Янгиликлар. Ўзбекистон: Россиядан узоқлашса, Путин қўядими, Ғарбга оғиб бўладими ёки Ўзбекистон, минтақа қудратлар ўртасида энди нима қилади - video O‘zbekiston Rossiya Putin Yangiliklar

Бугуннинг саволи...

Алоқадор мавзулар:

Украина уруши фонида Марказий Осиё атрофида геосиёсий тангликнинг қанчалик кучайиб бораётгани четдаги кўпчиликнинг эътиборини ўзига тортган, бугун халқаро аҳамиятга молик воқеъликка айланган.

Россия бўладими, Хитой ёки жамоавий Ғарб - ўзаро геосиёсий ва геоиқтисодий рақобатда бўлган глобал қудратларнинг минтақа давлатларига эътибори бу яқин йилларда кузатилмаган бир даражада ортган.

Томонлар ўртасида деярли бир вақтнинг ўзида амалга ошаётган устма-уст ташрифлару, кетма-кет ҳамкорликда ўтказилаётган хос саммитлар Марказий Осиё бугун бу уч глобал қудрат ўртасида "талаш" бўлаётганига оид тасаввурларни ҳам пайдо қилмай қўймаган.

Худди шу каби сафарларининг сўнггисида Ўзбекистон президенти кеча, 23 январ куни уч кунлик давлат ташрифи билан яна Хитойга борган.

Бу Шавкат Мирзиёевнинг ўтган саккиз ой ичида Хитойга амалга оширган иккинчи давлат ташрифи бўлган.

Орада Ўзбекистон раҳбари Хитойда амалий ташриф билан ҳам бўлиб қайтган.

Президент Шавкат Мирзиёевнинг Хитойга кетма-кет ташрифлари Украина уруши боис Марказий Осиёда геосиёсий танглик янада кучайган ва расмий Пекин барча беш минтақа давлати билан ҳар томонлама яқинлашиш истагини расман ҳамда ошкора баён қилиб бўлган бир манзарада амалга ошаётгани билан ҳам ўзига эътибор тортган.

Хитой худди шу саммит чоғида Марказий Осиё давлатлари билан ҳамкорликнинг саккиз йўналишини таклиф қилган ва минтақани ривожлантиришнинг улкан режасини тақдим этган.

Расмий Пекин очиқлаган янги тараққиёт режасининг Марказий Осиё инфратузилмасини барпо этишдан тортиб, энергетика, хавфсизлик, мудофаа, ҳуқуқ-тартибот соҳаларида ҳамкорлик ва савдо-сотиқни янада кучайтириш қадар кенг қамровли эканини кўриш мумкин бўлган.

Расмий Пекин ўшанда беш минтақа давлати билан ривожланиш стратегияларини мувофиқлаштириш ва улар барчасини модернизация қилишда кўмаклашишга тайёр эканлигини баён қилган.

Марказий Осиёга қарийб $4 миллиард доллар беғараз ёрдам беражагини ҳам айтган.

Бунақаси эса, минтақа давлатлари тарихида кўрилмагани билан ҳатто халқаро миқёсда сарлавҳаларга чиққан янгиликка ҳам айланган.

Хитойнинг Сиандаги саммитига баҳо бераркан, кўпчилик таҳлилчилар буни расмий Пекиннинг мавжуд глобал тартибга муқобил ўзининг янги тартибини тақдим этиш, Марказий Осиё мамлакатлари раҳбарларини ҳам ўзининг янги глобал тартиби яхшироқ эканига ишонтириш нияти билан изоҳлашганди.

Кўплаб таҳлилчилар фикрича, Хитой энди Россиянинг Украинага босқинидан кейинги дунё сиёсатида муҳим роль ўйнаш истагида.

Таҳлилчиларга кўра, Хитой бу каби фаоллиги билан минтақада сиёсий таъсир ва энергия ресурслари учун бўлган пойгада асосий геосиёсий рақиблари бўлган Россия ва АҚШни ортда қолдирган, пешқадам мавқеъга чиқиб олган.

Минтақа давлатлари расмий Пекин наздида Хитой президенти Си Цзиньпиннинг миллиардлаб долларлик улкан ташаббуси - "Бир белбоғ, бир йўл" лойиҳасининг ҳам муҳим иштирокчилари саналишади.

Давлат ташрифи

Ўзбекистон томонининг расман маълум қилишича, давлат ташрифи доирасида президент Мирзиёев хитойлик ҳамкасби билан юзма-юз мулоқот қилади.

Олий даражадаги музокаралар баробарида қатор икки томонлама учрашувлар ҳам ўтказилади.

Мулоқотлар чоғида Ўзбекистон билан Хитой ўртасидаги ҳар томонлама стратегик шериклик муносабатларини янада мустаҳкамлаш ва кенг кўламли амалий ҳамкорликни кенгайтириш масалалари муҳокама қилинади.

Бундан ташқари, Ўзбекистон президенти Хитойдаги етакчи ширкатлар ва банк-молия институтлари раҳбарлари билан ҳам учрашади.

Расмий хабарларга кўра, давлат ташрифи арафасида Урумчи шаҳрида биринчи Ўзбекистон-Хитой ҳудудлараро форумининг очилиш маросими ҳам бўлиб ўтган.

Марказий Осиёга чегарадош Хитой ўзининг энг йирик - миллиардлаб долларлик иқтисодий лойиҳаларини айнан минтақага боғлаган, минтақага ўзини Европа билан боғловчи муҳим йўлак сифатида кўз тиккан.

Дунёдаги аҳолиси энг йирик давлатдан биттаси, Марказий Осиёдаги табиий энергия заҳираларининг асосий харидори ва истеъмолчиси, уларни ўзлаштиришга фаол бош қўшган, катта пул тикаётган давлат.

Марказий Осиё давлатларига сармоя киритиш, қарз бериш ва улар билан савдо-сотиқ қилишда дунёнинг энг етакчи давлатларидан бири.

Ўзбекистон илова барча Марказий Осиё давлатлари Хитойдан миллиардлаб доллар қарз.

Агар, имконли бўлган рақамларга таянилса, 2022 йилда Хитой ва минтақа ўртасидаги савдо кўлами рекорд даражага етган - жами $70 миллиард долларни ташкил этган.

Шавкат Мирзиёевнинг Хитойга сўнгги давлат ташрифи манзарасида эса, Ўзбекистондаги айрим йирик маҳаллий нашрлар ўтган йили икки давлат ўртасидаги савдо айланмаси ҳажмининг қанчалик кескин ошганига ўзларининг эътиборларини қаратишган.

Улар ўз хабарларида Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар марказининг таҳлилига таянишган.

Марказ таҳлилига кўра, ўтган йили Ўзбекистоннинг Хитой билан товар айирбошлаш ҳажми 51,5 фоизга ўсиб, 13,7 миллиард долларни ташкил этган.

Синхуа давлат ахборот агентлигининг ёзишича, Ўзбекистон раҳбари ўзининг давлат ташрифи арафасида Хитой нашрларидан бирида чоп этилган мақоласида икки давлат ўртасидаги алоқаларнинг бугунги ҳолатига юксак баҳо берган.

Маълум бўлишича, Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон-Хитой муносабатлари "тарихдаги энг яхши даврни" бошидан кечираётганлигини айтган.

