વાજયેપીએ અમેરિકાના દબાણ સામે ન ઝૂકીને કેવી રણનીતિ અપનાવી હતી?

હાલમાં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ભારત પર 50 ટકા ટેરિફ લગાવ્યો ત્યારે ઘણાં વર્તુળોમાં એવી ચર્ચા થઈ કે ભારત રશિયન ક્રૂડ ઑઇલ ન ખરીદે તેના દબાણની આ કૂટનીતિ છે.

અમેરિકન સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામે તો એમ પણ કહ્યું કે, "રશિયન તેલ ખરીદીને ભારત વ્લાદિમીર પુતિનના યુદ્ધ મિશનને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે."

અમેરિકાનો ભારતની નીતિને પ્રભાવિત કરવાનો આ પ્રયાસ પહેલીવારનો નથી.

જ્યારે 1998માં ભારતે પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું ત્યારે અમેરિકાએ ભારત પર અનેક પ્રકારના પ્રતિબંધો લાદવાની જાહેરાત કરી.

ભારતીય પરમાણુ કાર્યક્રમ સાથે સંકળાયેલા રાજદ્વારી ટી. પી. શ્રીનિવાસને એક મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, "ક્લિન્ટને વૉશિંગ્ટનમાં ભારતીય દૂતાવાસને ધમકીભર્યા સ્વરમાં સંદેશ મોકલ્યો હતો કે, 'હું બર્લિન જઈ રહ્યો છું. મને ત્યાં પહોંચવામાં છ કલાક લાગશે. જો ભારત સરકાર ત્યાં સુધીમાં બિનશરતી CTBT પર હસ્તાક્ષર કરશે તો હું કોઈ પ્રતિબંધો લાદીશ નહીં.'"

"વડા પ્રધાન કાર્યાલયે ભારતીય રાજદૂત નરેશ ચંદ્રને કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી ભારત બીજા દિવસે બપોર સુધીમાં બાકીનાં પરમાણુ પરીક્ષણો પૂર્ણ ન કરે ત્યાં સુધી કોઈ ટિપ્પણી ન કરે."

"13 મેના રોજ સરકારે જાહેરાત કરી કે તે હવે કોઈ પરમાણુ પરીક્ષણો કરશે નહીં અને CTBT પર હસ્તાક્ષર કરવા તૈયાર છે."

પડદા પાછળની રાજદ્વારી અને જસવંતસિંહ અને સ્ટ્રોવ ટેલ્બૉટ વચ્ચે ઘણી બેઠકો પછી ભારત અમેરિકાને પોતાના પક્ષમાં કરવામાં સફળ રહ્યું હતું.

ઇરાક પર અમેરિકન હુમલાને કારણે ભારત ધર્મસંકટમાં

2003માં હોળીના દિવસે જ્યારે અટલ બિહારી વાજપેયી તેમના નિવાસસ્થાન 7 રેસકોર્સ રોડની લૉનમાં આવ્યા ત્યારે તેમના મંત્રીઓ અને શુભેચ્છકોએ તેમને ઘેરી લીધા હતા. કોઈએ તેમના માથા પર પાઘડી પહેરાવી. વિદેશ મંત્રી યશવંત સિન્હાએ બધી ઔપચારિકતાઓને બાજુ પર રાખીને ઢોલના તાલ પર હોળીનું ગીત ગાવાનું શરૂ કર્યું હતું.

લોકોની વિનંતી પર વાજપેયીએ પણ પગ અને હાથ હલાવીને નાચવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે વડા પ્રધાન તરીકે પાંચ વર્ષ પૂર્ણ કર્યાં હતાં. 79 વર્ષનાં વાજપેયીની ચાલ ધીમી પડી ગઇ હતી. તેમણે તળેલું ભોજન અને ખાંડ છોડીને પોતાનું વજન ચાર કિલો ઘટાડ્યું હતું. તેઓ આત્મવિશ્વાસથી ભરેલા દેખાતા હતા.

