Кунига неча марта ҳожатга чиқасиз ва ахлатингиз шакли қандай бўлиши керак?

Идеал нажас "3-тур" ёки "4-тур" – ёрилган ёки силлиқ сосиска шаклида бўлиб, кунига бир марта чиқарилиши керак.

Сиз кунига уч марта ҳожатхонага борасизми ёки бундан анча камми? Энг муҳими, нажаснинг чиқиш тезлиги соғлиғингиз ҳақида нимани кўрсатади?

Катта ҳожатга қанчалик тез-тез боришимиз ҳар кимда турлича. Ҳар сафар овқатланганимизда, йўғон ичак қисқаради ва овқатни ҳазм йўли бўйлаб ҳаракатлантиради. Бу "гастро-колик рефлекс" нажас қилиш истагини уйғотадиган гормонлар ажралишига олиб келади. Кўпчилигимиз бу истакни бостиришни ўрганганмиз, шунинг учун кунига бир марта ёки ундан камроқ нажас қилиш меъёрга айланган.

Австралиядаги Канберра касалхонасида ишлайдиган гастроэнтеролог ва умумий тиббиёт шифокори Мартин Вейси шундай дейди: "Биз ҳаммамиз ҳожатга чиқишга келганда жуда бандмиз".

Анъанага кўра, кўпинча кунига бир марта ҳожат қилиш ичак саломатлиги белгиси ҳисобланади. Аммо илгари ич келиши ҳақида гап кетганда, "нормал" қандайлиги номаълум эди. Бир тадқиқот ҳатто бир неча ҳафта ёки ойда бир марта ичак ҳаракатидан тортиб кунига 24 мартагача бўлган ҳар қандай ҳолатни нормал деб ҳисоблаш мумкинлигини кўрсатган.

Бироқ Буюк Британиядаги Бристол Қироллик шифохонасида маслаҳатчи шифокор Кен Ҳитон каби олимларнинг кашфиётлари туфайли биз буни яхшироқ биламиз. 1980-йиллар охирида Ҳитон ва унинг ҳамкасблари Шарқий Бристол аҳолиси ўртасида сўровнома ўтказиб, уларга "Қанчалик тез-тез ҳожатга борасиз?" деб, одобсизроқ савол беришди.

Натижалар ичак ҳаракатларининг жуда хилма-хиллигини кўрсатди. Гарчи энг кенг тарқалган одат кунига бир марта бўлса-да, эркакларнинг атиги 40 фоизида ва аёлларнинг 33 фоизида шундай. Баъзилар ҳафтада бир мартадан кам, бошқалар кунига уч марта ҳожат қилган. Умуман олганда, тадқиқотда "одатда нормал ичак фаолияти аҳолининг ярмидан камроғида учрайди ва инсон физиологиясининг бу жиҳатида ёш аёллар айниқса ноқулай аҳволда" деган хулосага келинди.

Ҳафтасига тўрт марта юмшоқ нажас чиқарадиган одамлар ҳафтасига етти марта оддий нажас чиқарадиганларга қараганда беш йил ичида 1,78 баравар кўпроқ эҳтимол билан вафот этади.

Айтганча, бу Ҳитоннинг нажаслар ҳақидаги билимга қўшган ягона ҳиссаси эмас эди. Кейинчалик у нажас шакли шкаласини ишлаб чиқишга ёрдам берди. Бу шкала, илова қилинган расмлар билан, шифокорларга овқат ҳазм қилиш муаммоларини ташхислашда кенг ишлатиладиган амалий қўлланмага айланди. Шкалада "ёнғоқ каби алоҳида қаттиқ бўлаклар"дан тортиб "четлари нотекис юмшоқ парчалар"гача бўлган нажаслар тавсифлари мавжуд.

Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва бошқа соғлиқни сақлаш ташкилотлари кунига уч мартадан ҳафтасига уч мартагача ҳожатхонага бориш одатий эканлигини таъкидламоқда. Аммо одатийлик ва соғломлик бир нарса эмас. Олимлар қанчалик тез-тез ҳожат қилишимизни аниқлаган бўлишлари мумкин, аммо соғлом меъёр қанчалигига бу жавоб бермайди. Тадқиқотчилар одамнинг ич келиши кўпроқлиги унинг саломатлиги кўрсаткичи эканлигини таъкидламоқда.

