу пайтгача Трамп Путинга нисбатан ноаниқ норозилик билдирди ва украиналикларга қарши аниқ ҳаракатлар қилди. Бу номутаносиблик Путинни фақат урушни давом эттиришга рағбатлантиради," деб ҳисоблайди О'Брайен.

О'Брайен ҳам, Фрид ҳам Оқ уй ҳозирда Киевга эмас, балки Москвага босим ўтказиш учун қулай вазиятда эканини таъкидлашди. О'Брайеннинг фикрича, Трамп Путинга АҚШ Россия маълум вақтгача ҳарбий ҳаракатларни тўхтатмаса, унинг нефть даромадларини қисқартиришини айтиб, сулҳга эришиши мумкин эди. Фрид эса асосий режа – ўт очишни тўхтатиш ва Украина учун хавфсизлик кафолатларига эришиш мумкинлигини ва Трамп аллақачон Байдендан кўра кўпроқ натижаларга эришган бўларди дейди. Фрид ўз манбаларига таяниб, АҚШ Давлат департаменти ва Молия вазирлиги Россияга қарши қўшимча санкциялар вариантларини тайёрлаётганини айтмоқда. "Бу уларни жорий этиш тўғрисидаги қарор аллақачон қабул қилинганини англатмайди, лекин Трамп маъмуриятидаги айрим мутахассислар бундай вариантларни ишлаб чиқиш учун сиёсий ваколатга эга эканликларини ҳис қилишлари – ижобий ҳолат," дея қўшимча қилди у.

"Менинг фикримча, Уиткофф Россия, Украина, уларнинг тарихи, қуролли можаролар ва ўт очишни тўхтатиш бўйича музокаралар олиб бориш ҳақида ҳеч нарса билмайди. У Путин билан бир нечта учрашувда ўзини манипуляцияга ўта берилувчан одам сифатида кўрсатди," дея махсус вакилнинг фаолиятига баҳо берди Жон Болтон.

О'Брайен таъкидлашича, Буш, Обама, Байден маъмуриятлари ва ҳатто Трампнинг биринчи маъмуриятидаги мутахассислар НАТОнинг шарққа кенгайиши масаласи Россия ва АҚШ ўртасида келишиладиган мавзу эмаслигини, Шарқий Европа, Болтиқбўйи ва Марказий Европа хавфсизлиги масалалари эса музокаралар предмети бўла олмаслигини аниқ кўрсатиб келишган. "Бироқ Ар-Риёддаги дастлабки музокараларда Трамп жамоаси бу масала умуман кўтарилишига тайёр эмасдек кўринди."

Агар шундай тажрибага эга амалдорлар бўлган олдинги маъмурият урушни тўхтатишда муваффақиятга эриша олмаган бўлса, Уиткоффни Россия билан муносабатларда етарли тажрибага эга эмаслиги учун танқид қилиш қанчалик ўринли? Оқ уйнинг Россия бўйича ишлаган собиқ амалдори бу саволга шундай жавоб беради:

"Ҳар доим янги ёндашувларни синаб кўриш лозим. Трамп сайловда ғалаба қозонмаган тақдирда ҳам, биз барибир вазиятга янгича назар билан қарашга, вазиятни юмшатишга ва урушни тугатмаса-да, ҳеч бўлмаганда Украина учун унинг оғирлигини камайтиришга уринишни кўрган бўлардик. Ҳеч ким мавжуд ҳолатнинг сақланиб қолишини хоҳламади. Лекин урушнинг қандай якунланиши ҳам муҳим. Америка ва Европа хавфсизлигидан келиб чиқиб, урушни шундай якунлаш керакки, бу Россиянинг қўшнисига қарши тажовузи учун мукофот бўлиб кўринмасин."