સાપ ઉનાળામાં ઘરોમાં કેમ આવી ચડે છે, આવું થતાં તમે કેવી રીતે રોકી શકો?
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
- લેેખક, ઝેવિયર સેલ્વાકુમાર
- પદ, બીબીસી તમિલ
"મેં પકડેલા ગ્લાસ વાઇપર અને કોબ્રા ઝેરી હતા. કેટ સાપ હાનિકારક, મધ્યમ ઝેરી હોય છે. બાકીના બે બિનઝેરી સાપ છે. મારી જેમ, કોઈમ્બતુરમાં કેટલાક સાપને રેસ્ક્યુ કરનારાએ ચાર કે પાંચ સાપ પકડ્યા છે. આ સામાન્ય કરતાં થોડી વધારે સંખ્યા છે."
પાછલાં 27 વર્ષથી કોઈમ્બતુરમાં સાપો રેસ્ક્યુ કરતા અમીને બીબીસી સાથે આ માહિતી શૅર કરી છે.
સાપને રેસ્ક્યુ કરતાં લોકો પાસેથી મળેલી માહિતી એ દર્શાવે છે કે ઉનાળાના મહિનાઓમાં સાપ સામાન્ય રીતે ઘરોમાં વધુ વખત આવી ચડે છે. જોકે, સંશોધકોના જણાવ્યા પ્રમાણે ઉનાળા દરમિયાન સાપ ઘરોની નજીક આવવાની શક્યતા વધુ હોય તે દર્શાવતો કોઈ ડેટા નથી.
નિષ્ણાતો એ વાત પર પણ ભાર મૂકે છે કે જો સાપ દેખાય તો વનવિભાગ અથવા ફાયર વિભાગને જાણ કરવી જોઈએ.
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
સરિસૃપ પ્રકૃતિ અને પ્રાણી સંરક્ષણ સમિતિના સ્થાપક આઇ. વિશ્વનાથ કહે છે એ પ્રમાણે ભારતમાં ઓળખાયેલી 362 પ્રજાતિઓમાંથી, તામિલનાડુમાં 134 પ્રજાતિઓ છે, જેમાં પશ્ચિમ ઘાટ, પૂર્વ ઘાટ અને મેદાનોનો સમાવેશ થાય છે.
"તમિલનાડુમાં સૂચિબદ્ધ 134 સાપમાંથી ફક્ત 17 જ અત્યંત ઝેરી સાપ છે." સાપની 11 પ્રજાતિઓ ઓળખાઈ છે, જે બિનઝેરી અને ઝેરી બંને છે.
20 સાપ એવા છે જે હાનિકારક અને ઝેરી બંને છે. વિશ્વનાથ કહે છે, "આ સિવાય, 86 પ્રકારના સાપ બિનઝેરી તરીકે સૂચિબદ્ધ છે."
સાપ - ઠંડા લોહીવાળું પ્રાણી
કૃષ્ણગિરિસ્થિત ગ્લોબલ સ્નેકબાઇટ ઍજ્યુકેશન ઍન્ડ રિસર્ચ ઑર્ગેનાઇઝેશનના સ્થાપક અને મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક મનોજ કહે છે કે દક્ષિણ ભારતમાં સર્પદંશના ભોગ બનેલા લોકો મામલે તામિલનાડુ અગ્રણી રાજ્ય છે.
End of સૌથી વધારે વંચાયેલા સમાચાર
તમારા કામની સ્ટોરીઓ અને મહત્ત્વના સમાચારો હવે સીધા જ તમારા મોબાઇલમાં વૉટ્સઍપમાંથી વાંચો
વૉટ્સઍપ ચેનલ સાથે જોડાવ
Whatsapp કન્ટેન્ટ પૂર્ણ
તેમણે સર્પદંશ સંશોધનમાં ડૉક્ટરેટની પદવી મેળવી છે અને હાલમાં તેઓ ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR)ના સહયોગથી સંશોધનકાર્ય કરી રહ્યા છે.
"ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ મેડિકલ રિસર્ચના અહેવાલ મુજબ ભારતમાં દર વર્ષે દસ લાખ લોકો સર્પદંશથી પ્રભાવિત થાય છે, અને 58,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે."
મનોજ કહે છે, "ભારતમાં થતા 100 સર્પદંશમાંથી 95 ટકા બિનઝેરી સાપના કારણે થાય છે, અને માત્ર પાંચ ટકા 'બિગ ફૉર' ઝેરી સાપોના કારણે થાય છે."
