Majengo yaliyoporomoka ambayo yalikusudiwa kustahimili matetemeko ya ardhi

Kuonekana kwa majumba mapya yakianguka kutokana na tetemeko la ardhi lililoikumba Uturuki kumezua hasira. BBC ilichunguza majengo matatu mapya, yaliyogeuzwa kuwa vifusi, ili kufichua kuhusu usalama wa majengo nchini humo.

Matetemeko mawili makubwa ya ardhi - yenye ukubwa wa 7.8 na 7.5 kwa kipimo cha ukubwa - yalibomoa majengo ya kila aina na kuua maelfu ya watu kote kusini mwa Uturuki na kaskazini mwa Syria.

Lakini ukweli kwamba hata baadhi ya ghorofa mpya zilibomoka na kuwa vumbi umesababisha maswali ya haraka kuhusu viwango vya usalama vya ujenzi.

Mbinu za kisasa za ujenzi zinapaswa kumaanisha majengo yanaweza kuhimili matetemeko ya ukubwa huu. Na kanuni zinazofuatia majanga ya awali nchini zilitakiwa kuhakikisha usalama huo unahakikishwa.

Katika tukio la kwanza kati ya maporomoko matatu mapya ya jengo lililotambuliwa na BBC, picha za mitandao ya kijamii zinaonyesha watu wakipiga kelele na kukimbilia kujificha.

Sehemu ya chini ya jengo la ghorofa huko Malatya inaonekana ikiporomoka, na kuacha sehemu iliyobaki imesimama kwa pembe juu ya vumbi na vifusi.

Nyumba hizo zilijengwa mwaka jana, na picha za skrini zimesambazwa katika mitandao ya kijamii zikionyesha tangazo linalosema jengo hilo "lilikamilishwa kwa kufuata kanuni za hivi punde za tetemeko la ardhi".

Nyenzo na uundaji wote uliotumika ulikuwa "ubora wa daraja la kwanza", tangazo lilidai. Ingawa tangazo asili halipatikani tena mtandaoni, picha za skrini na video zake zinazosambazwa kwenye mitandao ya kijamii zinalingana na matangazo sawa na kampuni hiyo hiyo.

Ujenzi wa hivi majuzi unamaanisha kuwa unapaswa kuwa umejengwa kwa viwango vya hivi punde zaidi, vilivyosasishwa mnamo 2018, ambavyo vinahitaji miundo katika maeneo yanayokumbwa na tetemeko la ardhi kutumia saruji ya ubora wa juu iliyoimarishwa kwa paa za chuma. Nguzo na mihimili lazima isambazwe ili kunyonya kwa ufanisi athari za matetemeko ya ardhi.

Lakini BBC haijaweza kuthibitisha viwango vya ujenzi vilivyotumika katika jengo hili.

Picha zinaonyesha kwamba jengo jingine la ghorofa lililojengwa hivi majuzi katika mji wa bandari wa Iskenderun liliharibiwa kwa kiasi kikubwa. Upande na nyuma ya jengo hilo la ghorofa 16 uliporomoka, na kuacha sehemu ndogo tu ya jengo hilo ikiwa imesimama.

BBC ililinganisha picha ya jengo lililoporomoka na picha ya utangazaji iliyochapishwa na kampuni ya ujenzi, ambayo inaonyesha kuwa jengo hilo lilikamilishwa mnamo 2019.

Hiyo ina maana kwamba linapaswa pia kuwa limejengwa kwa viwango vya hivi karibuni. BBC imewasiliana na kampuni ya ujenzi inayohusika, lakini haijapata jibu.

Picha nyingine mjini Antakya, iliyothibitishwa na BBC, inaonyesha kuwa sehemu kubwa ya jumba la ghorofa tisa iliharibiwa na kuwa vifusi, nyuma ya bango linaloonyesha jina la kampuni iliolijenga : Guclu Bahce.

Tulipata video ya sherehe ya ufunguzi wa jengo hilo, ambayo inathibitisha kuwa lilikamilishwa mnamo Novemba 2019.

Katika video hiyo, Servet Atlas, mmiliki wa Ser-Al Construction, anasema: "Mradi wa Guclu Bahce City ni maalum hasa ikilinganishwa na mingineyo katika suala la eneo lake na sifa za ujenzi."

Akijibu BBC, Bw Altas alisema: "Kati ya mamia ya majengo niliyojenga huko Hatay [jimbo la kusini ambalo lina Antakya kama mji wake mkuu]. Kwa bahati mbaya na la kusikitisha, majengo mawili yaliporomoka ."

Anaongeza kuwa tetemeko hilo lilikuwa kubwa sana hivi kwamba karibu hakuna majengo yoyote katika jiji hilo yaliyosalimika. "Tunashuhudia kwa uchungu jinsi baadhi ya mashirika ya vyombo vya habari yanavyobadilisha mitazamo na kupata kisingizio cha kuripoti," alisema.

Huku majengo mengi yakiporomoka katika eneo lililoathiriwa, wengi nchini Uturuki wamekuwa wakiuliza maswali kuhusu asili ya kanuni za ujenzi.

