"Айтдим-қайтдим" стратегияси – Трамп жавоб тарифларини 90 кунга тўхтатиб қўйди. Бунга уни нима мажбур қилди ўзи? – таҳлил

Энтони Зуркер

BBC мухбири, Вашингтон

Ўтган бир неча кун давомида Доналд Трамп ва унинг жамоаси кенг қамровли "жавоб" тарифларни жорий қилиш қарорида тўла собит эканликларини таъкидлаб келди. Улар, ҳатто, сешанба куни президент 90 кунлик танаффусни кўриб чиқаётгани ҳақида хабар берган мақола устидан кулишди ҳам. Эндиликда, шу хабар рост бўлиб чиқди.

Америка президенти ўнлаб давлатларга нисбатан жорий этилган юқори даражали тарифларнинг кучга киришини 90 кунга тўхтатиб қўйди.

Аммо Трамп 9 апрель куни АҚШ ташқи сиёсатига жавобан Америкадан келаётган барча импортга 84 фоизлик тариф жорий этган Хитойга нисбатан муносабатини ўзгартирмаган.

Қайтанга, у Хитойга қўйилган 104 фоизлик тарифлар миқдорини 125 фоизга қадар оширган.

Шунга қарамай, бошқа давлатлар учун тарифларни уч ойга тўхтатилаётганини манзарасида фонд бозорларида жонланиш кузатилган.

10 апрель давомида бир неча йирик индекслар сезиларли ўсган.

Бир вақтнинг ўзида, аввалдан баёнотлари таҳдидли янграб келаётган Трамп ва унинг жамоаси режалари бир кечада ўзгариб қолгани киши эътиборини тортмоқда.

Оқ уй баёнотига кўра, "тарифларни аввал катта миқдорда жорий қилиш, кейин музокараларга киришишдан олдин танаффус эълон қилиш" аслида режанинг бир қисми бўлган эмиш.

"Шу вақтга қадар 75 дан ортиқ давлат бизга мурожаат қилди ва, менимча, бугундан кейин мурожаат қилувчилар сони яна ортади", деган АҚШ молия вазири Скотт Бессент.

Шубҳасиз, Оқ уй воқеалар ривожини шундай талқин қилиши ажабланарли эмас. Шу билан бирга, тарифлар эълон қилингандан сўнг юзага келган инвесторларнинг хавотири, фонд бозорининг пасайиши, Республикачилар танқиди ва омма норозилиги кучайиб бораётганини ҳам эътиборсиз қолдириш мушкул.

Демак, бу кутилмаган қаршиликлар олдида тактик чекиниш бўлдими ёки Трампнинг навбатдаги "битим тузиш санъати"дан намуна?

Трамп чекинмайди, деб келган ёрдамчиларининг аксарияти президентнинг бу қарорини дадил олқишлаб чиқишини кутиш узоққа чўзилмади.

Савдо масалалари бўйича маслаҳатчи Питер Наварро Трампнинг тарифлар борасидаги амаллари "керакли шаклда ривожланган"ини айтиб чиқди.

"Президент Трамп айнан нима қилаётганини аниқ кўролмадингиз. Бутун дунё ҳозир Америка Қўшма Штатларига қўнғироқ қилмоқда", мақтанди Оқ уй матбуот котиби Каролин Левитт бир гуруҳ журналистлар билан суҳбатда.

Аммо Оқ уй вакиллари Трампнинг Truth Social'да эълон қилинган тарифларни тўхтатиб туриш тўғрисида ёзган постидаги ноаниқликларга маълум вақт ойдинлик киритмади.

Бу 90 кунлик танаффус Евроиттифоққа ҳам тегишлими? Илгари асосий бождан (10%) ҳоли бўлган Мексика ва Канада ҳам энди рўйхатга тушадими? Махсус соҳаларга жорий этилган тарифлар ҳам бекор қилинадими?

Охир-оқибат, Оқ уй ушбу саволларга аниқлик киритди, бироқ бир неча соат давомида Америка савдо ҳамкорлари Трампнинг Truth Social'даги пости юзасидан турли фаразларни илгари суришга мажбур бўлишди.

Чоршанба куни Трамп бозорлардаги кайфият "жуда тушкун" экани ва "одамлар бироз кўнгил айниш ҳолатини ҳис қилаётгани"ни тан олди – бу сўзлар, аслида, ўтган ҳафта мобайнида у билдириб келган дадил гаплар билан қисман зиддиятда бўлиб, вазиятни ўзгартиришга ундаган ҳақиқий сабаб нимада эканини тахмин қилишга имкон беради.

Бунга қадар, у жорий этилаётган тарифларнинг иқтисодий оқибати йирик бўлишидан огоҳлантирганларни "ваҳимакашлик"да айблаб келаётган эди.

Охир-оқибат, Трампнинг ўзи кескин бурилишга қўл урди.

Бироқ у ўзи эълон қилган тарифларнинг жорий этилиши муқаррар бўлгани, иқтисодиётдаги ҳар қандай тўсиқ эса Америкада "узоқ вақт давомида бартараф этилмаган касаллик"нинг оқибати эканини даъво қилмоқда.

Бу орада демократлар акс манзарани кўрсатишга ҳаракат қилмоқда. Сенатдаги демократлар етакчиси Чак Шумер Трампни "бетартиб бошқарув"да айблаб чиқди.

"У ортга тисарилиб, чекинишга ўтди – бу, албатта, яхши ҳолат," деган Шумер.

Мавжуд вазиятни таҳлил қилиб, Трампнинг 90 кунлик танаффус эълон қилишга нима ундаганининг тагига етиш у қадар аҳамиятли бўлмаслиги мумкин.

Аниғи шундаки, энди Қўшма Штатлар – гарчи Трамп ҳали ҳам 10 фоизлик универсал тарифни сақлаб қолаётган бўлсада – ўзи савдо уруши остонасида турган давлатлар билан алоқаларини юмшатяпти. Шунинг ўзи ҳам бир неча ҳафта давом этган алғов-далғовдан сўнг жуда катта янгилик.

Шу танаффуснинг ўзи ҳам бозорда нархларнинг тикланишига кифоя бўляпти. Трамп энди эътиборини Хитой билан савдо урушига қаратган – бу давлатга у 125 фоизлик бож жорий қилди.

Бу ҳам келгусида глобал иқтисодга ўз таъсирини ўтказмай қолмайди.

Асосий савол шундаки, сўнгги бир ҳафта ичида Трампнинг қилган ҳаракатлари – яъни иттифоқчиларни саросимага солиб, ўрнатилган глобал тартибни хавф остига қўйиш – Хитой билан шу йўналишда ҳаракат қилишни осонлаштирадими ёки қийинлаштирадими?

Яна 90 кундан кейин, Трамп танаффусни бекор қилгач, бу ҳафтада кузатилган иқтисодий хавотир ва ноаниқлик қайтадан бошланиши ҳам ҳеч гап эмас.

Доналд Трампнинг Хитой товарларига 104 фоизлик бож жорий қилишига Хитой АҚШдан импорт қилинадиган маҳсулотларга 84 фоизлик бож киритиш билан жавоб қайтарди. Бу Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг қолган давлатларига қандай таъсир қилади?

Дунёдаги энг йирик икки иқтисодиёт – Хитой ва АҚШ ўртасидаги савдо уруши авжига чиқмоқда. АҚШ президенти Дональд Трамп Хитойдан келадиган товарларга божхона тўловларини деярли икки баробар ошириш билан таҳдид қилганидан бир неча соат ўтиб, Пекин "охиригача курашиш" ниятида эканини маълум қилганди.

Ва бу даҳанаки жанглар натижасини узоқ куттирмади. Трамп Хитойдан келадиган товарларга 104 фоизлик тариф жорий қилиниши маълум қилди. Трампнинг қарорига Пекин зудлик билан жавоб қайтарди: 10 апрелдан бошлаб АҚШдан келадиган товарларга 84 фоизлик бож амал қила бошлайди.

Трамп бутун дунёга очган савдо уруши жаҳон бозорларига аллақачон ўз таъсирини кўрсата бошлади.

Европа, АҚШ ва Осиё биржаларида акциялар нархи пастга шўнғишда давом этмоқда.

Нефт нархи ковид вақти – 2021 йил февралдаги баҳога тушиб, бир баррели 60 долларни ташкил қилмоқда.

Трамп савдо урушини деярли барча давлатларга очган бўлса-да, АҚШга асосий товарлар кириб келадиган Хитой билан тариф уруши таъсири каттароқ бўлиши айтилмоқда.

АҚШ Хитойдан импорт қиладиган товарларнинг катта қисмини смартфонлар, компьютерлар, литий-ион батареялар, турли ўйинчоқлар ва ўйин приставкалари ташкил этади. Бироқ икки мамлакат ўртасидаги савдо фақат шулар билан чекланмайди: хитойликлар америкаликларга ҳар нарсани сотишади — кичик винтлардан тортиб, сув иситгичларгача.

Хўш, аввал ким кўз юмади?

— Хитой биринчи бўлиб ортга чекинади, тарифларни бир томонлама бекор қилади, деб ўйлаш хато бўлади, — дейди The Conference Board тадқиқот институти қошидаги Хитойни ўрганиш марказининг катта маслаҳатчиси Алфредо Монтуфар-Хелу.

— Агар ҳозир шундай қилинса, бу нафақат Хитойни заиф ўйинчи қилиб кўрсатади, балки АҚШга янада босимни ошириш учун асос беради. Биз ҳозир иқтисодий тўсиққа келиб юзлашдик, ва узоқ муддатда бу яхши натижа бериши эҳтимолдан йироқ.

Ўтган ҳафтадан бошлаб, Трамп дунёдаги деярли барча мамлакатларга янги божларни эълон қилганидан сўнг, жаҳон бўйлаб фонд бозорлари пасайишни бошлади.

Душанба куни, Трамп орқага чекинмаслиги маълум бўлганидан сўнг, Осиё компаниялари акциялари кескин қийматдан тушиб кетди — сўнгги ўн йилликларда кузатилмаган даражада. Бироқ сешанба куни ушбу йўқотишларни қисман қоплашга муваффақ бўлишди.

Бу Марказий Осиёга қандай таъсир қилади?

Трамп Қозоғистон истисно Марказий Осиёнинг қолган давлатларига 10 фоизлик бож жорий қилди. Қозоғистонга эса 27 %.

Қозоғистон Ташқи ишлар вазири ўринбосари Алибек Қуантиров АҚШ президенти Доналд Трампнинг 185 мамлакатга, жумладан Қозоғистонга, қўшимча импорт божлари жорий қилиш ҳақидаги қарорини изоҳлади, деб хабар бермоқда Tengrinews.kz сайти.

Журналистлар томонидан АҚШ ҳукумати билан Қозоғистон товарларига бўлган божларни камайтириш масаласида музокаралар олиб бориладими, деган саволга жавобан вазир ўринбосари: "Биз бу масалани кўриб чиқмоқдамиз, чунки божлар янгидан жорий қилинди. Хато қилмаётган бўлсам, улар 27%га тенг, шунинг учун бу масала ҳозирда ҳукуматда муҳокама қилинмоқда", — деди.

3 апрель куни Қозоғистон Савдо ва интеграция вазирлиги, Трампнинг божлари Қозоғистоннинг АҚШга экспорт қилган товарларининг кўпини таъсир қилмаслигини билдирди. Вазирликнинг айтишича, "АҚШ томонидан қабул қилинган янги савдо чораларини олдиндан таҳлил қилиш натижасида, Қозоғистоннинг АҚШга экспорт қилаётган товарларининг муҳим қисми қўшимча божлардан холи бўлиб, улар АҚШ маъмурияти томонидан белгиланган истисно этилган товарлар рўйхатига киритилган".

Қозоғистоннинг АҚШга асосий экспортига хом ашё, уран, күмуш ва ферроқоришмалар киради. 2024 йилда Қозоғистон-АҚШ савдоси $3,4 миллиардни ташкил этди, АҚШнинг Қозоғистонга экспортлари $1,1 миллиардга етиб, Қозоғистондан импорт қилинаётган товарлар $2,3 миллиарддан ошди.

АҚШ-Хитой савдо урушидан Ўзбекистон зарар кўрадими фойда?

АҚШнинг 10 фоизлик божи савдо айланмаси Қозоғистондек кўпроқ бўлмаган Ўзбекистон учун жиддий таъсир қилмаслиги мумкин. Аммо икки йирик давлат – АҚШ ва Хитойнинг савдо уруши бу мамлакатга бевосита таъсир қилиши айтилмоқда.

Олдинроқ kun.uz га гапирган иқтисодчи Отабек Тожиддинов, 2018 йилда (Трампнинг биринчи президентлик муддатида) АҚШда Хитой товарларига тўсиқлар киритилиши 2019 йилда Ўзбекистондан Хитойга экспорт ҳажмининг 22 фоизга қисқаришига, импорт ҳажмининг эса 34 фоизга ошишига олиб келганини айтган.

"Бу Ўзбекистонга ўз таъсирини ўтказмасдан қолмайди. Хитой бизнинг асосий савдо ҳамкоримиз. Статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2024 йилда Ўзбекистон ташқи савдо айланмасида Хитойнинг улуши 18,9 фоизни ташкил қилган. Шу жиҳатдан, экспортда камайиш, импортда эса ўсиш вужудга келиши мумкин. Трампнинг бундай хатти-ҳаракати илк марта содир бўлмаяпти. Биринчи муддатга сайланган пайти ҳам, 2018 йилда чекловлар киритганди. Натижада 2019 йилда Ўзбекистондан Хитойга экспорт ҳажми 22 фоизга қисқарган бўлса, импорт ҳажми 34 фоизга ошганди. Бундан кўриниб турибдики, Хитой Қўшма Штатларга экспортининг қисқаришини бошқа муқобил бозорлар ҳисобига қоплашга ҳаракат қилади. Бундай бозорлардан бири – Ўзбекистон", деган у.

Иқтисодчи, ўз навбатида, Марказий Осиё мамлакатлари орқали Хитой экспортининг ошиши ушбу ҳудудлардаги транспорт ва логистика коридорларидан кенг фойдаланишга йўл очишини ҳам таъкидлаган.

"Натижада хизматлар экспортимиз ошади".

7 апрел: "АҚШга экспортимиз 1 фоиздан ҳам камроқ" – Трампнинг тарифлари Ўзбекистонга қандай таъсир қилади ва Америка савдо урушидан нима ютмоқчи ўзи?

Ўзбекистон президентининг ЖСТ бўйича махсус вакили Америка президенти жорий этган божларнинг эҳтимолий таъсирлари ҳақида гапирди. Бир вақтнинг ўзида, Трамп тарифлари туфайли душанба тонгида Осиё ва Европа бозорларида кучли қулаш кузатилган.

"Таъкидлаш жоизки, АҚШ томонидан ЖСТ доирасида йўл қўйилган божлардан баландроқ божларни бир томонлама киритиши кўп томонлама савдо тизими қоидаларини қўпол равишда бузиш ҳисобланади", деб ёзади президентнинг Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) бўйича махсус вакили Азизбек Урунов.

Ўтган ҳафта АҚШ президенти Доналд Трамп Америкага импорт қилинадиган товарларга тарифлар жорий этган эди.

Трамп "савдо балансидаги адолатсизликка чек қўювчи" дея атаган бу тарифлар жаҳондаги барча ҳудудлар, жумладан, Ўзбекистонга ҳам нисбатан жорий этилиб, стандарт миқдори 10 фоизни ташкил этади.

Ўзбек блогсферасида тарқалган "Трамп тарифлари фонида ЖСТ ўлди" қабилидаги қарашларни рад этган Урунов АҚШ жорий этган мазкур савдо чоралари Ўзбекистонга у қадар таъсир этмаслигини таъкидлаган.

У ушбу фикрини Ўзбекистоннинг экспорт ҳажмидаги Америка ҳиссасига тўғри келувчи улуш юқори эмаслиги билан изоҳлаган.

"… бугунги кунда, АҚШга Ўзбекистон экспортининг деярли 1% тўғри келади. Мис экспорти мисолида кўрсак ҳам, ушбу хомашё асосан Евроосиё ҳудудидаги мамлакатларга (Туркия, Хитой ва ҳакозо) йўналтирилади".

Шунингдек, мулозим Трамп тарифларида Ўзбекистон учун қайтанга имкониятлар кўраётганини билдирган.

Унинг тушунтиришича, мазкур божлар фонида Ўзбекистон ўзи қиёсий устунликка эга тармоқлар, масалан, тўқимачилик ва кийим-кечак ишлаб чиқариш соҳаларини ривожлантириб олиши мумкин.

"Чунки, асосий глобал ишлаб чиқарувчиларга Ўзбекистонга нисбатан сезиларли ҳисобда баландроқ божлар киритилмоқда, жумладан Ҳитойга — 34%, Вьетнам — 46%, Таиланд — 36%, Ҳиндистон — 26%, Бангладеш — 37%, Покистон — 29%. Бу ўз навбатида, янги инвестиция ва экспорт кенгайиши учун яхши имконият", ёзган Урунов.

"Қонли душанба"

Урунов Трамп тарифларида имконият кўраётган бўлсада, Осиё қитъаси АҚШ президенти илгари сураётган ташқи савдо сиёсати оқибатларидан энг жиддий зарар кўраётган минтақага айланган.

Душанба куни Осиё фонд бозорлари кескин пастга шўнғиш билан очилган.

Минтақадаги энг йирик индекслар нархлари сезиларли қулаган.

Гонгконг фонд биржаси 1997 йилда молиявий инқироздан бери энг йирик қулашни бошдан кечиргани хабар қилинган.

Таҳлилчилардан бири BBC'га душанба кунги вазиятни "қон тўкилиш" дея тасвирлаган.

Дунё бўйлаб сотиладиган товарларнинг йирик қисми Осиё мамлакатларида ишлаб чиқарилгани учун ҳам Трампнинг тарифлари қитъага бевосита жиддий зарба бергани айтилади.

Тарифлар нафақат Осиё, балки Европа бозорида ҳам сезиларли пастга қулашга сабаб бўлган.

Таҳлилчиларнинг изоҳлашича, қўрқув жаҳон бозоридаги мазкур ҳолатга сабаб бўлаётган асосий омилдир.

BBC билан гаплашган иқтисодий шарҳловчи Мартин Вулфнинг сўзларига кўра, Трампнинг сиёсати қаергача бориши номаълум ва ушбу ноаниқлик инвесторларни чўчитмоқда.

"Доналд Трамп дунё иқтисодиётига улкан ноаниқлик дозасини юборди – ноаниқлик эса бозорлар ва инвесторлар учун жуда ёмон нарса", деган Вулф.

Шунингдек, инвесторлар Трамп бошлаган савдо уруши АҚШнинг ўз иқтисодиётида секинлашиш ёки, ҳатто, турғунлик келтириб чиқариши мумкинлигидан хавотир билдирмоқда.

Goldman Sachs келгуси 12 ой давомида АҚШда иқтисодий турғунлик юзага келиши эҳтимолини 45 фоизга қадар оширган. JPMorgan ҳам Америка ва дунёдаги турғунлик эҳтимолини, эндиликда, 60 фоиз, дея ҳисобламоқда.

Трамп тарифлари – анъанавий молиявий институтлардан мустақил бўлишига қарамай – криптовалюталар бозорини ҳам "жиддий силкитган".

Душанба тонгида Битcоин нархи 7 фоиздан кўпроққа — $76,600 га қадар тушиб кетган. Бу дунёдаги энг машҳур криптотанга нархининг охирги беш ой ичидаги энг арзон нархидир.

Трампнинг ўзи нима дейди?

Доналд Трамп ўзининг глобал фонд бозорларда ларзага сабаб бўлаётган кенг қамровли импорт божларини ҳимоя қилиб, "баъзан ниманидир тузатиш учун дори қабул қилиш керак бўлади," деб айтган.

Якшанба куни кечқурун Air Force One самолёти бортида журналистлар билан суҳбатлашар экан, у иш ўринлари ва инвестициялар яна Қўшма Штатларга қайтишини, шу тариқа " мамлакат ҳеч қачон бўлмагандек бой бўлиб кетишини" таъкидлаган.

У бозорларнинг қулаши ўзини ташвишга солмаслигини тилга олган.

"[Бозорлар] қулашини хоҳламайман, аммо баъзида ниманидир тузатиш учун дори қабул қилишга тўғри келади", деган у журналистларга.

Трампнинг сўзларига кўра, у дам олиш кунлари Европа ва Осиёдаги етакчилар билан мулоқот қилган ҳамда улар мазкур ҳафтада кучга кириши лозим бўлган тарифлар миқдорини пасайтириш бўйича келишувга эришишни истамоқда.

"Улар музокара столига ўтиришга тайёр. Улар гаплашишни хоҳламоқда, лекин улар ҳар йили кўплаб пул тўламагунча мулоқот бўлмайди", таъкидлаган АҚШ президенти.