ਕਦੇ ਸੇਮ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਰਹੇ ਇਸ ਪਿੰਡ 'ਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਲਗਾਏ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬਾਗ਼, ਕਿਵੇਂ 'ਵਿਕਣ' ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਬਦਲੀ ਤਸਵੀਰ
- ਲੇਖਕ, ਕੁਲਦੀਪ ਬਰਾੜ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਸਹਿਯੋਗੀ
"ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਆਪ 400-500 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ 50 ਬੰਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ 1500 ਤੱਕ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਾਮਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਮੈਂ ਕੋਠੀ ਬਣਾਈ, ਟਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਕਾਰ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦੀ।"
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ 'ਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮੂਲਿਆਵਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦਾ। ਗੋਪੀਚੰਦ ਪਿੱਛਲੇ 10-12 ਸਾਲ ਤੋਂ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮੂਲਿਆਵਾਲ ਉਹ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਸੇਮ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਰਪੰਚ ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ "ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਵਿਕਾਊ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਖਰੀਦਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।"
ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਉਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੋਕ ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ 'ਚ ਦਿਹਾੜੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1500 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kuldeep Brar/BBC
ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਮਣ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਖੇਤ ਦੀਆ ਵੱਟਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਮੂਲਿਆਵਾਲੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਆਮਦਨੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਬਾਗ ਲਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ 'ਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਜਾਮਣ ਦਾ ਬੂਟਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਫ਼ਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"
"ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿੱਲੇ ਵਿੱਚੋਂ 5-6 ਲੱਖ ਦੀ ਇਨਕਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁਣ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਮਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kuldeep Brar/BBC
ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ 10 ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਮਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਸਫਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਜਾਮਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਮ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਨਰਮਾ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਈ ਸਾਲਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਜਾਮਣ ਅਤੇ ਅਮਰੂਦ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"
ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਠੇਕੇ ਉੱਪਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "ਜਾਮਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਖਰਚਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰੁੱਖ ਫ਼ਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਇਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"
ਕੀ ਹਨ ਮੁਖ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ?
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kuldeep Brar/BBC
ਠੇਕੇਦਾਰ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜਾਮਣ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਘਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਹਨ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।"
"ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਮਣ ਵੇਚਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।"
ਠੇਕੇਦਾਰ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੂਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ 25 ਏਕੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਾਮਨ ਦਾ ਬਾਗ 40 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਠੇਕੇ ਉੱਪਰ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 90 ਆਦਮੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਤੀਸਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਫ਼ਲ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦਾ ਸਾਡੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮੰਡੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦਾ ਕਾਫੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ।"
ਮਾਹਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ?
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kuldeep Brar/BBC
ਬਾਗਬਾਨੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਕ ਰਾਮ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬਾਗ ਪਿੰਡ ਮੂਲਿਆਂਵਾਲੇ ਵਿਖੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬਾਗ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਲ ਵਾਲਾ, ਝੋਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਰਨੀ ਵਾਲਾ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬਾਗ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kuldeep Brar/BBC
ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਬੂਟੇ ਪਿੱਛੇ 5-8 ਹਾਜ਼ਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, " ਜਾਮਣ ਦਾ ਬੂਟਾ ਪੰਜ ਤੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।"
"ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ 50 ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਮਣ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ 30 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੂਟੇ ਉੱਪਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਅਟੈਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"
ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਬਾਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਜ ਕਿੱਲਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾਮਣਾਂ ਦੀ ਕੌਕਨ ਵਰਾਇਟੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਵਰਾਇਟੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਦਾ ਝਾੜ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਮੁਨਿਆਦ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