Ingawa matetemeko hayo yalikuwa na nguvu, wataalam wanasema majengo yaliyojengwa ipasavyo yalipaswa kubaki.

"Kiwango cha juu cha tetemeko hili la ardhi kilikuwa cha kikubwa lakini si lazima cha kuangusha majengo yaliyojengwa vizuri," anasema Prof David Alexander, mtaalamu wa mipango na usimamizi wa dharura katika Chuo Kikuu cha London London.

"Katika sehemu nyingi kiwango cha mtikisiko kilikuwa chini ya kiwango cha juu, kwa hivyo tunaweza kuhitimisha kati ya maelfu ya majengo yaliyoanguka, karibu yote hayastahimili kanuni zozote za ujenzi wa tetemeko la ardhi."

Kushindwa kutekeleza kanuni za ujenzi

Kanuni za ujenzi zimeimarishwa kufuatia majanga ya hapo awali, ikiwa ni pamoja na tetemeko la ardhi la 1999 karibu na mji wa Izmit, kaskazini-magharibi mwa nchi, ambapo watu 17,000 walikufa.

Lakini sheria, pamoja na viwango vya hivi karibuni vilivyowekwa mnamo 2018, hazijatekelezwa vibaya.

"Kwa kiasi fulani, tatizo ni kwamba kuna urekebishaji mdogo sana wa majengo yaliyopo, lakini pia kuna utekelezaji mdogo sana wa viwango vya ujenzi kwenye majengo mapya," anasema Prof Alexander.

Mwandishi wa BBC Mashariki ya Kati, Tom Bateman, alizungumza na watu katika mji wa kusini wa Adana ambao walisema jengo moja lililoporomoka huko liliharibiwa miaka 25 iliyopita katika tetemeko lingine lakini liliachwa bila kujengwa tena ipasavyo.

Nchi kama vile Japan, ambako mamilioni ya watu wanaishi katika majengo yenye miinuko yenye watu wengi licha ya historia ya nchi hiyo kukumbwa na matetemeko makubwa ya ardhi, zinaonyesha jinsi kanuni za ujenzi zinavyoweza kusaidia kuwaweka watu salama katika misiba.

Mahitaji ya usalama wa ujenzi hutofautiana kulingana na matumizi ya jengo na ukaribu wake na maeneo yaliyo hatarini zaidi ya matetemeko ya ardhi: kutoka kwa uimarishaji rahisi, hadi vimiminiko vya unyevu kwenye jengo lote, hadi kuweka muundo mzima juu ya kifyonzaji kikubwa cha mshtuko ili kuitenga na harakati za ardhi.

Kwa nini utekelezaji ni dhaifu sana?

Nchini Uturuki, hata hivyo, serikali imetoa "msamaha wa ujenzi" mara kwa mara - misamaha ya kisheria kwa malipo ya ada, kwa miundo iliyojengwa bila vyeti vya usalama vinavyohitajika. Hizi zimepitishwa tangu miaka ya 1960 (na za hivi punde mnamo 2018).

Wakosoaji wameonya kwa muda mrefu kwamba msamaha kama huo unahatarisha janga katika tukio la tetemeko kubwa la ardhi.

Hadi majengo 75,000 katika eneo lililoathiriwa na tetemeko la ardhi kusini mwa Uturuki yamepewa msamaha wa ujenzi, kulingana na Pelin Pınar Giritlioğlu, mkuu wa Istanbul wa Muungano wa Wahandisi wa Kituruki na Chama cha Wasanifu wa jiji.

Siku chache tu kabla ya maafa ya hivi punde, vyombo vya habari vya Uturuki viliripoti kwamba rasimu ya sheria mpya inasubiri idhini ya bunge ambayo itatoa msamaha zaidi kwa kazi ya hivi karibuni ya ujenzi.

Mwanajiolojia Celal Sengor alisema mapema mwaka huu kwamba kupitisha msamaha wa ujenzi kama huo katika nchi iliyokumbwa na mistari ilio na mianya ya mitetemeko ni sawa na "uhalifu".

Baada ya tetemeko kuu la ardhi kupiga mkoa wa magharibi wa Izmir mnamo 2020, ripoti ya Uturuki ya BBC iligundua kuwa majengo 672,000 huko Izmir yamefaidika na msamaha wa hivi karibuni.

Ripoti hiyohiyo ilinukuu Wizara ya Mazingira na Ukuaji wa Miji ikisema kuwa mnamo 2018 zaidi ya 50% ya majengo nchini Uturuki - sawa na karibu majengo milioni 13 - yalijengwa kwa kukiuka kanuni.

Ilipoulizwa kuhusu viwango vya ujenzi kufuatia tetemeko la ardhi la hivi majuzi zaidi, Wizara ya Mazingira na Ukuaji wa Miji ilisema: "Hakuna jengo lililojengwa na utawala wetu ambalo limeporomoka. Tathmini ya uharibifu inaendelea kwa kasi katika uwanja huo.