"Хитой билан кўп қиррали муносабатларни ривожлантириш Ўзбекистон ташқи сиёсатининг асосий устувор йўналишларидан бири бўлиб келгани ва шундай бўлиб қолиши"ни таъкидлаган.

Ўзбекистон президентининг давлат ташрифи арафасида расмий Тошкент "ягона Хитой тамойилини қатъий қўллаб-қувватлаб, Тайван Хитойнинг ажралмас қисми" эканини айтиб, расман баёнот ҳам бергани кўрилган.

Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлигининг баёноти Тайвандаги Хитойдан мустақил бўлиш тарафдори бўлган ва ғарбпараст экани айтилувчи номзод ғолиб чиққан сўнгги президентлик сайловлари ортидан янграган.

Воқеаларнинг сўнгги ривожига ўз баҳосини берган айрим минтақавий таҳлилчиларга кўра, Хитой билан ҳамкорлик Марказий Осиёда янада кучайиш ҳаракатида бўлган Россияга қарши бир мувозанат вазифасини бажара олади.

Уларнинг айтишларича, ҳозир ҳам транспорт-логистика ва ҳам ўз кун тартибларини шакллантириш нуқтаи назаридан Марказий Осиёда ЕвроОсиё ҳудудида муҳим ўйинчига айланиш, минтақада Россиянинг кучсизланганидан фойдаланиб, баҳамжиҳатликда иқтисодий, сиёсий ва дипломатик жиҳатдан кучайиш имконияти бор.

Аммо минтақадаги икки йирик ва қудратли ҳамкорларининг ўзаро яқинлашуви улардан қай бирининг "кўнглини олиш" - манёвр қилиш масаласида Марказий Осиё давлатларини қийин аҳволга солиб қўйишига оид хавотирлар ҳам йўқ эмас.

Ғарб ҳам фаоллашмоқда

Марказий Осиё лидерларининг Нью-Йорк, Берлин, Москва ва Пекинга устма-уст сафарлари манзарасида ўтган йил якунида Франция президенти минтақага сафар қилган сўнгги Ғарб давлати раҳбари бўлган.

Украина уруши манзарасида Европа Иттифоқига аъзо бир давлат президентининг Марказий Осиёга ташрифи ҳам ўшанда халқаро миқёсда сарлавҳаларга чиққан янгиликка айланган.

Бунга Франция президенти сафаридан кўзланган иккита мақсаддан бири "минтақани Путиндан узоқлаштириш" эканига оид етакчи Ғарб матбуотларида бўй кўрсатган фикрлар ҳам туртки бермай қолмаган.

Ташриф Путиннинг "орқа ҳовлисига қадам қўйиш" талқинида ҳам таҳлил этилган, Россиянинг "норози нигоҳлари" остида кечаётганига оид қарашлар ҳам бўй кўрсатган.

Худди шу манзарада сафарнинг глобал қудратлар Марказий Осиёда кучайиш ҳаракатида бўлган пайтда амалга ошаётгани ҳам эътибордан четда қолмаган, аксарият Ғарб нашрларида хос урғу топган нуқтага айланган.

Франция президенти ўтган йилнинг 1-2 ноябрь кунлари Марказий Осиёнинг икки йирик, стратегик аҳамиятга эга ва табиий маъданларга бой давлати - Қозоғистон ва Ўзбекистонга ташриф буюрган.

Европа Иттифоқининг Украина уруши боис, Россияга қарши санкциялар қўллаётганларнинг олд сафида экани ҳам Франция раҳбарининг минтақага ташрифи аҳамиятини янада кучайтирмай қолмаган.

Аммо Европа Кенгаши президентининг сўнгги бир неча йил ичида Марказий Осиё давлатларига фаоллашган ташрифларидан фарқли тарзда, санкцияларни четлаб ўтишида Россияга кўмак бермаслик даъватининг бу гал пойтахт Остона ва Тошкентда янграгани ноаён қолган.

Франция раҳбарининг айнан Ғарбнинг санкциялари боис, Россия ўзининг энергетик ҳозирлигини кучайтириш ҳаракати ва режасида бўлган Марказий Осиё, устига устак, ҳамкорликка кўз тиккан икки давлати президентлари билан музокаралари чоғида энергетика соҳаси энг устувор масалалардан бири бўлгани ҳам бунга Кремлнинг муносабатига хос қизиқишга сабаб яна бир мавзуга айланган.

Эммануэль Макроннинг минтақанинг Россия баробарида Хитойга ҳам чегарадош ягона давлати ва орада Украинадан кейин Россиянинг нишонига айланишига оид жиддий хавотирларни пайдо қилмай қўймаган Қозоғистонга ташрифи расмий Москванинг акс-садоларисиз кечмаган.

Агар, қатор Ғарб нашрларида келтирилган иқтибосларига таянилса, Россия президенти матбуот котибининг "cуверен давлат сифатида Қозоғистон исталган давлат билан алоқаларини ривожлантиришда эркин" эканлигига оид жавоби мамлакати Ташқи ишлар вазирлиги вакилларининг "Ғарб давлатлари ва етакчиларининг, хусусан, Марказий Осиё мамлакатлари билан алоқаларида Россияга қарши кун тартиби мавжуд" экани ва ё "Ғарб Россиянинг қўшнилари, дўстлари ҳамда иттифоқчиларини ундан узоқлаштиришга уринаётгани"га оид баёнотлари манзарасида янграган.

Айни мазмундаги акс-садоларга мезбон ва меҳмон томонларнинг муносабати эса, ташриф фонида кўзга ташланмаган.

Ҳар икки минтақа давлати пойтахтида француз раҳбарининг ташрифи "тарихий", деб аталган, Тошкентда эса томонлар ҳатто ўзаро ҳамкорликларини стратегик шериклик даражасига кўтариш истагини расман ва ошкора баён ҳам этишган.

Ўзи устма-уст санкциялар қўллаётган Американинг зиддига таъминот манбаларини турфалаштириш Украина уруши фонида Европа Иттифоқи учун ҳам энг устувор масалалардан бирига айланган.Марказий Осиё лидерлари эса, Франция президенти минтақага ташрифини якунлаган бир куннинг ўзида Туркий Давлатлар ташкилоти Давлат раҳбарлари кенгашининг навбатдаги йиғилишида иштирок этиш учун Қозоғистон пойтахти Остонага йўл солишган.

Орада Россия ва Хитой лидерлари баробарида АҚШ Давлат котиби ва Европа Кенгаши президенти ҳам Марказий Осиёда бўлиб қайтишган. Яна қатор юқори мартабали ҳарбий ва фуқаровий вакилларини ҳам юборишган.

АҚШ президентининг ўзи эса, яқинда мамлакати тарихида кўрилмаган ишга қўл урган, Нью-Йоркда Марказий Осиё лидерлари билан С5+1 форматидаги илк саммитга мезбонлик қилган.

Аммо ўшанда расмий Вашингтоннинг мазкур саммит "ҳеч кимга", хосан Хитойга қаратилмаганини очиқлашига ҳам тўғри келган.

Россия бу орада Ўзбекистон билан Кенг кўламли стратегик шериклик ва иттифоқчилик муносабатларини чуқурлаштиришга келишиб олган бўлса, АҚШ президенти сўнгги йил мобайнида Ўзбекистон билан ҳамкорликларини юқори босқичга кўтарганликларидан сўз юритган.