અભિષેક ચૌધરી અટલ બિહારી વાજપેયીના તાજેતરમાં પ્રકાશિત જીવનચરિત્ર 'બિલીવર્સ ડાયલેમા' માં લખે છે, "વાજપેયી કાશ્મીરનો ઉકેલ લાવવાનો પ્રયાસ કરવા માંગતા હતા, પરંતુ ઇરાક પર સંભવિત યુએસ હુમલાએ આમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી. રાષ્ટ્રપતિ જ્યૉર્જ બુશ અમેરિકાને ઇરાકના સામૂહિક વિનાશનાં શસ્ત્રોના કથિત ખતરાથી બચાવવા માંગતા હતા."

"શરૂઆતમાં વાજપેયીએ બુશને શંકાનો લાભ આપ્યો અને ઇરાકને યુએનના ઠરાવનું પાલન કરવા અને સામૂહિક વિનાશનાં શસ્ત્રોનો નાશ કરવાનો અનુરોધ કર્યો."

યુએનના નિરીક્ષકોએ ઇરાકમાં 300 સ્થળોનું નિરીક્ષણ કર્યું. તેમને સામૂહિક વિનાશનાં શસ્ત્રોના કોઈ પુરાવા મળ્યા નહીં. આમ છતાં બુશના મનસુબા ઓછા થયા નહીં.

ભૂતપૂર્વ વિદેશ પ્રધાન હેનરી કિસિંગરે સ્પષ્ટપણે કહ્યું, "તાલિબાનને સત્તા પરથી દૂર કરવું પૂરતું નથી. આનાથી ઇસ્લામિક ચરમપંથીઓ સામે બદલો લેવાનો અમેરિકાનો ઉદ્દેશ્ય સંપૂર્ણપણે પૂરો નથી થયો."

જોકે, વિશ્વના ઘણા દેશોએ આને નકામું યુદ્ધ માન્યું. જેના માટે કોઇ વાજબી કારણ નહોતું અને તે સાવ ખરાબ ગુપ્ત માહિતી પર આધારિત હતું.

અભિષેક ચૌધરી લખે છે, "ભારતને આ યુદ્ધથી ફાયદા કરતાં વધુ ગુમાવવાનું હતું કારણ કે, ભારત સંપૂર્ણપણે ખાડી દેશોના તેલ પર નિર્ભર હતું અને ચૂંટણીના વર્ષમાં વધતો ફુગાવો કોઈપણ સરકાર માટે ખરાબ સમાચાર જ હતા."

"આ કટોકટીની અસર એ થઈ કે સરકારને તેલ ક્ષેત્રના વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વનો અહેસાસ થયો. આ જ કારણ હતું કે હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ અને ભારત પેટ્રોલિયમ કંપનીનું ખાનગીકરણ બંધ કરવામાં આવ્યું. સરકારને ખાડી દેશોમાં કામ કરતા 40 લાખ ભારતીયોના સુરક્ષિત પાછા લાવવાની પણ ચિંતા થવા લાગી."

"ગુજરાત રમખાણો પછી ભારતમાં રહેતા મુસ્લિમો બગદાદ પરના અમેરિકન કબજા સામે જોરશોરથી અને ખુલ્લેઆમ પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કરી રહ્યા હતા."

અમેરિકાના નિર્ણયને વ્યાપક સમર્થન મળ્યું નહીં

આ દરમિયાન અમેરિકાએ સુરક્ષા પરિષદમાં એક ઠરાવ રજૂ કર્યો. જેમાં માંગ કરવામાં આવી હતી કે ઇરાક 17 માર્ચ સુધીમાં તેના તમામ સામૂહિક વિનાશનાં શસ્ત્રો સોંપી દે.

જીન એડવર્ડ સ્મિથ તેમના પુસ્તક 'બુશ' માં લખે છે, "જે દિવસે ઠરાવ પર મતદાન થવાનું હતું, તે દિવસે અમેરિકાએ તેને પાછો ખેંચી લીધો કારણ કે તેને ડર હતો કે મતદાનમાં તેમની હાર થશે. બે દિવસ પછી બુશે ઇરાક પર હુમલો કરી દીધો."

"તેમણે પોતાને એક એવા વ્યક્તિ તરીકે વર્ણવ્યા જે ભગવાનની ઇચ્છા પ્રમાણે કામ કરે છે. જેઓ ઇરાકની સરમુખત્યારશાહીને દૂર કરી તેને પશ્ચિમી દેશોની જેમ લોકશાહીમાં બદલવા માગતા હતા. પરંતુ ઘણા દેશોએ ઇરાક સામે અમેરિકાની લડાઈમાં જોડાવાનો ઇન્કાર કર્યો."

ભારતીય સંસદે અમેરિકન હુમલાની 'નિંદા' કરી

હુમલા પહેલાં ભારતીય સંસદમાં સરકાર પર દબાણ લાવવામાં આવ્યું હતું કે 'દેશમાં શાસન બદલવા માટે મહાસત્તાનો બળનો ઉપયોગ ખોટો છે અને તેને સમર્થન આપી શકાય નહીં.'

આ પછી ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું, "ઇરાકમાં લશ્કરી કાર્યવાહીને વાજબી ઠેરવી શકાય નહીં."

બીજા દિવસે બુશે વાજપેયીને ફોન કર્યો અને ભારતના વિરોધને થોડો નરમ કરવા વિનંતી કરી.

ભૂતપૂર્વ વિદેશ પ્રધાન યશવંત સિન્હાએ તેમની આત્મકથા 'રિલેન્ટલેસ' માં લખ્યું, "જ્યારે અમેરિકાએ ઇરાક પર હુમલો કર્યો ત્યારે ભારતમાં સંસદનું સત્ર ચાલી રહ્યું હતું. કૉંગ્રેસ પાર્ટી દુનિયાને બતાવવા માંગતી હતી કે તે અમેરિકા વિરોધી છે. તેથી તેણે આગ્રહ કર્યો કે સંસદ અમેરિકાનાં આ પગલાંની નિંદા કરે, નહીં તો તે સંસદ ચાલવા નહીં દે."

"વ્યક્તિગત રીતે હું આ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કરતો હતો. એટલા માટે નહીં કે હું ઇરાકમાં અમેરિકાનાં પગલાંને સમર્થન આપી રહ્યો હતો, પરંતુ એટલા માટે કે સંસદનો પ્રસ્તાવ સરકારની નીતિની સુગમતાના અવકાશને મર્યાદિત કરી શકતી હતી."

"પાછળથી સંસદ ચલાવવા માટે અમે એક પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો જેમાં અમે હિન્દી શબ્દ 'નિંદા'નો ઉપયોગ કર્યો, પરંતુ અંગ્રેજીમાં 'ડિપ્લોર'નો શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. જે 'નિંદા' કરતા ઓછો તીવ્ર શબ્દ છે."

અમેરિકાએ ભારતને ઇરાકમાં પોતાના સૈનિકો મોકલવાની વિનંતી કરી

અમેરિકા-ભારત સંબંધોમાં બીજી એક મુશ્કેલી ઊભી થઈ. મે મહિનામાં વૉશિંગ્ટનની તેમની મુલાકાત દરમિયાન અમેરિકાએ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર બ્રજેશ મિશ્રાને યુદ્ધ પછી સ્થિતિ સામાન્ય કરનાર દળમાં ભારતીય સૈનિકોને મોકલવાની વિનંતી કરી.

મિશ્રા આના પક્ષમાં હતા. અગાઉ મિશ્રા 'ઇસ્લામિક આતંકવાદ' સામે લડવા માટે ભારત-અમેરિકા-ઇઝરાયલ ગઠબંધનની હિમાયત કરી રહ્યા હતા.