Масалан, 2023 йилги тадқиқотда АҚШдаги 14 573 нафар катта ёшли одам ўрганилди. Энг кўп учрайдиган ичак одати ҳафтасига етти марта (одамларнинг 50,7 фоизи) ва энг кенг тарқалган нажас тури "колбаса ёки илон каби, силлиқ ва юмшоқ" эди. Кейин тадқиқотчилар ҳожат чиқариш частотаси ва ўлим ўртасида боғлиқлик бор-йўқлигини билиш учун беш йилдан ортиқ вақт давомида иштирокчиларни кузатиб боришди. Улар ҳафтасига тўрт марта юмшоқ нажас чиқарадиган одамларнинг беш йил ичида ўлиш эҳтимоли нормал нажасни ҳафтасига етти марта чиқарадиганларга қараганда 1,78 баравар юқори эканлигини аниқладилар. Кам нажас чиқарадиганлар саратон ва юрак-қон томир касалликларидан 2,42 ва 2,27 марта кўпроқ вафот этиш эҳтимоли бор эди.

АҚШнинг Сиетл шаҳридаги Тизимлар биологияси институти микробиологи Шон Гиббонс ҳам нажаснинг миқдори қанча бўлиши кераклиги ҳақидаги саволга жавоб изламоқда. 2024 йилда Гиббонс 1400 нафар соғлом одамни ҳожатхонага бориш одатларига қараб тўрт гуруҳга ажратиб тадқиқот ўтказди: қабзият (ҳафтасига бир-икки марта нажас чиқариш); паст нормал (ҳафтасига уч-олти марта); юқори нормал (кунига бир-уч марта) ва диарея. Кейин улар нажас частотаси ва одамнинг ичак микробиомаси ўртасида боғлиқлик бор-йўқлигини текширишди.

Гиббонснинг аниқлашича, кунига биттадан учтагача нажас чиқарадиган одамларнинг ичакларида "фойдали" бактериялар улуши ҳожатхонага камроқ борадиганларга қараганда кўпроқ бўлган. Бошқа томондан, Гиббонс ҳафтасига уч мартадан кам нажас чиқарадиган одамларнинг қонида сурункали буйрак касаллиги ва Алцгеймер каби касалликларга алоқадор токсинлар бўлиши эҳтимоли кўпроқ эканлигини аниқлади.

"Юқори нормал тоифадаги ҳожат қилувчиларда биз қисқа занжирли ёғ кислоталари деб аталадиган кимёвий моддаларни ишлаб чиқарадиган анаэроб микроблар кўпроқлигини кўрдик," дейди Гиббонс. Ушбу қисқа занжирли ёғ кислоталаридан бири – бутират организмдаги яллиғланишни камайтириши маълум. Бу муҳим, чунки сурункали яллиғланиш ҳозирда юрак-қон томир касалликлари, 2-тоифа диабет ва ҳатто Алцгеймер каби касалликлар омили ҳисобланади.

"Юқори даражадаги бутират қондаги глюкоза миқдорини яхшироқ назорат қилиш имконини беради, шунинг учун инсулинга сезувчанлигингиз яхшироқ бўлади, – дейди Гиббонс. – Бутират, шунингдек, ичакдаги ҳужайраларга боғланиб, уларни тўйганлик ҳиссини уйғотадиган гормонлар ишлаб чиқаришга ундайди," деб қўшиб қўяди у.

Гиббонснинг фикрича, қабзиятга чалинган одамларнинг қон оқимида зарарли токсинлар даражаси юқори бўлиши сабабларидан бири шундаки, одам кам ҳожатга чиққанда, ахлат узоқ вақт давомида ичакларда қолиб кетади. Бунда ичакдаги бактериялар соғлиқ учун фойдали қисқа занжирли ёғ кислоталари чиқаришига ёрдам берадиган барча толаларни еб битиради. Бироқ, муаммо шундаки, барча толалар тугагач, бактериялар оқсилларни ферментлай бошлайди, натижада қон оқимига зарарли токсинлар чиқади. Ушбу токсинлар буйрак ва юрак каби аъзоларга зарар етказиши маълум. Улардан бири фенилацетилглутамин бўлиб, юрак-қон томир касалликлари учун хавф туғдиради.

"Агар қонингизда ушбу метаболит сурункали юқори даражада бўлса, бу атеросклероз, яъни артериялар қотиши ва юрак-қон томир тизими шикастланишига олиб келиши мумкин," дейди Гиббонс.

Гиббонснинг айтишича, клиник кўрсатмаларга кўра, кунига учтадан ҳафтасига уч мартагача ичак бўшаши соғлом ҳолат деб ҳисобланса-да, унинг тадқиқоти ҳатто паст меъёрий ахлат гуруҳида ҳам қон оқимида токсинлар кўпайганини кўрсатди.

"Аниқ айтиш қийин, чунки бизда бу одамлар келажакда касал бўлиб қолмаслигини билиш учун маълумотлар йўқ, лекин биз кўриб чиққан натижаларга асосланиб, ҳар икки кунда бир марта ёки кунига бир-икки марта ахлат ташлаш соғломлик учун яхшироқ кўрсаткич бўлиши мумкин," дейди Гиббонс.

Бироқ, ҳар доимгидек, боғлиқлик сабаб-оқибат муносабати эмас. Эҳтимол, шундоқ ҳам соғлиғи ёмонроқ бўлган одамлар камроқ ҳожатга чиқишлари мумкин. Аммо Гиббонс тадқиқотида фақат соғлиғида муаммо бўлмаган катталарни танлаган эди.

Ичак саломатлиги ўлчовларидан бири овқатнинг ҳазм қилиш тизимидан ўтиши учун кетадиган вақтдир – бу ичак транзит вақти деб аталади. Сиз буни уйда маккажўхори каби ёрқин рангли озиқ-овқатларни истеъмол қилиш орқали осон синаб кўришингиз мумкин, кейин у қачон чиқишини белгилаб қўясиз. Умуман олганда, одамнинг ичак транзит вақти қанчалик узоқ бўлса, у шунчалик кам ахлат ташлайди ва ич қотиши эҳтимоли шунчалик юқори бўлади.

2020 йилда Лондон Қироллик коллежи тадқиқотчилари 863 кишига ичакларининг ўтиш вақтини ўлчаш учун кўк кекс берди. Бу Predict1 тадқиқотининг бир қисми бўлиб, ичак микробиомаси ва бошқа омиллар, турли таомларнинг қондаги шакар ва ёғ даражасига таъсирини ўрганиш учун клиник тадқиқот лойиҳаси эди.

Тадқиқот кўрсатдики, ичакларнинг транзит вақти қарийб 12 соатдан бир-неча кунгача узайиши мумкин. Эътиборли томони шундаки, тез-тез ахлат ташлашга мойил бўлган қисқа транзит вақтли одамларнинг ичакларида топилган микроблар узоқроқ транзит вақтли одамларникидан сезиларли даражада фарқ қилган, бунда қисқа транзит вақти соғлом ичак микробиомаси билан боғлиқ бўлган.

"Аниқлашимизча, узоқроқ транзит вақти бўлган одамларда "ёмон" ичак бактериялари кўпроқ. Бу бактериялар илгари юрак саломатлиги ва метаболик саломатлик ёмонлашиши билан боғлиқ бўлган," дейди Лондон Қироллик коллежининг микробиом олими Эмили Лиминг.

Бу натижа ичак ўтиш вақти 58 соат ёки ундан кўпроқ бўлган, ҳафтасига уч мартадан кам ахлат ташлайдиган одамларда энг кўп учради.

Гиббонс сингари, Лиминг ҳам бундай одамларда микроблар янги озуқа олмаслигини тахмин қилади – шунинг учун бу бактериялар толалар ва углеводларни истеъмол қилишдан оқсилларга ўтади. Оқибатда соғлиқ учун зарарли бўлган қўшимча моддалар ишлаб чиқаради.

Лимингнинг тадқиқоти яна кўрсатишича, соғлом ичак микробиомаси билан бир қаторда, ичак транзити вақти қисқароқ бўлган одамларда қориннинг чуқур қисмида жойлашган ва қорин бўшлиғи аъзоларини ўраб турган ёғлар камроқ бўлади. Бу тур ёғ юрак хасталиклари, қандли диабет ва баъзи саратон турлари каби кўплаб хавфларни ошириши мумкин. Ва ниҳоят, ичак ўтиш вақти қисқа бўлган одамларда овқатдан кейин қонда шакар ва липидлар даражаси паст бўлган, бу эса юрак-қон томир касалликлари хавфини камайтиради.

Топилма олимларнинг қабзият ва унинг сурункали касаллик билан боғлиқлиги ҳақидаги маълумотларига мос келади. Агар кимдир сурункали қабзиятдан азият чекса, ичак саратони каби касалликларга чалиниш хавфи юқори бўлиши мумкин. Бироқ, буни тасдиқловчи далиллар турлича – битта мета-таҳлил ичак саратони қабзиятдан азият чеккан одамларда кўпроқ учрамаслигини аниқлади.

"Аммо биз тананинг бошқа қисмлари билан ҳам боғлиқликларни кўряпмиз. Масалан, Паркинсон касаллиги билан оғриган одамларда белгилар пайдо бўлишидан 20 йил олдин ҳам қабзият кузатилиши мумкин," дейди Лиминг.

Вейcи эса ичак ҳаракатининг секинлиги ва ўт пуфагида ҳосил бўладиган қаттиқ сафро тошлари ўртасидаги алоқани таъкидлайди. "Бу шунингдек, ичакда полиплар ва саратон олди ўсмалари ривожланиш хавфини оширади, кейинчалик улар саратонга айланиши мумкин," дейди у.

Ахлатингиз сиз ҳақингизда нималарни кўрсатади?

Лиминг айтишича, бир ҳафтадаги ҳожат чиқариш сони эмас (бу ҳар бир одамда турлича бўлиши мумкин), балки тушунтириб бўлмайдиган ўзгаришлар эътиборга олиниши керак. У шунингдек, ўзингиз учун нима одатий эканлигини билиш учун мунтазам ҳожат қилиш одатларингизни кузатиб боришни маслаҳат беради.

"Биз ҳаммамиз ўз ахлатимизга эътибор беришимиз керак, чунки бу ичак саломатлиги бўйича бепул тестга ўхшайди, – дейди Лиминг. – Бу нафақат қанчалар тез-тез ҳожатга чиқишингиз, балки ахлатингизнинг ранги ва шакли ҳам муҳим. Сиз аслида 3 ва 4-турдаги [Бристол ахлат шакли шкаласи бўйича] ахлатни кўришни истайсиз, бу ёриқлари бўлган ёки силлиқ сосискага ўхшайди."

Рангга келсак, агар ахлатингизда қора ёки қизил рангни кўрсангиз, бу қон борлигини англатади. Бунинг сабаблари зарарсиз бўлиши ҳам мумкин бўлса-да, бу колоректал саратон белгиси бўлиши мумкин, шунинг учун иложи борича тезроқ шифокорга мурожаат қилиш муҳим. Шунингдек, агар сизда мунтазам равишда ич кетиши ёки тўсатдан ҳожатга чиқиш эҳтиёжи бўлса, ёки овқатланишдан сўнг кўп қорин оғриғи, дам бўлиш ва газ пайдо бўлиши кузатилса, шифокор билан маслаҳатлашишингиз керак.

Агар сиз ҳожатга чиқишда "мунтазамроқ" бўлишни истасангиз, учта оддий нарсани қилишингиз мумкин. "Бизнинг тадқиқотимизда, мувозанатли ҳолатдаги одамлар кўпроқ мева ва сабзавот истеъмол қилган, кўпроқ сув ичган ва жисмоний фаол бўлган," дейди Гиббонс.