Жо Байденнинг Нью-Йорк саммити арафасида Шавкат Мирзиёевга йўллаган мактуби Америка Қўшма Штатларининг Ўзбекистон ва минтақага кучайиб бораётган эътибори сифатида талқин қилинган. Бунинг "очиқчасига қўллаб-қувватлов ва ҳамкорлик баёноти" экани айтилган.

Воқеаларнинг сўнгги ривожи фонида Россия Марказий Осиё давлатларини Ғарб таҳдиди, АҚШ эса, минтақани Россия тажовузидан огоҳлантиришгача борган.

Расмий Кремль ўзининг Марказий Осиёга қаратилган огоҳлантирувчи мазмунидаги баёнотларида минтақа учун ҳасос "сув" ва Афғонистон масаласини ҳам хосан тилга олган.

Ҳар икки ҳолатда ҳам рақиб томонларнинг огоҳлантиришларига минтақа давлатлари пойтахтларининг расмий муносабати ноаён қолган.

Америка томони Марказий Осиёнинг ташқи таҳдидга бардошлилигини ошириш ҳаракатида эканликларини ҳам расман баён қилган.

Европа Иттифоқи Марказий Осиёни ўзининг муҳим ҳамкори, деб атаган бўлса, Хитой минтақа давлатларига улар мустақилликлари тарихида кўрилмаган улкан ҳамкорлик режаси билан чиққан.

Худди шу манзарада ҳар уч томоннинг ҳам Марказий Осиё давлатлари мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини қўллаб чиқишаётгани эса, воқеаларнинг сўнгги ривожи манзарасида мисли кўрилмаган яна бир воқеъликка айланган.

Аксар аҳолиси мусулмон, дунёдаги энг йирик туркий тилли давлат, Яқин Шарқдаги йирик ўйинчилардан бири бўлган Туркия, яна Эрон ва қудрати ортиб бораётган Ҳиндистоннинг ҳам минтақага янада яқинлашиш саъй-ҳаракатлари бугунги геосиёсий фазонинг рад этиб бўлмайдиган бошқа бир ҳақиқатига айланган, мавзу аллақачон халқаро экспертларнинг эътиборини ўзига тортишга ҳам улгурган.

Воқеаларнинг худди шу каби ривожи манзарасида Эрон, Бирлашган Араб Амирликлари ва Ўзбекистон икки ўртада виза режимини бекор қилишганига оид расмий хабарлар ҳам олинган.

Сўнгги пайтларда Саудия Арабистони бўладими ёки Қатар, қатор етакчи араб давлатларининг ҳам, айниқса, Ўзбекистонга яқинлашиш ҳаракатида эканликлари кўрилган.

Бир томондан, Ғарбнинг асосий рақиблари ва дунёнинг геосиёсий, геоиқтисодий, ядровий қудратлари сирасига кирувчи Россия, Хитой ва айни ўринда глобал жануб, бошқа тарафдан, Марказий Осиёни Жанубий Осиё билан боғловчи муҳим транзит йўлида жойлашган, узоқ йиллик урушлар ортидан ҳозир яна Толибон ҳаракати қўлида бўлган беқарор Афғонистонга ҳам чегарадош, катта сондаги арзон ишчи кучи, табиий энергия захиралари, турли ноёб ва қимматбаҳо маъданларга бой Марказий Осиё эса, дунёнинг геостратегик жиҳатдан муҳим минтақаларидан бири бўлади, аксар аҳолиси мусулмон.

Сўнгги икки асрда Россия гегемонлиги остида бўлган, давлатлари ўз мустақиллигини эълон қилиши ортидан ҳам, айнан Россия уларнинг яқин ва стратегик иттифоқчиси, асосий савдо-иқтисодий шериги, ҳарбий, ҳарбий-техник ҳамкори ва миллионлаб сондаги фуқаролари учун энг йирик меҳнат бозорилигича қолаётган, Россиянинг четдаги энг йирик ҳарбий базаси ва мудофаа саноати учун муҳим ҳарбий иншоотлари жойлашган ҳудуд.

Украина уруши билан кечган қисқа вақтнинг ўзида бўй кўрсатаётган бу каби ҳолат эса, минтақада Россиянинг узоқ йиллик гегемонлигига дарз етаётганига оид қараш, талқин ва таҳлилларга ҳам йўл очган.

Путин МДҲ давлатлари лидерларининг яқинда Бишкекда бўлиб ўтган саммити чоғида "барча ҳамкорларини бостириш ва қўрқитишга уринаётганликлари"дан ошкора нолиган.

Россия президенти бирор бир давлатдан алоҳида ном тутмаган эса-да, "МДҲ лидерлари буни яхши тушунишлари"ни айтган ва келгусида ҳам муносабатларнинг миллий манфаатлар асосида қурилишига умид қилиб қолган.

Ўша пайтда унинг бу баёнотига саммитда иштирок этаётган минтақа давлатлари етакчиларининг муносабати ноаён қолганди.

Сўнгги пайтларда Марказий Осиё лидерлари "кескин геосиёсий зиддиятлар" ҳақида каттаю кичик минбарлардан ошкора гапиришга ўтишган, минтақа "мисли кўрилмаган геосиёсий кескинлик таҳдидини ҳис қилаётгани"ни расман эътироф этишган.

Ўзларининг бугун "ким томон" эканликларига ҳам кетма-кет ойдинлик киритиб чиқишаётгани кўрилган, аммо жавоблари умумиятла қудратларга нисбатан ташқи сиёсатда миллий манфаатларига содиқ қолишлари мазмунида бўлган.

Бунақаси ҳам шу пайтгача кўрилмаган.

Жумладан, ўтган йил март ойида "катта, катта давлатлар"нинг "Ўзбекистон ким томон?", деган саволига шахсан президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзи жавоб бериб чиққан.

Унинг сўзларидан маълум бўлишича, бу давлатлар ўзларидан "нейтрал юришни бас қилиб, у ёки бу томон бўлишлари"ни сўрашган.

Бу давлатлардан хосан ном тутмаган Ўзбекистон президенти ўшанда сўзини "замон жуда мураккаб" эканини тилга олиш билан бошлаган, бунинг "оғир савол" эканини таъкидлаган ва жавоби битта эканини айтаркан, "бир томонман, миллатим, халқим, буюк Ўзбекистонимнинг манфаати учун ўлишга ҳам тайёрман, деб жавоб бериши"ни баён қилганди.

Марказий Осиё давлатлари Россиянинг Украинадаги урушини тўғридан-тўғри на-да расман қоралашган ва на-да ошкора қўллашган, бу масалада ўзларининг нейтрал мавқеъда эканликларини намоён этиб келишади, бугун кўпқутбли сиёсат тарафдори эканликларини таъкидлашади.

Ғарбнинг Украина уруши боис устма-уст қўллаётган кескин иқтисодий ва молиявий жазо чоралари ҳам жорий пайтда Россияни энергияга чанқоқ Марказий ва Жанубий Осиё, айниқса, Хитой ва Ҳиндистонга янада яқинлаштирувчи омил сифатида ўртага чиққан, бу ҳам глобал қудратлар наздида минтақанинг аҳамиятини янада оширган, Ғарбни ҳушёр торттирган.

Россия яқинда Қозоғистон орқали Ўзбекистонга табиий газ етказиб беришни бошларкан, бу расмий Кремлнинг Марказий Осиёда ўзининг сиёсий таъсирини янада кучайтириш ҳаракати қабилидаги талқинларга ҳам сабаб бўлган.

Сўнгги ойларда минтақада катта шов-шувга сабаб бўлган, Ўзбекистондаги етакчи нашрларнинг ҳам нигоҳини ўзига тортган ва Қозоғистонда НАТО маркази очилганига оид хабар ҳам Россиянинг эътиборидан четда қолмаган.

Президент Путиннинг матбуот котиби Москва бу масалани ўрганаётгани, Қозоғистонда "НАТО тинчликпарвар амалиётлар маркази" очилиши ҳақида "батафсил маълумот тўплаши"ни айтган.

Буларнинг барчаси манзарасида Қозоғистон Мудофаа вазирлиги расман раддия билан чиққан.

АҚШ элчиси ҳозирлигида очилган нарса вазирлик тинчликпарвар амалиёт марказидаги янги конференц-зал бўлганлигини айтган.

Мазкур бўлимнинг ўзи эса, 2006 йилдан бери БМТ стандартлари бўйича ходимларни тайёрлаш учун фаолият юритиб келиши айтилади.

Аммо, бошқа томондан, икки анъанавий иттифоқчи ўртасидаги зимдан бораётган геосиёсий ва геоиқтисодий курашнинг тобора ошкора тус олиши, минтақада энди Россиянинг зиддига Хитойнинг таъсири кучаяжагига оид хавотирлар ҳам аллақачон юзага чиқиб бўлган

Глобал қудратлар ўртасида минтақада кучайиб бораётган геосиёсий ва геоиқтисодий кураш улардан қай бирининг "кўнглини олиш" - манёвр қилиш масаласида Марказий Осиё давлатларини қийин аҳволга солиб қўйишига оид қарашлар-да йўқ эмас.

Айрим минтақавий етакчи таҳлилчилар эса, ўз эътиборларини бугунги кунда Марказий Осиёда ўз мустақилликлари тарихида кузатилмаган бир даражада геосиёсий ҳамжиҳатлик мавжудлигига қаратишади.

Уларга кўра, бугун минтақа давлатлари ҳеч бир қудрат тарафида эмас ва бу сўнгги тўрт, беш йил ичида шаклланган "уникал бир ҳолат".

Аммо сўнгги Исроил ва Ҳамас уруши глобал сиёсатда қайта блоклашувга сабаб бўлиши, бу каби эҳтимол мувозанат посангисининг Россия фойдасига оғдириши мумкинлиги, юзага келажак янгича геосиёсий воқеълик минтақа учун бетаъсир кечмаслигига оид хавотирлар ҳам бор.

Шундай экан, буларнинг барчаси нимани англатади? Минтақа бундан ютадими ёки ютқизади? Бу Марказий Осиё учун хавфми ёки янги бир имконият? Би-би-си Ўзбек хизмати воқеаларнинг сўнгги ривожи худди ана шундай саволлар билан қатор минтақавий экспертларга мурожаат қилди:

Камолиддин Раббимов

Сиёсий таҳлилчи, Ўзбекистон

Камолиддин Раббимов: Энди, биласизми, Марказий Осиё давлатларининг ҳар битта геосиёсий вектор билан ўзининг бир муносабати мавжуд. Мисол учун, Россия билан муносабатни Европа Иттифоқи, яъни, Брюссель билан муносабатларга қиёслаб бўлмайди. Чунки ҳар хил боғлиқлик ва ҳар хил мотив мавжуд. Мисол учун, Европа Иттифоқидан қўрқиш мотиви мавжуд эмас. Лекин Россия империячилиги Украина мисолида, Грузия мисолида минтақа давлатларини қўрқитган ва қўрқитади. Чунки Россиянинг таъсир қилиш салоҳияти ниҳоятда катта. Кейинги икки асрдаги тарихий боғлиқлик жудаям кучли. Энди, минтақа атрофидаги геосиёсий рақобат деймизми, ўша интенсивлашаётган муносабатлар деймизми, албатта, минтақа давлатлари буни кўпроқ имконият сифатида кўради. Чунки Россия билан ўзи шундоқ ҳам муносабатлари жудаям қалин бўлган ва қалинлигича қолаяпти. Россия ҳар доим минтақанинг биринчи ёки иккинчи савдо-иқтисодий ҳамкори. Иккинчи ўринда кўпроқ, мана, кейинги пайтда ҳатто биринчи ўринга ҳам чиқаяпти, бу Хитой Халқ Республикаси. Хўп, энди, мана шу фонда минтақа давлатлари ўзининг геосиёсий ва геоиқтисодий муносабатларини тақсимлашни истайди. Яъни, диверсификация, дейди. Барча тухумларни битта саватга қўймаслик учун коллектив Ғарб билан, глобал жануб билан муносабатларни кучайтиришни истайди. Жумладан, Туркия билан, Ҳиндистон билан, мана, араб-мусулмон дунёси билан ва минтақа фақатгина Хитой ёки Россиянинг измида бўлишни ўзи учун, албатта, таҳдид, деб билади. Аммо буни очиқ айта олмайди. Сабаби - ўша муносабатлар ниҳоятда қалин. Ва Россиянинг, масалан, ўша тажовузига сабаб бўладиган маълум бир шарт-шароитлар мавжуд. Мисол учун, Европа Иттифоқи ва коллектив Ғарб билан ҳарбий яқинлашув, ўша НАТО билан ҳамкорлик ва Ғарбнинг стратегик лойиҳаларига қўшилиш, жумладан, Европа Иттифоқи билан яқинлашув ва қўшилишни ҳам Россия ўзи учун муаммо ва таҳдид, деб билади. Нафақат НАТОни, Европа Иттифоқини ҳам. Марказий Осиё давлатларининг бирортаси НАТОга кириш ниятида эмас. Европа Иттифоқига ҳам аъзо бўлиш ниятида эмас ёки бундай имконият уфқда ҳозирча умуман кўринмайди. Минтақа, демакки, коллектив Ғарб билан, яъни, Вашингтон ва Брюссель билан, глобал жануб билан муносабатларни кучайтиришни истайди. Сабаби, Хитой ҳам ҳозирча очиқ-ойдин таҳдид сифатида кўрилмайди. Лекин Хитойнинг кейинги даврдаги, кейинги ўн йилликлардаги геосиёсий фикрлаши қандай бўлади ва минтақа учун бу нимани англатади - бунга ҳозир жавоб бериш қийин. Яъни, глобаллашган дунё бу глобал лойиҳалар, рақобатдаги лойиҳалар даври. Ва мана шундай пайтда Хитой кейинчалик ўзининг таъсирини ушлаб туриш учун ёки парваришлаш учун нималарга тайёр ва унда босим воситалари, яширинча ёки ошкора босим воситалари йўлга қўйиладими ёки таҳдидлар ишга солинадими - мана бу саволга минтақа давлатлари ҳозирча аниқ жавобга эга эмас. Лекин 21-аср бу АҚШ ва Хитой ўртасидаги стратегик рақобат, ҳаттоки ўртада кейинги 5-10 йилликда қаттиқ уруш бўлганда ҳам, яъни қизғин уруш бўлганда ҳам, ундан кейин ҳам ҳаттоки бу икки давлат ўртасидаги стратегик тирашув йўқолиб қолмайди. Чунки Хитой цивилизация сифатида, давлат сифатида, демографик куч сифатида сўнмайди. Ва мана шу, яъни 21-асрда миллий бойлик яратишни ўрганиб олган Хитой қудрат ва куч сифатида қолаверади. Яъни, бу минтақа учун бир томондан имконият, иккинчи томондан, геосиёсий ва геоиқтисодий вазифа, таҳдид демайлик, лекин бу вазифа, яъни мувозанатни сақлай олиш қобилияти, сиёсий, геосиёсий ва геоиқтисодий мустақилликни сақлай олиш ва парваришлаш қобилияти ва яна битта масалан, келажакда, шу стратегик тўқнашув бўлганида, ким ютиши мумкин ва ўша тўқнашувдан кейин, айтайлик, урушдан кейинги муносабатларни ҳам инобатга олиб, ким тарафда туриш керак ёки қандай нейтрал туриш керак, қанчалик нейтрал туриш керак, деган саволлар кун тартибида сақланиб қолаверади.

Савол: Россия Марказий Осиё давлатларининг энг йирик савдо-иқтисодий шериги, ҳарбий, ҳарбий-техник ҳамкори, аксарият аҳолиси учун, йилларки, энг йирик меҳнат бозори, энг асосий стратегик шериги ва яқин иттифоқчиси, Хитойнинг эса, қанчалик йирик сармоячиси ва кредитори экани, яъни барча объектив факторлар назарда тутилганда, сизнинг назарингизда, улар сиз айтганчалик мувозанатли ташқи сиёсат юрита оладими? Глобал қудратлар ўртасида манёвр қилишга қодир бўладими ёки манёвр қилиш масаласи бу яқин ўн йилликларда минтақа мамлакатларининг қаршисида турмайдими?

Камолиддин Раббимов: Биласизми, энди, бугунги кунда тандем шаклланиб бўлаяпти. Яъни, Хитой ва Россия ўртасидаги глобал тандем. Бу тактик тандем. Яъни, уларни Ғарбга, Америка Қўшма Штатларига қарши туриш мотиви бирлаштиради. Лекин стратегик манфаатлар, стратегик истиқбол эмас. Агар, Москвада ҳокимият ўзгарса, шу заҳотиёқ Хитой билан, Ғарб билан муносабат қайта кўриб чиқилади. Энди, Хитой билан Россия бугун тактик тандем бўлар экан, уларнинг минтақага таъсири жудаям катта, иккаласининг биргаликдаги таъсири. Айтайлик, бу 50-60 фоизлик улушни ўз ичига қамраб олади. Ва, шунинг учун ҳамки, минтақа давлатлари очиқдан-очиқ Ғарб билан, фақат Ғарб томонда бўла олмайди. Шунинг учун ҳамки, минтақа кўпроқ нейтрал қолади, деб ўйлайман. Ва бу нейтралликни жудаям эҳтиёткорлик билан амалга оширишга ҳаракат қилади. Бу нейтралликдан мақсад - Россия билан тўқнашмаслик. Хитойнинг иқтисодий ўсишидан кўпроқ улуш олиш ёки шу иқтисодий ўсишга боғланиб, минтақа давлатларининг иқтисодий ўсишини ҳам кўтаришга интилиш ҳисобланади. Яъни, бу ерда ҳақиқатда бир тўлақонли мувозанат мавжуд бўлиши мумкин эмас. Чунки тарихан шаклланган муносабатлар, буни айтдим, Россия билан жудаям қалин, кейинги пайтда Хитой билан ҳам муносабатлар жудаям бир олий даражага чиқиб кетди ва минтақа давлатлари Хитойни жудаям қудратли, жудаям бой бўлган, технологик ривожланган ва ривожланиш йўлида катта тезликда давом этаётган давлат сифатида кўраяпти. Яъни, Хитой тўғрисидаги 90-йиллардаги стереотип бугун мавжуд эмас. Хитой бугун олд давлат, қудратли давлат, бой давлат, сармоя қобилияти қудрати юқори бўлган давлат. Лекин АҚШдан битта фарқи бор, АҚШдаги сиёсий кибр ниҳоятда юқори бўлса, мана, Хитойнинг Президенти Си Цзиньпин бўладими, Ху Цзиньтао бўладими, улар доим минтақага бажонидил келишади, минтақанинг энг кичкина давлатларига ҳам бориб, нима дейди, ўзининг манфаатдорлигини, ўзининг иштирокини рағбатлантиришга ҳаракат қилишади. Мана, 30 йил бўлаяптики, АҚШ президенти шу пайтгача ҳам келмаган ва мана бу фонда минтақа лидерлари албатта айтадики, яъни, Хитойнинг иқтисодий ўсиши бизнинг манфаатларимизга тўғри келади, лекин келажакда мабодо Хитой, расмий Пекин агрессив геосиёсий курс оладиган бўлса, ўша пайтда керакли чора-тадбирларни кўраверамиз, дейди. Яъни, бугунги кунда Хитой очиқдан-очиқ, тўлақонли, бир ёқлама агрессив давлат, хавфли давлат сифатида кўрилмайди.

Савол: Шундай экан, бу жараёнда Ғарб омили нима бўлади, нимани англатади?

Камолиддин Раббимов: Ғарб Россия ва Хитойни мувозанатга солувчи вектор сифатида кўрилади, холос. Яъни, Ғарб билан, Европа Иттифоқи билан, Америка Қўшма Штатлари билан иқтисодий ҳамкорликнинг улуши жуда ҳам кичкина, аслида. Яъни, минтақа давлатлари учун биринчи ўнталикка ёки киради ёки кирмайди, ўнталикнинг ҳам охирида жойлашган, мисол учун Қозоғистон билан қиёслаганда. Дейлик, Қозоғистоннинг АҚШ билан иқтисодий ҳамкорлигини бир сарҳисоб қилганда. Энди, Ғарбнинг асосий аҳамияти мана шу иккита векторни, яъни, шимол - Россияни, шарқ - Хитойни тийиб туриш ва уларга мана шу иккита қудратнинг ўртасида ютилиб кетмаслик учун, "ем бўлмаслик" учун Ғарб билан муносабатларни мана шу давлатлар даражасида бўлмаса-да, имкон қадар юқорироқ ушлаб туриш ва мабодо зарурат туғиладиган бўлса, Ғарб векторини кучайтиришга имкониятни сақлаб туравериш. Асосий ёндашув шу, менимча.

Савол: Шу жараёнда минтақа давлатларининг суверенитети, мустақиллиги ва ҳудудий яхлитлиги масаласи қанчалик муҳим аҳамият касб этади, долзарблик касб этади сизнинг назарингизда? Кун тартибига чиқажак масала бўладими?

Камолиддин Раббимов: Энди, Хитой чегаралар билан, давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги билан ўйнамайди. Коллектив Ғарб ҳам худди шундай. Чунки Хитойнинг асосий бош оғриғи бу - унинг ичкарисидаги потенциал сепаратизм, яъни, Уйғур-Шинжон вилояти бўладими, Тибет бўладими, Хитой бундан қўрқади. Расман Тибетни бутун дунё Хитойнинг таркибий қисми сифатида кўради. Шунинг учун, Хитой қўрқмасдан, ҳудудий яхлитлик ҳақида доим бонг уриб келади. Энди, Россияни биз биламиз, Россия вазиятга қараб, жудаям тез ўзгарувчан давлат. У давлатларнинг суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини техник масала сифатида кўради ҳар доим. Шунинг учун ҳамки, минтақа давлатлари, авваламбор Қозоғистон Россияга хавотир билан қарайди. Ва лекин Украина уруши фонида ҳозир Қозоғистондаги асосий кайфият балким бизга навбат келмас, яъни, Россия мана шу Украина уруши фонида ундан кейин бизга ҳужум қилмас, қила олмас, деган бир умид бор. Чунки Қозоғистоннинг Украинадан фарқли бир қанча нуқтаси мавжуд. Биринчидан, Қозоғистон НАТОга интилаётгани йўқ, Европа Иттифоқига интилаётгани йўқ. Қозоғистоннинг табиий бир қанча иттифоқчилари бор, авваламбор Туркия, қолаверса, Марказий Осиё, Ўзбекистон, туркий катта давлат. Ва мана буларнинг ҳаммасини Россия, Путин инобатга олади, олишга мажбур.

Эркин Абдураззоқов

Сиёсий таҳлилчи, Қирғизистон

Қирғизистондан минтақавий сиёсий таҳлилчи Эркин Абдураззоқов глобал қудратларнинг Марказий Осиёга кучайиб бораётган қизиқишлари сабабини бир эмас, қатор омиллар билан изоҳлайди. Шулар сирасида у Украина ўзининг МДҲдаги иштирокини тўхтатиб қўйиши, Арманистон билан боғлиқ ҳам худди шундай хавотирларнинг юзага келаётгани, Украина уруши боис, Россия ва унга яқин давлатларнинг иқтисодий, сиёсий санкцияларга дучор бўлиши кабиларни тилга олади. Таҳлилчи суҳбатдошимизга кўра, Россиянинг санкцияларга учраши оқибатида янги иқтисодий алоқалар ва янгича геосиёсат пайдо бўлаяпти. Россия томонига қизиқиш билдираётган давлатлар сони ортаяпти, Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти бўладими ёки бошқа, Россия шамсияси остида бўлган ва Россия асосий иштирокчиларидан бири саналувчи минтақавий ва халқаро ташкилотларнинг сафлари кенгайяпти. Ғарб гегемониясига дарз етиб, иқтисодий ривожланиш Марказий Осиё, Осиё ва Африкага ўтаётгани сезилаяпти. Суҳбатдошимиз айни ўринда ўзининг эътиборини Россия президентининг "Бир макон, бир йўл" саммитида иштирок этиш учун Хитойга боргани омилига қаратади. Бу Россия раҳбарининг 2-3 йил, деганда биринчи марта бошқа бир глобал қудратга сафари бўлганини таъкидлайди. Унга кўра, мазкур саммитида икки етакчи Марказий Осиё лидерлари - Ўзбекистон ва Қозоғистон президентларининг иштироки ҳам глобал қудратлар томонидан минтақага бўлган қизиқишнинг яна бир далолати бўлади. Таҳлилчининг айтишича, Россия табиий газини Қозоғистон орқали Ўзбекистонга етказиб беришга қаратилган уч томонлама янги келишув ҳам келажакда ривожланишнинг Ғарбга эмас, Шарққа қараб оғганидан дарак беради. Суҳбатдошимиз, ўз ўрнида, Исроил ва Ҳамас ўртасида кечаётган ҳозирги урушнинг ҳам мавжуд зиддиятнинг кучайиши ва чуқурлашишига таъсири бўлиши эҳтимолини назардан соқит этмайди. У бунинг сабабини аввал Америка ва Ғарб билан ҳамкорлик қилган Араб, мусулмон давлатларида ҳам бу воқеаларга қарама-қаршиликларнинг кучайиб кетгани билан изоҳлайди. Таҳлилчи дунёнинг глобал қудратлари томонидан минтақага бўлган эътиборнинг ортишига Афғонистон омили ҳам сабаб эканини айтади. Унга кўра, Россия ўзининг Марказий Осиё, яъни Қирғизистон ва Тожикистондаги ҳарбий ҳаво базаларини бекорга кучайтирмаяпти. Яъни, Афғонистондаги исломий ҳаракатларнинг жонланиши, Яқин Шарқдаги кучайиб кетган уруш нуқталаридан қочганларнинг бошқа ерларга бориб, террор ҳаракатлари бўлиб кетиши хавфи каби хавотирлар мавжуд. Шу сабаб, Марказий Осиё давлатларига бўлган муносабат, яқинлашув ўз-ўзидан келиб чиқмаган. Суҳбатдошимизга кўра, бу узоқ йиллардан буён режалаштирилаётган нарса. У худди шу сабабдан ҳам бу каби вазиятда Марказий Осиё давлатларининг ўзаро иқтисодий, сиёсий интеграциясининг муҳим эканини таъкидлайди. "Ҳозир дунё чегараси - "предел мира", деган нарса кетмоқда. Шуни унутмаслигимиз керак", - дейди у.

Савол: Буларнинг барчаси Марказий Осиё давлатларининг суверенитети, мустақиллиги ва ҳудудий яхлитлиги учун нимани англатади? Таҳдид кучаяпти, дейиш қанчалик тўғри бўлади?

Эркин Абдураззоқов: Бу унчалик ҳам қўрқинчли эмас. Бизнинг суверен давлат бўлганимизга 30 йилдан ошди. Агарда биз Арманистон ва Озарбайжон каби бир-биримиз билан урушадиган бўлсак,.. мана, ўзингиз биласиз, ўтган ва ундан олдинги йили Тожикистон билан Қирғизистон ўртасида жанжаллар бўлди. Ундай жанжаллар яна такрорланмаслиги учун биз чегара муаммоларимизни тўлиқ хал қилиб олишимиз керак. Ўзбекистон билан хал қилинди. Тожикистон билан ҳам деярли 90 фоизга ҳал бўлди. Энди бундан кейин агар баҳамжиҳат сиёсат юритиб, интеграция, давлатларимиз бирлиги, бутунлигини сақлаш учун биргаликда курашмасак, орамизга нифоқ солиб, Кавказ, Фаластин ва Исроилдаги каби бизнинг орамизга ҳам низо ўтини ёқишлари мумкин. Бундан эҳтиёт бўлишимиз керак. Бунинг учун кучли давлат бўлиб, энг яхши ривожланиб келаётган темир ва сув йўллари орқали Қозоғистон ва Ўзбекистоннинг товарларини Ҳинд, Тинч уммони ва дунёнинг бошқа ерларига олиб чиқишига имконият яратиш лозим. Шу масалаларни тезроқ ҳал қилиб, Марказий Осиёда кучли, ўзининг таъсирига эга, иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан барқарор давлатларга айланмасак, аҳволимиз келажакда оғир бўлади. Менимча, буни бизнинг Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари ҳам тушуниб туришибди.

Савол: Шундай экан, бошқа томондан, ҳозир Марказий Осиё давлатларининг ўзаро геосиёсий, геоиқтисодий рақобатда бўлган бу уч глобал қудрат ўртасида, таъбир жоиз, манёвр қилиш имкониятлари, салоҳиятларини қандай баҳолайсиз? Бугун бу нарса айнан нимага боғлиқ?

Эркин Абдураззоқов: Марказий Осиё давлатлари бир-биридан қудратли Америка, Европа давлатлари, Хитой ва Россия ўртасида талаш бўлаётганида, улар билан кўпқутбли сиёсат олиб бориш ҳаракатини қилиш керак, деб ўйлайман. Нега деганда, бир томонга жуда яқинлашадиган бўлсак, бошқасида катта сондаги мигрантларимиз бор, аввалдан сақланиб қолган иқтисодий манфаатлар, санкцияларгача тузилган шартномалар бор. Россияга санкциялар қўлланилаётганига қарамай, бизнинг давлатлар билан ҳамкорлиги давом этаяпти. Масалан, Ўзбекистондан олтин, пахта кетаяпти. Қозоғистон дунёдаги сифати энг яхши уранини экспорт қилаяпти. Шулар назарда тутилганда, иқтисодий, сиёсий манфаатларни мамлакат фақат битта давлатга ёпишиб олмасдан, ўзининг туб манфаатларини ҳимоя қилган ҳолда барчаси билан яхши дипломатик ривожланиш йўлини танлаши керак. Биргина Россия, Хитойга ён босавериш тўғри эмас. Нега деганда, бизнинг ҳам сўзсиз ўз манфаатларимиз бўлиши керак. Нима демоқчиман, Россия "Москвич" бренди билан Хитойнинг машиналарини чиқаришни бошлади. Энди биз Хитой машиналарини Россия чиқаряпти, деб, нима, барчамиз "Москвич" ҳайдашимиз керакми? Йўқ, ундай эмас. Европанинг илғор технологияларини олиб келишимиз керак. Африка, Осиё давлатлари билан ҳам ҳамкорлик қилишимиз лозим. Мана, мутахассисларни ўқитиш, туризм масалалари бор. Шуларнинг барчаси назарда тутилганда, давлатимизга фақат Россия ёки Хитойдан маблағ келмайди-да. Иқтисодий жиҳатдан ўзимизнинг манфаатларимизни инобатга олиб, имкон қадар бошқа давлатлар билан ҳам иқтисодий ва сиёсий алоқаларимизни мустаҳкамлашимиз керак. Бир давлатга қараб ўтириш тўғри бўлмайди.

Савол: Марказий Осиё давлатлари бугун бунга қанчалик имконли?

Эркин Абдураззоқов: Бунга бормасликнинг имкони йўқ. Негаки, бизнинг икки давлатимиз кўп масалаларни ҳал қилди. Мана, Қозоғистон ва Ўзбекистон саноат, қурилиш ва яна бошқа кўплаб соҳаларда ҳатто Ғарб давлатларидан ҳам олдинда турибди. Демак, келажакда минтақада ким гегемон бўлади, ким Марказий Осиёда биринчи деб рақобат қилмасдан, Қозоғистон ва Ўзбекистон ўз манфаатларини биргалашиб амалга оширадиган бўлишса, Марказий Осиё ривожланган, етук минтақага айланишига ишонаман.

Алишер Илҳомов

Сиёсий шарҳловчи, Лондон

Алишер Илҳомов: Биласизми, бу ерда муаммо шундаки, Марказий Осиёда Россия, Хитой ва Ғарб, яъни умуман олганда, демократик давлатлар манфаатлари тўқнашган. Сўнгги йилларда минтақага Хитойнинг таъсири ва Марказий Осиё давлатлари ҳудудидан, айниқса, санкцияга тушган маҳсулотларни олиш учун параллел импорт йўли сифатида фойдаланаётган Россиянинг босими кучайган. АҚШ, Европа Иттифоқи ва Ғарб давлатлари эса, албаттаки, бундан хавотирда. Уларнинг минтақага қизиқиши катта эҳтимол билан худди шу нарсага боғлиқ. Менимча, сўз ҳозир Марказий Осиё давлатларининг жозибадорлиги ҳақида кетмаяпти. Буни фарқлаш лозим. Яъни, минтақага эътиборнинг ортиши асосида кўпроқ кучайиб бораётган ташвиш, хавотир ётибди. Мавжуд ҳолат Марказий Осиёнинг транзит ҳудудига айланаётгани ва тобора минтақага жуда катта сармоялар ваъда қилаётган Хитойнинг таъсири остига тушиб бораётгани омилига боғлиқ. Ғарб эса, жорий пайтда Хитой билан инвестиция масаласида беллаша олмайди. Шунинг учун ҳам, бу каби салбий кўринишларни қандайдир тарзда нейтраллаштириш мақсадида Америка Қўшма Штатлари ва мисол учун, Европа Иттифоқини намоён этувчи, унда муҳим ўрин тутувчи Германия минтақага нисбатан босим, таҳдид эмас, мулоқот, ҳамкорликка чорлаш сиёсатини танлашга қарор қилди. Ғарб Марказий Осиёга нима таклиф қила олиши масаласига келсак, бу маълум даражада сармоя, асосан эса, дейлик, технология, Европа ва бошқа Ғарб давлатларининг жуда бой бозорларига имконият бўлиши мумкин. Яъни, Ғарб уларни ҳамкорликка шу тариқа рағбатлантириши мумкин. Марказий Осиё давлатларининг ўзлари эса, ҳалича у қадар жозибадорлик даражасига ета олмаган. Иқтисодий нуқтаи назардан ҳам ундай кўп нарса ўзгараётгани йўқ. Бундан ташқари, яна Ўзбекистоннинг Афғонистонга чегарадошлиги ҳам бор. Бундан бир неча йил аввалгисичалик бўлмаса-да, бу ҳам Ғарб давлатларининг қизиқиши ва хавотирларига молик масала. Мен буларнинг барчасини минтақа учун таҳдиддан кўра, имконият, деб айтган бўлардим. Таҳдид эса, Марказий Осиё атрофидаги йирик ўйинчи давлатлар ўртасида рақобат кучайган тақдирдагина юзага келиши мумкин. Дейлик, айниқса, Россия томонидан қандайдир провокациялар, иқтисодий соҳада Хитой томонидан "юмшоқ" босимга ўхшаган нарсалар. Умуман олганда эса, одатда, бундан пайтда имкониятлар юзага келади. Марказий Осиёнинг жозибадорлиги билан боғлиқ қандайдир омиллар ёки жиҳатлар эмас, кўпроқ ташвиш ва муаммолар билан боғлиқ бўлса-да, қизиқиш бор экан, бу кўпқутбли сиёсат юритгандек бўлиб, ҳар бир томондан маълум бир фойда, афзалликларни кўлга киритиш учун янги имкониятлар дегани. Мисол учун, Ғарб билан гаплашганда, қаранг, Хитой бизга сармоя таклиф қилаяпти, сиз-чи, дейишлари ёки Пекинда бунинг аксини айтишлари мумкин. Яъни, бу, таъбир жоиз, қарама-қарши томонлар ўртасида ўйнаш имкониятини беради.

Савол: Шундай экан, бошқа томондан, ҳозир Марказий Осиё давлатларининг ўзаро геосиёсий, геоиқтисодий рақобатда бўлган бу уч глобал қудрат ўртасида, таъбир жоиз, манёвр қилиш имкониятлари, салоҳиятларини қандай баҳолайсиз? Бугун бу нарса айнан нимага боғлиқ?

Алишер Илҳомов: Умуман олганда, ҳозир улар ҳеч бир томон билан алоқаларини узмасдан, кўпқутбли сиёсат олиб боришга интилишаяпти. Ғарбга яқинлашиш истагининг кучли эканини яқинда Германияга бўлган ташрифлари мисолида кўришимиз мумкин. Аммо бу дегани уларнинг ўзлари кўп томонлама боғлиқ бўлган Хитой ёки Россия билан алоқаларини буткул узишлари шарт эканини англатмайди. Шунинг учун ҳам, улар ҳеч бир томон билан ўрталаридаги кўприкларни бузмасдан, нейтрал мавқеъни тутишга ҳаракат қилишаяпти. Асосан прагматик нуқтаи назардан келиб чиқиб, прагматик сиёсат юритилаяпти. Ҳозирча уларнинг бирор бир йирик ўйинчи давлат билан алоқаларини узганликлари ёки шундай қилмоқчи эканликларининг яққол нишоналари кўзга ташланмайди. Жорий пайтда ўртада туришга маълум даражада муваффақ бўлишаяпти. Аммо кейин нима бўлиши, вазият қандай тус олишини билмаймиз. Мисол учун, Яқин Шарқдаги сўнгги воқеалар глобал вазиятга таъсир қилувчи янги омилларни пайдо қилиши, унинг қандайдир маънода Марказий Осиёдаги вазиятга ҳам таъсири бўлиши эҳтимоли йўқ эмас.

Савол: Россия Марказий Осиё давлатларининг энг йирик савдо-иқтисодий шериги, ҳарбий, ҳарбий-техник ҳамкори, аксарият аҳолиси учун, йилларки, энг йирик меҳнат бозори, энг асосий стратегик шериги ва яқин иттифоқчиси, Хитойнинг эса, биргина қанчалик йирик сармоячиси ва кредитори экани, яъни барча объектив факторлар назарда тутилганда, бу омиллар уларнинг глобал қудратларга нисбатан нафақат кўпқутбли, балки-да, мувозанатли ташқи сиёсатларида нимани англатади?

Алишер Илҳомов: Умуман олганда, Марказий Осиё давлатлари ҳозирча бунга муваффақ бўлишаяпти. Ҳеч бўлмаганда шунга ҳаракатни кўраяпмиз. Албатта улар Хитойнинг иқтисодий қудрати, унинг инвестицион имкониятларини эътибордан четда қолдира олишмайди. Кейин Россиянинг босими. Мисол учун, яна меҳнат муҳожирлари каби иқтисодий омиллар ҳам муҳим аҳамият касб этади. Россия йирик сармоячиси, савдо-иқтисодий шериги. Бундан ташқари, Марказий Осиё давлатлари иқтисодий, соф монетар жиҳатдан Украина урушидан ютишаяпти. Тўғри, Россия орқали ўтувчи транспорт-логистика йўлларининг кесилиб қолишидан жабр ҳам чекишаяпти. Аммо Россияга муқобил импорт туфайли кўплаб давлатлар ўзларининг ЯИМларини кўтариб олишди. Масалан, Грузия, Арманистон ўз мавқеъларини жуда мустаҳкамлашди. Кейин яна Қирғизистон ҳам. Узоқ муддатга эмас, вазиятдан фойдаланиб, соф иқтисодий нуқтаи назардан. Вазиятнинг мураккаблиги ҳам шунда. Яъни, Россия ва Хитой билан шундай яқин муносабатларни сақлаб қолишдан манфаатлар бор. Аммо улар глобал миқёсда ҳам иқтисодий ва ҳам сиёсий нуқтаи назардан ҳануз Ғарб давлатлари, демократик давлатлар ҳукмронлик қилаётганини яхши англашади. Улар бу омилни ҳам эътиборларидан четда қолдира олишмайди. Кейин яна барча асосий технологиялар ҳам ўша ерда тўпланган.

Савол: Шу жараёнда минтақа давлатларининг суверенитети, мустақиллиги ва ҳудудий яхлитлиги масаласи қанчалик муҳим аҳамият касб этади, долзарблик касб этади сизнинг назарингизда? Кун тартибига чиқажак масала бўладими?

Алишер Илҳомов: Менимча, ҳозир савол бундай тургани йўқ. Рисклар бор, аввал ҳам бўлган. Аммо ҳозир нисбатан ошган. Чунки глобал миқёсда кураш кучаймоқда. Бунга Украинадаги уруш, энди эса, Яқин Шарқдаги воқеалар ҳам сабаб бўлмоқда. Глобал миқёсда муайян бўлиниш ёки бунинг эҳтимоли юзага келгани кузатилаётир. Ҳозирча сўз айнан таҳдид ҳақида кетаётгани йўқ. Чунки "таҳдид" анчайин кучли сўз. Сўз эса, рисклар ҳақида бормоқда. Вазият ҳали томонлар Марказий Осиёдан ўзларидан бирини танлашни талаб қилиш даражасига ўсиб етгани йўқ. Умуман олганда, улар ҳозирча Марказий Осиё давлатлари ўзлари билан яхши, яқин муносабатларга эга бўлиши, ўзларининг иттифоқчиларидек тутиши кераклиги билан чекланишяпти. Ғарб билан алоқаларини бевосита узишлари талаб қилинаётгани йўқ ҳали. Аммо қачондир шундай бўлиши хавфи бор. Глобал миқёсда вазият янада ёмонлашса, барча томонларга босим ҳам кучаяди. Ҳозирча биз рисклар ҳақида гапираяпмиз, таҳдидлар ҳақида эмас. Риск ва таҳдид Ғарбдан келмайди. Улар глобал миқёсда шаклланиши мумкин бўлган вазиятдан келиб чиқади. Ва бу каби босимнинг асосан Россиядан кузатилиши эҳтимоли кўпроқ. Муайян маънода Хитойдан ҳам. Аммо Хитой Марказий Осиёдан Ғарб билан муносабатларини узишни талаб қила олмайди. Чунки Хитойнинг ўзи ҳам Ғарб билан яқин иқтисодий алоқаларда. Яъни, иқтисодий алоқалари Россиядан кўра Ғарб билан кучли. Шунинг учун ҳам, Хитойнинг Марказий Осиё давлатларидан ўзларидан бирини танлашни талаб қилиши мантиқий бўлмайди. Лекин Россия Ғарб билан алоқаларини узишлари ёки чеклашлари учун минтақа давлатларига босим ўтказишга ҳаракат қилиб кўриши мумкин. Чунки Россия аллақачон уларни огоҳлантириш, Ғарб таҳдиди билан қўрқитишга ўтган. Аммо Марказий Осиё давлатлари ҳалича бунга жиддий эътибор беришаётгани йўқ. Рисклар бор, улар кучаймоқда, лекин бундан кейин нима бўлишини айтиш қийин.

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002