જૂન 2003માં અમેરિકાની તેમની મુલાકાત દરમિયાન લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પણ યુએસ ઉપરાષ્ટ્રપતિ સાથેની મુલાકાતમાં ભારતીય સૈનિકો મોકલવાની ભારતની ઇચ્છાના સંકેતો આપ્યા હતા.

હકીકતમાં અમેરિકા ઇચ્છતું હતું કે ભારત અને પાકિસ્તાન બંને આ શાંતિ દળમાં પોતાના સૈનિકો મોકલે. ભારતને ખાસ કરીને ઉત્તરી ઇરાકમાં વહીવટ ચલાવવા માટે તેની સેનાનો એક વિભાગ મોકલવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું.

અભિષેક ચૌધરી લખે છે, "ભારતીય પ્રેસનો એક વર્ગ ઇચ્છતો હતો કે ભારત આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારે, કારણ કે આનાથી ભારત-અમેરિકા સંબંધોમાં નાટકીય પરિવર્તન આવ્યું હોત. આ માટેની તૈયારીઓ પણ શરૂ થઈ ગઈ હતી."

"ભારતમાં યુએસ દૂતાવાસે એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે યુએસ શાંતિ રક્ષા દળમાં ભારતની ભાગીદારી ઇચ્છે છે કારણ કે ભારતીય સેનાને શાંતિ જાળવવાનો નોંધપાત્ર અનુભવ છે. તેની છબિ સારી છે અને તેની સંખ્યા પણ પૂરતી છે. ભારતીય સેનાએ આ મિશન પર મોકલવામાં આવનારા એકમોની પણ પસંદગી કરી છે."

વાજપેયીએ યુએસ પ્રસ્તાવ સામે વાતાવરણ ઊભું કર્યું

બાદમાં એક મુલાકાતમાં શિવશંકર મેનન જે તે સમયે પાકિસ્તાનમાં ભારતના હાઇ કમિશનર હતા અને બાદમાં વિદેશ સચિવ બન્યા, તેમણે કહ્યું, "જસવંતસિંહ અને બ્રજેશ મિશ્રા ઉપરાંત અડવાણી અને ભારતીય સેનાના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ ભારતીય સૈનિકોને ઇરાક મોકલવાના પક્ષમાં હતા. યુએસ વિરોધી જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિસ ખુલ્લેઆમ આને ટેકો આપતા નહોતા."

પરંતુ વાજપેયીએ આ અંગે કોઈ ચોક્કસ અભિપ્રાય બનાવ્યો ન હતો. સોનિયા ગાંધીએ વાજપેયીને આવાં કોઈપણ પગલાંનો વિરોધ કરતો પત્ર લખ્યો હતો.

યશવંતસિંહા લખે છે, "વાજપેયીજીએ તરત જ સોનિયા ગાંધીને મળવા બોલાવ્યાં. સોનિયા ગાંધી પ્રણવ મુખરજી, મનમોહનસિંહ અને નટવરસિંહ સાથે તેમને મળવા આવ્યાં. વાજપેયીએ તેમના વિચારો ખૂબ ધ્યાનથી સાંભળ્યા. તેમણે તેમના NDA સાથીઓ સાથે પણ આ બાબતે ચર્ચા કરી."

"મોટાભાગના લોકો ભારત દ્વારા ઇરાકમાં સૈનિકો મોકલવાના પક્ષમાં નહોતા. તબીબી ટીમ મોકલવાનો પણ વિરોધ કરવામાં આવી રહ્યો હતો. આ વાજપેયીની કામ કરવાની રીત હતી. તેમણે દરેકનો અભિપ્રાય લીધો અને અંતે દેશના હિતમાં જે હતું તે કર્યું. તેમનું માનવું હતું કે નજીકના લોકોના વિચારોને અવગણવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ છે કે તેમની વિરુદ્ધ અભિપ્રાય બનાવવો."

સરકારે સૈનિકો ન મોકલવાનો નિર્ણય લીધો

વાજપેયીએ આ સંદર્ભમાં અન્ય પક્ષોના સભ્યો પાસેથી પણ અભિપ્રાય લીધો. તેમણે સામ્યવાદીઓને પણ બારીકીથી આનો વધુ જોરશોરથી વિરોધ કરવા માટે ઉશ્કેર્યા.

બાદમાં, શિવશંકર મેનને એક મુલાકાતમાં સુરક્ષા બાબતોની કૅબિનેટ સમિતિની બેઠકની વિગતો આપતા કહ્યું, "અડવાણી બેઠકમાં મૌન રહ્યા. વાજપેયીએ તેમને પૂછ્યું, તમે શું વિચારી રહ્યા છો? બધા ભારતીય સૈનિકો મોકલવાના પક્ષમાં બોલી રહ્યા હતા. વાજપેયી શાંતિથી બેઠા હતા. તેમણે એક પણ શબ્દ બોલ્યો નહીં. પછી અચાનક મૌન છવાઈ ગયું."

"વાજપેયીએ તે મૌનને વધુ વધવા દીધું. પછી તેમણે કહ્યું, 'હું તે માતાઓને શું કહીશ જેમનાં બાળકો આ ઑપરેશનમાં માર્યા જશે?' બેઠકમાં ફરીથી મૌન છવાઈ ગયું. વાજપેયીએ મૌન તોડ્યું અને કહ્યું, 'ના, આપણે આપણા છોકરાઓને ત્યાં ના મોકલી શકએ'."

મિત્રતા સાથે સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ

જુલાઈ સુધી ભારત અમેરિકાને કહેતું રહ્યું કે તેણે પહેલા આ બાબતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો ટેકો લેવો જોઈએ. પરંતુ આ શક્ય ન હતું. વાજપેયીએ મુશ્કેલીમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધી કાઢ્યો અને કહ્યું કે તેમના હાથ બંધાયેલા છે.

વર્ષના અંતે જ્યારે સ્પષ્ટ થયું કે ઇરાક પાસે સામૂહિક વિનાશનાં શસ્ત્રો નથી, ત્યારે વાજપેયીએ પહેલી વાર જાહેરમાં કહ્યું, "અમે નથી ઇચ્છતા કે અમારા સૈનિકો મિત્ર દેશમાં ગોળીઓનો શિકાર બને."

યશવંત સિન્હાએ લખ્યું, "એવું નહોતું કે વાજપેયી અમેરિકા સાથે સંબંધો સુધારવા માંગતા ન હતા. પરંતુ તેઓ નહોતા ઇચ્છતા કે ભારત અમેરિકાની દરેક વાત સાથે સંમત થાય. તેમના માટે સંબંધોમાં સમાનતા, પારસ્પરિકતા અને પરસ્પર આદર મહત્ત્વપૂર્ણ હતા."

"જ્યારે કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન બિલ ક્લિન્ટને વાજપેયી અને નવાઝ શરીફને વૉશિંગ્ટન આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું, ત્યારે વાજપેયીએ ત્યાં જવાનો ઇન્કાર કર્યો, અને કહ્યું કે જ્યાં સુધી એક પણ પાકિસ્તાની સૈનિક ભારતીય ભૂમિ પર રહેશે ત્યાં સુધી તેઓ અમેરિકા નહીં જાય."

સિક્કિમના મુદ્દા પર ચીનને સમજાવ્યું

એ જ રીતે ભારતને પણ એક વાર ચીનના દબાણનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

જુલાઈ 2003માં અટલ બિહારી વાજપેયી ચીનની મુલાકાતે ગયા હતા. વાટાઘાટોનો મુખ્ય એજન્ડા નાથુ લા પાસને વેપાર માટે ખોલવાનો હતો.

ભારતે રેનકિંગગાંગને ચીનનો ભાગ માન્યું હતું, પરંતુ ચીનને નાથુ લાને સિક્કિમ એટલે કે ભારતનો ભાગ માનવામાં મુશ્કેલી પડી રહી હતી. બ્રજેશ મિશ્રા અને અન્ય ભારતીય રાજદ્વારીઓએ ચીનને સમજાવવાનો શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેઓ નિષ્ફળ ગયા.