સાપ રેસ્ક્યુઅર વિશ્વનાથ કહે છે એ પ્રમાણે કોબ્રા, ગ્લાસ વાઇપર અને બેન્ડેડ વાઇપર જેવા ઝેરી સાપ સામાન્ય રીતે રહેણાક વિસ્તારોની નજીક રહે છે, પરંતુ બીજી એક અત્યંત ઝેરી પ્રજાતિ, કર્લી વાઇપર, ફક્ત ગરમ, ખડકાળ વિસ્તારોમાં જ રહે છે.
વિશ્વનાથે એવું પણ જણાવ્યું કે તેમની નજીકના વિસ્તારોમાં રહેતા ઘણા લોકો સાપ કરડવાથી મૃત્યુ પામી રહ્યા છે.
વિશ્વનાથ કહે છે કે ઉનાળાના મહિનાઓમાં વધુ સાપ નિવાસસ્થાનોમાં આવે છે, અને આના કારણમાં ખોરાકની અછત મુખ્ય છે.
"સાપ ઠંડા લોહીવાળું પ્રાણી છે."
તે તેના શરીરના તાપમાનને તેના રહેઠાણના વાતાવરણ સાથે અનુકૂલિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે.
વિશ્વનાથ માહિતી આપતા કહે છે, "એનો અર્થ એ કે જ્યારે ઉનાળામાં ગરમી હોય છે, ત્યારે તે થોડી ઠંડી જગ્યા તરફ જાય છે, અને જ્યારે ખૂબ ઠંડી હોય છે, ત્યારે તે ગરમ જગ્યા તરફ જાય છે."
તેમણે આગળ કહ્યું, "કોબ્રા, બેન્ડેડ વાઇપર અને ગ્લાસ વાઇપર એ ઝેરી સાપ છે જે ઘરોમાં ઘૂસી જાય છે."
મેદાનોમાં જોવા મળતા બિનઝેરી સાપની તમામ 24 પ્રજાતિઓનું વસાહતો તરફ જવું સ્વાભાવિક છે.
"ઉનાળો એ સમય છે જ્યારે સાપ ઈંડામાંથી બહાર નીકળે છે, તેથી અમે આ સમયગાળા દરમિયાન વધુ સાપનાં બચ્ચાં બચાવી રહ્યા છીએ."
કયા પ્રકારના સાપ ક્યાં રહે છે?
તેમનું કહેવું છે કે આ ઉનાળાની ઋતુમાં રહેણાક વિસ્તારોમાં પ્રવેશતા સામાન્ય સાપ, સામાન્ય અજગર, મેદાનોમાં રહેતા કંદંગંગટાઈ અને કાલિયાંગુટ્ટી જેવા પાણીના સાપ અને ઑઇલ પામ સાપ, લીફ સાપ, કૃમિ સાપ, સેન્ડ સ્નેક, રેડ સેન્ડ સ્નેક, રિંગ્ડ સ્નેક, રનિંગ સ્નેક અને ગ્રીન સ્નેક જેવા બિનઝેરી સાપ સૌથી વધુ છે.
"એ જ રીતે, પર્વતો અને તળેટીમાં કિંગ કોબ્રા, પીટ વાઇપર, વાંસ પીટ વાઇપર અને પશ્ચિમ ઘાટમાં મલબાર પીટ વાઇપર જેવા સાપ ઉનાળાના મહિનાઓમાં નદીઓમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે."
હમ્પ-નોઝ્ડ પીટ વાઇપર બગીચાઓમાં, ખાસ કરીને ચાના બગીચાઓમાં સામાન્ય છે.
વિશ્વનાથ કહે છે કે, "આ પ્રકારનો સાપ રાત્રે સૌથી વધુ સક્રિય હોય છે."
વાઇલ્ડલાઇફ ઍન્ડ નેચર કન્ઝર્વેશન ફાઉન્ડેશનના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર સિરાજુદ્દીન સ્વીકારે છે કે ઉનાળા દરમિયાન ઠંડકની શોધમાં સાપ રહેણાક વિસ્તારોમાં આવી ચડે છે, પરંતુ તેમણે કહ્યું કે આ સમયગાળા દરમિયાન, જંગલોમાં ખોરાકની અછતને કારણે ઉંદરો જેવા ખોરાકની શોધમાં સાપ રહેણાક વિસ્તારોમાં વધુ પ્રમાણમાં આવે છે.
"સાપ ઉનાળામાં ઠંડી જગ્યાઓ અને ચોમાસા અને તીવ્ર ઠંડી ઋતુઓમાં ગરમ જગ્યાઓ શોધે છે તે સામાન્ય છે."
સિરાજુદ્દીન કહે છે, "એવું કહેવાને બદલે કે સાપ માનવરહેઠાણમાં આવી રહ્યા છે, આપણે એ પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ કે સાપ ખોરાકની શોધમાં આવી રહ્યા છે, કારણ કે તેમના રહેઠાણ સંકોચાઈ રહ્યાં છે."
"દેડકા અને ઉંદર સાપનો મુખ્ય ખોરાક છે."
દેડકાથી ભરપૂર તળાવો અને ખાબોચિયાં સહિતનાં જળાશયો મોટા ભાગે નાશ પામ્યાં છે. તેથી ઉંદરો સાપ માટે મુખ્ય ખોરાક બની ગયા છે. ઉંદરો એવી જગ્યાએ વધુ હોય છે જ્યાં ખોરાકનો બગાડ વધુ પ્રમાણમાં હોય છે.
તેમણે સમજાવ્યું, "આ પણ મુખ્ય કારણ છે કે સાપ ઘરમાં ઘૂસી જાય છે."
સાપ ઘરમાં પ્રવેશતા અટકાવવા શું કરવું જોઈએ?
સાપ સંશોધકો એ પણ જણાવે છે કે સાપને ઘરમાં પ્રવેશતા અટકાવવા માટે સામાન્ય લોકોએ કયાં પગલાં લેવાં જોઈએ. તેઓ ભાર મૂકે છે કે આ માર્ગદર્શિકાનું પાલન ફક્ત ઉનાળા દરમિયાન જ નહીં, પરંતુ દરેક સમયે કરવું જોઈએ, અને કેટલીક પ્રવૃત્તિઓનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે જે ઘરે ટાળવી જોઈએ.
બીબીસી સાથે વાત કરતાં, સાપ રેસ્ક્યુના નિષ્ણાત વિશ્વનાથે કહ્યું, "ઘણા લોકો ઉનાળામાં થોડી હવા મેળવવા માટે જમીન પર સૂઈ જાય છે."
"પછી આસપાસ મચ્છરદાની જેવી સુરક્ષા પૂરી પાડવી જરૂરી છે. કેટલાક સાપ દરવાજામાંથી આવશે. તે રસોડાના સિંકમાં રહેલા પાઇપો દ્વારા પણ આવી શકે છે. અમે આવા કેટલાક સાપ પકડ્યા છે."
તેઓ કહે છે કે, "તેને આવરી લેવાની જરૂર છે."
"જૂતાંને ઘરની બહાર રાખવા કરતાં ખીલી જેવા માળખા પર લટકાવવા વધુ સારું છે. નહિતર, નાના સાપ અંદર જઈને છુપાઈ જશે. જો તમે તેને હલાવશો તો પણ તે બહાર આવશે નહીં. તેઓ ઠંડીની ઋતુમાં કારમાં જાય છે. સાપ રસ્તા પર પડેલા રહે છે, કારણ કે ડામર રોડ દિવસ દરમિયાન ગરમી શોષી લે છે અને રાત્રે ઠંડા થઈ જાય છે."
વિશ્વનાથ સલાહ આપતાં કહે છે કે, "તેથી, આપણે રાત્રે અંધારામાં ટૉર્ચ વગર બહાર જવાનું ટાળવું જોઈએ."
સિરાજુદ્દીન કહે છે એ પ્રમાણે સાપ ઇમારતના ખૂણા અને ઈંટકામવાળા વિસ્તારોમાં છુપાઈ શકે છે જ્યાં ઉનાળામાં તાપમાન થોડું ઓછું અને પ્રમાણસર ઠંડક હોય છે, તેથી તમારે આવી જગ્યાએ જતી વખતે સાવચેત રહેવું જોઈએ. તેમનું કહેવું છે કે ઘરની આસપાસ લાકડા, કાર્ડબોર્ડ બોક્સ અને બિનજરૂરી સામાનનો ઢગલો કરવાનું ટાળવું શ્રેષ્ઠ છે.
જોકે,ચેન્નાઈ સ્નેક પાર્કના એડમિનિસ્ટ્રેટર અને સરિસૃપ સંશોધક ગણેશન કહે છે કે આ વાતને સમર્થન આપવા માટે કોઈ સંશોધન કે ડેટા નથી.
સામાન્ય માન્યતા છે કે ઉનાળા દરમિયાન સાપ વધુ વખત રહેઠાણોની મુલાકાત લે છે અને અન્ય સમયે ઓછા વખત આવે છે.
ગણેશન કહે છે કે, "ઋતુ ગમે તે હોય, સાપ રહેઠાણો તરફ આગળ વધે તે સામાન્ય છે."
"જો તમારા ઘરમાં સાપ ઘૂસી જાય, તો તેમને મારવાનો કે ભગાડવાનો પ્રયાસ કરવા કરતાં નજીકના વનવિભાગ અથવા ફાયર વિભાગને જાણ કરવી શ્રેષ્ઠ છે અને સ્વચ્છતા રાખવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે."
બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન
