ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ- ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮਝੋ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
- ਲੇਖਕ, ਪੱਲਬ ਘੋਸ਼
- ਰੋਲ, ਸਾਇੰਸ ਪੱਤਰਕਾਰ
"ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਝੂਠੇ (ਵਿਅਕਤੀ) ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਕਦੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰਕ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ 'ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼' 'ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇੰਨੀ ਤਵੱਜੋ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।"
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੀ, ਮੇਂਸਾ ਕਾਰਡ ਧਾਰਕ (ਹਾਈ ਆਈਕਿਊ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਸਾਇਟੀ) ਅਤੇ 170 ਆਈਕਿਊ ਵਾਲੇ ਸਰ ਸਟੀਫਨ ਫਰਾਈ ਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿ ਸੈਲੀਬ੍ਰਟੀ ਟਰੇਟਰਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ — 16 "ਫੇਥਫੁਲ" ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਤਿੰਨ "ਟਰੇਟਰਜ਼" ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਸੀ, ਪਹਿਲੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪੂਰੇ ਐਪੀਸੋਡ ਲੱਗ ਗਏ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰ ਸਟੀਫਨ ਦੀ ਸੋਚ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿਹਰਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੀਅਤ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਜ਼ੀਓਗਨੋਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਜਬੜੇ, ਚੌੜੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ, ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਉੱਠੀ ਭੋਂਹਾਂ ਜਾਂ "ਚੌੜੀ" ਜਾਂ "ਚਿਪਟੀ" ਨੱਕ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ "ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ" ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਫ਼ਿਜ਼ੀਓਗਨੋਮੀ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪਰ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਰਿਸਰਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਪਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ, ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਕੀ ਹੈ ਹਾਲੋ ਇਫੈਕਟ
ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਇੱਕ ਰਿਸਰਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਸੁੰਦਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਮਤਲਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚਾਰਟਰਡ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਰ ਰੇਚਲ ਮੋਲੀਟਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੈ - ਇਹ ਸਾਡੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ"।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਗੁਣ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।"
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪਰ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਨੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਕਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ "ਆਮ" ਜਾਂ "ਦਰਮਿਆਨਾ" ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ "ਸੁੰਦਰਤਾ" ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡੇ "ਟਰਸਟ ਰਿਫਲੈਕਸ" (ਭਰੋਸਾ) - ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟ੍ਰਿਗਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਗੱਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਜਾਂ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੌਗਨਿਟਿਵ ਸਾਇੰਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ।
ਸਾਲ 2015 ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਸੱਚੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਓਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਮਾਈ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਡਾਕਟਰ ਮੋਲੀਟਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਨਗਲਾਸਿਜ਼, ਮਾਸਕ ਜਾਂ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਟ ਨਾਲ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਿਸਿਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਨਾਲ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ?
ਫਿਰ ਮੈਂ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕਰੀਅਰ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸਮਿਟ੍ਰੀ ਜਾਂ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ।
ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿਰਸੀਆ ਜ਼ਲੋਟੀਅਨੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਸਮਰੂਪਤਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਇੱਥੇ 'ਹਾਲੋ ਇਫੈਕਟ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"
ਡਾਕਟਰ ਜ਼ਲੋਟੀਅਨੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਮਿਟ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਫਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਤਾਂ ਸਮਿਟ੍ਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਿਟ੍ਰੀ ਵੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਅਨੌਖਾ ਅਤੇ ਅਨਸੁਭਾਵਿਕ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।"
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰਫ਼ੈਕਟ ਸਮਿਟ੍ਰੀ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਚਿਹਰੇ, ਰੋਬੋਟਿਕ ਜਾਂ ਬਣਾਵਟੀ ਚਿਹਰੇ - ਕਦੇ-ਕਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।
(ਅਜਿਹੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜੋ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ - "ਅਨਕੈਨੀ ਵੈਲੀ", ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਲਗਭਗ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।)
ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਹੋਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਈਮਥ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿਲਾ ਮੀਲੇਵਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸਮਿਟ੍ਰੀ ਨੂੰ ਏਡਜਸਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਡਿਟ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਹਿਲਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਮੀਲੇਵਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਮਹਿਲਾ ਪੱਖੀ ਝਲਕ ਮਾਰਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ, ਗੰਭੀਰ ਆਦਿ) ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ 26 ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਆਨਲਾਈਨ ਸਰਵੇ ਰਾਹੀਂ ਰੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ 35 ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਨੌਂ ਤੱਕ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਲਈ ਨੰਬਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ - ਇੱਕ ਦਾ ਮਤਲਬ "ਬਿਲਕੁਲ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ" ਅਤੇ ਨੌਂ ਮਤਲਬ "ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ"।
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਨਤੀਜੇ ਉਮੀਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਨ — ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਜਵਾਨ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਫੈਮੀਨਾਈਨ (ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਭਮਕ ਵਜ਼ਾਲੇ) ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਿਆ।
ਨਤੀਜਾ - ਮੈਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਮੇਰੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ 'ਤੇ ਹੋਰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੁਸਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
ਝੁੰਡ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਸਮੂਹਿਕ ਸੋਚ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਪਰਤਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਡਾਕਟਰ ਮੋਲੀਟਰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਹਰ ਬਾਰੇ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੱਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਲੱਗਿਆ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੂਹਿਕ ਸੋਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਪੱਖਪਾਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
"ਝੁੰਡ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ [ਲੋਕਾਂ] ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਗ਼ਲਤੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੇ ਸਬੂਤ ਬੇਹੱਦ ਮਹੀਨ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ।"
ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ, ਅਕਸਰ ਗ਼ਲਤ, ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਜਿਸ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲੋਕ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਮਝਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਮਿਲੇਵਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਯੋਗਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ, ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਸੀ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ 10ਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।"
ਬੁਰੀ ਖ਼ਬਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵੀ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਝੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ?
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚਾਂ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਮਿਰਸੀਆ ਜ਼ਲੋਟੇਨੂ ਸਹਿਮਤ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਖੋਜੀਆਂ ਹਨ।
ਪਹਿਲੀ, ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੰਗੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਬਹਿਤਰੀਨ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਦੂਰ ਦੇਖਣਾ, ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਰੰਗ ਬਦਲਣਾ, ਬੇਚੈਨ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਦਰਭ-ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।"
"ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾ ਰਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸ਼ਰਮੀਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।"
"ਅਕਸਰ, ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬੇਈਮਾਨੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅਰਾਮੀ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।"
ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖੇ ਜਾਂ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣੀ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਜਾਂ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ।
ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਨੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਦੂਰ ਦੇਖਣਾ, ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋਣਾ ਵਰਗੇ ਆਮ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਡਾ. ਜ਼ਲੋਟੀਨੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਲੰਟੀਅਰ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਝੂਠਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਕਲੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਮਨਘੜਤ ਕਹਾਣੀਆਂ।
ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਗਰੁੱਪਥਿੰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਗ਼ਲਤ ਜਵਾਬ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਮਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਭਰੋਸੇ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਯਕੀਨ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸਹੀ ਸਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਡਾ. ਜ਼ਲੋਟੀਨੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਝੂਠ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਰ 'ਤੇ ਖੋਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।"
"ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ ਉਛਾਲਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।"
ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਚਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਤਾਂ, ਕੀ 'ਦਿ ਸੇਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਟ੍ਰਾਈਟਰਜ਼' ਦਾ ਸਬਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮੂਰਖ ਬਣਦੇ ਰਹਾਂਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?
ਡਾ. ਜ਼ਲੋਟੇਨੂ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਬਣਨ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਨਾਲੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਫਾਇਦੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
"ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਟੁੱਕੜਾ ਖਾਣ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।''
"ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਣ, ਏਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹਨ।"
ਇਹ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ 'ਸਮਾਜਿਕ ਜੋੜ' ਹੈ।
ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ 'ਟ੍ਰੈਟਰਸ' ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਕੀਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਪਾਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਣਾ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਸਾਡੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੱਲ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