અભિષેક ચૌધરી લખે છે, "સમસ્યાના ઉકેલ માટે વાજપેયીએ સંયુક્ત નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જે વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓને ગમ્યું નહીં. જ્યારે પ્રેસે તેમને આ વિશે પૂછ્યું, ત્યારે તેમણે ભારતનાં હિત સાથે ચેડાં કર્યા હોવાનો ઇન્કાર કર્યો."

"બંને દેશો એકબીજાના ઇરાદાઓ પર શંકા કરતા રહ્યા. સરહદના અન્ય વિસ્તારોમાં વિવાદો ચાલુ રહ્યા, પરંતુ ટૂંક સમયમાં ચીને સિક્કિમને તેના નકશામાં ભારતના ભાગ તરીકે દર્શાવવાનું શરૂ કરી દીધું."

પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન સાથે ફોન પર વાત

બીજી બાજુ વાજપેયીએ પણ પાકિસ્તાન સાથે સંબંધો સુધારવા માટે પહેલ કરી.

કારગિલ યુદ્ધ હોવા છતાં, તેમની કાશ્મીર મુલાકાત દરમિયાન, તેમણે તૈયારી વિના વાત કરી અને કહ્યું, "અમે તમારા દુઃખ અને દુઃખને વહેંચવા આવ્યા છીએ."

તેમણે કહ્યું, "સમયની જરૂરિયાત એ છે કે કાશ્મીરીઓ ભૂતકાળને ભૂલી જાય અને માનવતા, લોકશાહી અને કાશ્મીરીયતના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરે."

બીજા દિવસે કાશ્મીર યુનિવર્સિટીમાં એક કાર્યક્રમમાં તેમણે કહ્યું, "જો પાકિસ્તાન આજે જાહેરાત કરે કે તેણે સરહદ પાર આતંકવાદનો ત્યાગ કર્યો છે, તો હું કાલે જ વિદેશ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીને ઇસ્લામાબાદ મોકલીશ."

ઇરાક યુદ્ધનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું, "હવે એ વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બની ગયું છે કે આપણે વાતચીત દ્વારા આપણા મતભેદોનો ઉકેલ લાવીએ."

આ જાહેરાતના દસ દિવસ પછી પાકિસ્તાનના નવા ચૂંટાયેલા વડા પ્રધાન ઝફરઉલ્લાહ જમાલીએ વાજપેયીને ફોન કરીને ટ્રેન, બસ અને હવાઈ સેવાઓ પુનઃસ્થાપિત કરવા અને બંને દેશોના ઉચ્ચ કમિશનને તેમની જૂની સ્થિતિમાં પાછા લાવવાની ઑફર કરી. અહીંથી, બંને દેશો વચ્ચે વાતચીતનો અભાવ સમાપ્ત થવા લાગ્યો.

પાકિસ્તાન સાથે નિખાલસ વાતચીત

જ્યારે જાન્યુઆરી 2004 માં પાકિસ્તાનના ઇસ્લામાબાદમાં સાર્ક સમિટ યોજાવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, ત્યારે વાજપેયીએ સંકેત આપ્યો હતો કે તેઓ ત્યાં જવા માંગશે, જો પાકિસ્તાને ઔપચારિક રીતે સરહદ પારના 'આતંકવાદ'નો અંત લાવવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવતું હોય.

પાકિસ્તાનમાં ભારતના હાઇ કમિશનર અને પછીથી વિદેશ સચિવ શિવશંકર મેનનએ કહ્યું, "મુશર્રફને ખ્યાલ હતો કે જો વાજપેયી તે સમિટમાં નહીં આવે, તો તેનું કોઈ મહત્ત્વ રહેશે નહીં. અમે છેલ્લી ઘડી સુધી તેમને કહેતા રહ્યા કે જો પાકિસ્તાન અમારી વાત નહીં સાંભળે, તો વાજપેયી તેમની જગ્યાએ બીજા કોઈને પાકિસ્તાન મોકલશે. અંતે પાકિસ્તાને અમારી વાત સાંભળવી પડી."

વાજપેયીની BMW કાર દિલ્હીથી ઇસ્લામાબાદ લઈ જવામાં આવી હતી. તેમણે ઍરપૉર્ટથી હોટલ સુધીની અડધા કલાકની મુસાફરી એ જ કારમાં કરી હતી. મુશર્રફ સાથેની વાતચીતમાં વાજપેયીએ ફરિયાદ કરી હતી કે ભારતમાં સતત આતંકવાદી હુમલાઓ થઈ રહ્યા છે, જેના કારણે ચૂંટણી વર્ષમાં તેમના માટે કોઈપણ નિવેદન પર સહી કરવી મુશ્કેલ બનશે.

ત્યારબાદ જનરલ મુશર્રફે ચરમપંથીઓ સામે લેવાનારાં પગલાં અંગે માહિતી આપી હતી.

અભિષેક ચૌધરી લખે છે, "9/11 પછી પશ્ચિમી દેશો કાશ્મીરમાં અલગતાવાદને વિદેશ નીતિનું સાધન બનાવવાના પક્ષમાં નહોતા. અમેરિકા પાકિસ્તાન પર આતંકવાદનો પ્રવાહ બંધ કરવા માટે દબાણ કરી રહ્યું હતું. થોડાં અઠવાડિયા પહેલા ચીનની તેમની મુલાકાત દરમિયાન પણ મુશર્રફને ભારત સાથે વાટાઘાટો કરવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. ચીન સાથે વેપાર કરાર કરવામાં વાજપેયીની ભૂમિકાને કારણે આ શક્ય બન્યું હતું."

સંયુક્ત ડ્રાફ્ટના એક વાક્ય પર માથાકુટ

જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાનના અધિકારીઓ સંયુક્ત નિવેદનના ડ્રાફ્ટ પર કામ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભારતે પાકિસ્તાની ડ્રાફ્ટમાં એક વાક્ય સામે વાંધો ઉઠાવ્યો.

તે વાક્ય હતું, "પાકિસ્તાનની ભૂમિનો ઉપયોગ આતંકવાદને ટેકો આપવા માટે કરવામાં આવશે નહીં."

પાકિસ્તાનમાં ભારતના ભૂતપૂર્વ હાઇ કમિશનર અજય બિસારિયા તેમના પુસ્તક 'એન્ગર મૅનેજમેન્ટ'માં લખે છે, "ભારતે આગ્રહ કર્યો હતો કે ડ્રાફ્ટમાં 'પાકિસ્તાની ભૂમિ' શબ્દોને 'પાકિસ્તાની નિયંત્રણ ભૂમિ' થી બદલવામાં આવે. આનો અર્થ એ છે કે તેમાં પાકિસ્તાન-નિયંત્રિત કાશ્મીરને આમાં સમાવવામાં આવે."

"શિવશંકર મેનને તારિક અઝીઝને ફોન કર્યો અને તેમને ભારતના વાંધા વિશે જણાવ્યું. તે સમયે અઝીઝ સંયોગથી મુશર્રફની બાજુમાં બેઠા હતા. મુશર્રફે ભારતનો વાંધો થોડીક સેકંડોમાં દૂર કર્યો."

"ત્યારબાદ અઝીઝે રિયાઝ ખોખરને ફોન કર્યો અને પંજાબીમાં કહ્યું કે ભારતની ઇચ્છા મુજબ દસ્તાવેજમાં ફેરફાર કરવા જોઈએ. આ બેઠકમાં ભારતે જે હાંસલ કર્યું જે તે થોડાં વર્ષો પહેલાં આગ્રા અને લાહોરમાં યોજાયેલી બેઠકોમાં કરી શક્યું ન હતું."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન