"Aytdim-qaytdim" strategiyasi – Tramp javob tariflarini 90 kunga to‘xtatib qo‘ydi. Bunga uni nima majbur qildi o‘zi? – tahlil

Entoni Zurker

BBC muxbiri, Vashington

O‘tgan bir necha kun davomida Donald Tramp va uning jamoasi keng qamrovli "javob" tariflarni joriy qilish qarorida to‘la sobit ekanliklarini ta’kidlab keldi. Ular, hatto, seshanba kuni prezident 90 kunlik tanaffusni ko‘rib chiqayotgani haqida xabar bergan maqola ustidan kulishdi ham. Endilikda, shu xabar rost bo‘lib chiqdi.

Amerika prezidenti o‘nlab davlatlarga nisbatan joriy etilgan yuqori darajali tariflarning kuchga kirishini 90 kunga to‘xtatib qo‘ydi.

Ammo Tramp 9 aprel kuni AQSh tashqi siyosatiga javoban Amerikadan kelayotgan barcha importga 84 foizlik tarif joriy etgan Xitoyga nisbatan munosabatini o‘zgartirmagan.

Qaytanga, u Xitoyga qo‘yilgan 104 foizlik tariflar miqdorini 125 foizga qadar oshirgan.

Shunga qaramay, boshqa davlatlar uchun tariflarni uch oyga to‘xtatilayotganini manzarasida fond bozorlarida jonlanish kuzatilgan.

10 aprel davomida bir necha yirik indekslar sezilarli o‘sgan.

Bir vaqtning o‘zida, avvaldan bayonotlari tahdidli yangrab kelayotgan Tramp va uning jamoasi rejalari bir kechada o‘zgarib qolgani kishi e’tiborini tortmoqda.

Oq uy bayonotiga ko‘ra, "tariflarni avval katta miqdorda joriy qilish, keyin muzokaralarga kirishishdan oldin tanaffus e’lon qilish" aslida rejaning bir qismi bo‘lgan emish.

"Shu vaqtga qadar 75 dan ortiq davlat bizga murojaat qildi va, menimcha, bugundan keyin murojaat qiluvchilar soni yana ortadi", degan AQSh moliya vaziri Skott Bessent.

Shubhasiz, Oq uy voqealar rivojini shunday talqin qilishi ajablanarli emas. Shu bilan birga, tariflar e’lon qilingandan so‘ng yuzaga kelgan investorlarning xavotiri, fond bozorining pasayishi, Respublikachilar tanqidi va omma noroziligi kuchayib borayotganini ham e’tiborsiz qoldirish mushkul.

Demak, bu kutilmagan qarshiliklar oldida taktik chekinish bo‘ldimi yoki Trampning navbatdagi "bitim tuzish san’ati"dan namuna?

Tramp chekinmaydi, deb kelgan yordamchilarining aksariyati prezidentning bu qarorini dadil olqishlab chiqishini kutish uzoqqa cho‘zilmadi.

Savdo masalalari bo‘yicha maslahatchi Piter Navarro Trampning tariflar borasidagi amallari "kerakli shaklda rivojlangan"ini aytib chiqdi.

"Prezident Tramp aynan nima qilayotganini aniq ko‘rolmadingiz. Butun dunyo hozir Amerika Qo‘shma Shtatlariga qo‘ng‘iroq qilmoqda", maqtandi Oq uy matbuot kotibi Karolin Levitt bir guruh jurnalistlar bilan suhbatda.

Ammo Oq uy vakillari Trampning Truth Social'da e’lon qilingan tariflarni to‘xtatib turish to‘g‘risida yozgan postidagi noaniqliklarga ma’lum vaqt oydinlik kiritmadi.

Bu 90 kunlik tanaffus Yevroittifoqqa ham tegishlimi? Ilgari asosiy bojdan (10%) holi bo‘lgan Meksika va Kanada ham endi ro‘yxatga tushadimi? Maxsus sohalarga joriy etilgan tariflar ham bekor qilinadimi?

Oxir-oqibat, Oq uy ushbu savollarga aniqlik kiritdi, biroq bir necha soat davomida Amerika savdo hamkorlari Trampning Truth Social'dagi posti yuzasidan turli farazlarni ilgari surishga majbur bo‘lishdi.

Chorshanba kuni Tramp bozorlardagi kayfiyat "juda tushkun" ekani va "odamlar biroz ko‘ngil aynish holatini his qilayotgani"ni tan oldi – bu so‘zlar, aslida, o‘tgan hafta mobaynida u bildirib kelgan dadil gaplar bilan qisman ziddiyatda bo‘lib, vaziyatni o‘zgartirishga undagan haqiqiy sabab nimada ekanini taxmin qilishga imkon beradi.

Bunga qadar, u joriy etilayotgan tariflarning iqtisodiy oqibati yirik bo‘lishidan ogohlantirganlarni "vahimakashlik"da ayblab kelayotgan edi.

Oxir-oqibat, Trampning o‘zi keskin burilishga qo‘l urdi.

Biroq u o‘zi e’lon qilgan tariflarning joriy etilishi muqarrar bo‘lgani, iqtisodiyotdagi har qanday to‘siq esa Amerikada "uzoq vaqt davomida bartaraf etilmagan kasallik"ning oqibati ekanini da’vo qilmoqda.

Bu orada demokratlar aks manzarani ko‘rsatishga harakat qilmoqda. Senatdagi demokratlar yetakchisi Chak Shumer Trampni "betartib boshqaruv"da ayblab chiqdi.

"U ortga tisarilib, chekinishga o‘tdi – bu, albatta, yaxshi holat," degan Shumer.

Mavjud vaziyatni tahlil qilib, Trampning 90 kunlik tanaffus e’lon qilishga nima undaganining tagiga yetish u qadar ahamiyatli bo‘lmasligi mumkin.

Anig‘i shundaki, endi Qo‘shma Shtatlar – garchi Tramp hali ham 10 foizlik universal tarifni saqlab qolayotgan bo‘lsada – o‘zi savdo urushi ostonasida turgan davlatlar bilan aloqalarini yumshatyapti. Shuning o‘zi ham bir necha hafta davom etgan alg‘ov-dalg‘ovdan so‘ng juda katta yangilik.

Shu tanaffusning o‘zi ham bozorda narxlarning tiklanishiga kifoya bo‘lyapti. Tramp endi e’tiborini Xitoy bilan savdo urushiga qaratgan – bu davlatga u 125 foizlik boj joriy qildi.

Bu ham kelgusida global iqtisodga o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmaydi.

Asosiy savol shundaki, so‘nggi bir hafta ichida Trampning qilgan harakatlari – ya’ni ittifoqchilarni sarosimaga solib, o‘rnatilgan global tartibni xavf ostiga qo‘yish – Xitoy bilan shu yo‘nalishda harakat qilishni osonlashtiradimi yoki qiyinlashtiradimi?

Yana 90 kundan keyin, Tramp tanaffusni bekor qilgach, bu haftada kuzatilgan iqtisodiy xavotir va noaniqlik qaytadan boshlanishi ham hech gap emas.

Donald Trampning Xitoy tovarlariga 104 foizlik boj joriy qilishiga Xitoy AQShdan import qilinadigan mahsulotlarga 84 foizlik boj kiritish bilan javob qaytardi. Bu O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning qolgan davlatlariga qanday ta’sir qiladi?

Dunyodagi eng yirik ikki iqtisodiyot – Xitoy va AQSh o‘rtasidagi savdo urushi avjiga chiqmoqda. AQSh prezidenti Donald Tramp Xitoydan keladigan tovarlarga bojxona to‘lovlarini deyarli ikki barobar oshirish bilan tahdid qilganidan bir necha soat o‘tib, Pekin "oxirigacha kurashish" niyatida ekanini ma’lum qilgandi.

Va bu dahanaki janglar natijasini uzoq kuttirmadi. Tramp Xitoydan keladigan tovarlarga 104 foizlik tarif joriy qilinishi ma’lum qildi. Trampning qaroriga Pekin zudlik bilan javob qaytardi: 10 apreldan boshlab AQShdan keladigan tovarlarga 84 foizlik boj amal qila boshlaydi.

Tramp butun dunyoga ochgan savdo urushi jahon bozorlariga allaqachon o‘z ta’sirini ko‘rsata boshladi.

Yevropa, AQSh va Osiyo birjalarida aktsiyalar narxi pastga sho‘ng‘ishda davom etmoqda.

Neft narxi kovid vaqti – 2021 yil fevraldagi bahoga tushib, bir barreli 60 dollarni tashkil qilmoqda.

Tramp savdo urushini deyarli barcha davlatlarga ochgan bo‘lsa-da, AQShga asosiy tovarlar kirib keladigan Xitoy bilan tarif urushi ta’siri kattaroq bo‘lishi aytilmoqda.

AQSh Xitoydan import qiladigan tovarlarning katta qismini smartfonlar, kompyuterlar, litiy-ion batareyalar, turli o‘yinchoqlar va o‘yin pristavkalari tashkil etadi. Biroq ikki mamlakat o‘rtasidagi savdo faqat shular bilan cheklanmaydi: xitoyliklar amerikaliklarga har narsani sotishadi — kichik vintlardan tortib, suv isitgichlargacha.

Xo‘sh, avval kim ko‘z yumadi?

— Xitoy birinchi bo‘lib ortga chekinadi, tariflarni bir tomonlama bekor qiladi, deb o‘ylash xato bo‘ladi, — deydi The Conference Board tadqiqot instituti qoshidagi Xitoyni o‘rganish markazining katta maslahatchisi Alfredo Montufar-Xelu.

— Agar hozir shunday qilinsa, bu nafaqat Xitoyni zaif o‘yinchi qilib ko‘rsatadi, balki AQShga yanada bosimni oshirish uchun asos beradi. Biz hozir iqtisodiy to‘siqqa kelib yuzlashdik, va uzoq muddatda bu yaxshi natija berishi ehtimoldan yiroq.

O‘tgan haftadan boshlab, Tramp dunyodagi deyarli barcha mamlakatlarga yangi bojlarni e’lon qilganidan so‘ng, jahon bo‘ylab fond bozorlari pasayishni boshladi.

Dushanba kuni, Tramp orqaga chekinmasligi ma’lum bo‘lganidan so‘ng, Osiyo kompaniyalari aktsiyalari keskin qiymatdan tushib ketdi — so‘nggi o‘n yilliklarda kuzatilmagan darajada. Biroq seshanba kuni ushbu yo‘qotishlarni qisman qoplashga muvaffaq bo‘lishdi.

Bu Markaziy Osiyoga qanday ta’sir qiladi?

Tramp Qozog‘iston istisno Markaziy Osiyoning qolgan davlatlariga 10 foizlik boj joriy qildi. Qozog‘istonga esa 27 %.

Qozog‘iston Tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Alibek Quantirov AQSh prezidenti Donald Trampning 185 mamlakatga, jumladan Qozog‘istonga, qo‘shimcha import bojlari joriy qilish haqidagi qarorini izohladi, deb xabar bermoqda Tengrinews.kz sayti.

Jurnalistlar tomonidan AQSh hukumati bilan Qozog‘iston tovarlariga bo‘lgan bojlarni kamaytirish masalasida muzokaralar olib boriladimi, degan savolga javoban vazir o‘rinbosari: "Biz bu masalani ko‘rib chiqmoqdamiz, chunki bojlar yangidan joriy qilindi. Xato qilmayotgan bo‘lsam, ular 27%ga teng, shuning uchun bu masala hozirda hukumatda muhokama qilinmoqda", — dedi.

3 aprel kuni Qozog‘iston Savdo va integratsiya vazirligi, Trampning bojlari Qozog‘istonning AQShga eksport qilgan tovarlarining ko‘pini ta’sir qilmasligini bildirdi. Vazirlikning aytishicha, "AQSh tomonidan qabul qilingan yangi savdo choralarini oldindan tahlil qilish natijasida, Qozog‘istonning AQShga eksport qilayotgan tovarlarining muhim qismi qo‘shimcha bojlardan xoli bo‘lib, ular AQSh ma’muriyati tomonidan belgilangan istisno etilgan tovarlar ro‘yxatiga kiritilgan".

Qozog‘istonning AQShga asosiy eksportiga xom ashyo, uran, kүmush va ferroqorishmalar kiradi. 2024 yilda Qozog‘iston-AQSh savdosi $3,4 milliardni tashkil etdi, AQShning Qozog‘istonga eksportlari $1,1 milliardga yetib, Qozog‘istondan import qilinayotgan tovarlar $2,3 milliarddan oshdi.

AQSh-Xitoy savdo urushidan O‘zbekiston zarar ko‘radimi foyda?

AQShning 10 foizlik boji savdo aylanmasi Qozog‘istondek ko‘proq bo‘lmagan O‘zbekiston uchun jiddiy ta’sir qilmasligi mumkin. Ammo ikki yirik davlat – AQSh va Xitoyning savdo urushi bu mamlakatga bevosita ta’sir qilishi aytilmoqda.

Oldinroq kun.uz ga gapirgan iqtisodchi Otabek Tojiddinov, 2018 yilda (Trampning birinchi prezidentlik muddatida) AQShda Xitoy tovarlariga to‘siqlar kiritilishi 2019 yilda O‘zbekistondan Xitoyga eksport hajmining 22 foizga qisqarishiga, import hajmining esa 34 foizga oshishiga olib kelganini aytgan.

"Bu O‘zbekistonga o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan qolmaydi. Xitoy bizning asosiy savdo hamkorimiz. Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yilda O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasida Xitoyning ulushi 18,9 foizni tashkil qilgan. Shu jihatdan, eksportda kamayish, importda esa o‘sish vujudga kelishi mumkin. Trampning bunday xatti-harakati ilk marta sodir bo‘lmayapti. Birinchi muddatga saylangan payti ham, 2018 yilda cheklovlar kiritgandi. Natijada 2019 yilda O‘zbekistondan Xitoyga eksport hajmi 22 foizga qisqargan bo‘lsa, import hajmi 34 foizga oshgandi. Bundan ko‘rinib turibdiki, Xitoy Qo‘shma Shtatlarga eksportining qisqarishini boshqa muqobil bozorlar hisobiga qoplashga harakat qiladi. Bunday bozorlardan biri – O‘zbekiston", degan u.

Iqtisodchi, o‘z navbatida, Markaziy Osiyo mamlakatlari orqali Xitoy eksportining oshishi ushbu hududlardagi transport va logistika koridorlaridan keng foydalanishga yo‘l ochishini ham ta’kidlagan.

"Natijada xizmatlar eksportimiz oshadi".

7 aprel: "AQShga eksportimiz 1 foizdan ham kamroq" – Trampning tariflari O‘zbekistonga qanday ta’sir qiladi va Amerika savdo urushidan nima yutmoqchi o‘zi?

O‘zbekiston prezidentining JST bo‘yicha maxsus vakili Amerika prezidenti joriy etgan bojlarning ehtimoliy ta’sirlari haqida gapirdi. Bir vaqtning o‘zida, Tramp tariflari tufayli dushanba tongida Osiyo va Yevropa bozorlarida kuchli qulash kuzatilgan.

"Ta’kidlash joizki, AQSh tomonidan JST doirasida yo‘l qo‘yilgan bojlardan balandroq bojlarni bir tomonlama kiritishi ko‘p tomonlama savdo tizimi qoidalarini qo‘pol ravishda buzish hisoblanadi", deb yozadi prezidentning Jahon savdo tashkiloti (JST) bo‘yicha maxsus vakili Azizbek Urunov.

O‘tgan hafta AQSh prezidenti Donald Tramp Amerikaga import qilinadigan tovarlarga tariflar joriy etgan edi.

Tramp "savdo balansidagi adolatsizlikka chek qo‘yuvchi" deya atagan bu tariflar jahondagi barcha hududlar, jumladan, O‘zbekistonga ham nisbatan joriy etilib, standart miqdori 10 foizni tashkil etadi.

O‘zbek blogsferasida tarqalgan "Tramp tariflari fonida JST o‘ldi" qabilidagi qarashlarni rad etgan Urunov AQSh joriy etgan mazkur savdo choralari O‘zbekistonga u qadar ta’sir etmasligini ta’kidlagan.

U ushbu fikrini O‘zbekistonning eksport hajmidagi Amerika hissasiga to‘g‘ri keluvchi ulush yuqori emasligi bilan izohlagan.

"… bugungi kunda, AQShga O‘zbekiston eksportining deyarli 1% to‘g‘ri keladi. Mis eksporti misolida ko‘rsak ham, ushbu xomashyo asosan Yevroosiyo hududidagi mamlakatlarga (Turkiya, Xitoy va hakozo) yo‘naltiriladi".

Shuningdek, mulozim Tramp tariflarida O‘zbekiston uchun qaytanga imkoniyatlar ko‘rayotganini bildirgan.

Uning tushuntirishicha, mazkur bojlar fonida O‘zbekiston o‘zi qiyosiy ustunlikka ega tarmoqlar, masalan, to‘qimachilik va kiyim-kechak ishlab chiqarish sohalarini rivojlantirib olishi mumkin.

"Chunki, asosiy global ishlab chiqaruvchilarga O‘zbekistonga nisbatan sezilarli hisobda balandroq bojlar kiritilmoqda, jumladan Hitoyga — 34%, Vьetnam — 46%, Tailand — 36%, Hindiston — 26%, Bangladesh — 37%, Pokiston — 29%. Bu o‘z navbatida, yangi investitsiya va eksport kengayishi uchun yaxshi imkoniyat", yozgan Urunov.

"Qonli dushanba"

Urunov Tramp tariflarida imkoniyat ko‘rayotgan bo‘lsada, Osiyo qit’asi AQSh prezidenti ilgari surayotgan tashqi savdo siyosati oqibatlaridan eng jiddiy zarar ko‘rayotgan mintaqaga aylangan.

Dushanba kuni Osiyo fond bozorlari keskin pastga sho‘ng‘ish bilan ochilgan.

Mintaqadagi eng yirik indekslar narxlari sezilarli qulagan.

Gongkong fond birjasi 1997 yilda moliyaviy inqirozdan beri eng yirik qulashni boshdan kechirgani xabar qilingan.

Tahlilchilardan biri BBC'ga dushanba kungi vaziyatni "qon to‘kilish" deya tasvirlagan.

Dunyo bo‘ylab sotiladigan tovarlarning yirik qismi Osiyo mamlakatlarida ishlab chiqarilgani uchun ham Trampning tariflari qit’aga bevosita jiddiy zarba bergani aytiladi.

Tariflar nafaqat Osiyo, balki Yevropa bozorida ham sezilarli pastga qulashga sabab bo‘lgan.

Tahlilchilarning izohlashicha, qo‘rquv jahon bozoridagi mazkur holatga sabab bo‘layotgan asosiy omildir.

BBC bilan gaplashgan iqtisodiy sharhlovchi Martin Vulfning so‘zlariga ko‘ra, Trampning siyosati qayergacha borishi noma’lum va ushbu noaniqlik investorlarni cho‘chitmoqda.

"Donald Tramp dunyo iqtisodiyotiga ulkan noaniqlik dozasini yubordi – noaniqlik esa bozorlar va investorlar uchun juda yomon narsa", degan Vulf.

Shuningdek, investorlar Tramp boshlagan savdo urushi AQShning o‘z iqtisodiyotida sekinlashish yoki, hatto, turg‘unlik keltirib chiqarishi mumkinligidan xavotir bildirmoqda.

Goldman Sachs kelgusi 12 oy davomida AQShda iqtisodiy turg‘unlik yuzaga kelishi ehtimolini 45 foizga qadar oshirgan. JPMorgan ham Amerika va dunyodagi turg‘unlik ehtimolini, endilikda, 60 foiz, deya hisoblamoqda.

Tramp tariflari – an’anaviy moliyaviy institutlardan mustaqil bo‘lishiga qaramay – kriptovalyutalar bozorini ham "jiddiy silkitgan".

Dushanba tongida Bitcoin narxi 7 foizdan ko‘proqqa — $76,600 ga qadar tushib ketgan. Bu dunyodagi eng mashhur kriptotanga narxining oxirgi besh oy ichidagi eng arzon narxidir.

Trampning o‘zi nima deydi?

Donald Tramp o‘zining global fond bozorlarda larzaga sabab bo‘layotgan keng qamrovli import bojlarini himoya qilib, "ba’zan nimanidir tuzatish uchun dori qabul qilish kerak bo‘ladi," deb aytgan.

Yakshanba kuni kechqurun Air Force One samolyoti bortida jurnalistlar bilan suhbatlashar ekan, u ish o‘rinlari va investitsiyalar yana Qo‘shma Shtatlarga qaytishini, shu tariqa " mamlakat hech qachon bo‘lmagandek boy bo‘lib ketishini" ta’kidlagan.

U bozorlarning qulashi o‘zini tashvishga solmasligini tilga olgan.

"[Bozorlar] qulashini xohlamayman, ammo ba’zida nimanidir tuzatish uchun dori qabul qilishga to‘g‘ri keladi", degan u jurnalistlarga.

Trampning so‘zlariga ko‘ra, u dam olish kunlari Yevropa va Osiyodagi yetakchilar bilan muloqot qilgan hamda ular mazkur haftada kuchga kirishi lozim bo‘lgan tariflar miqdorini pasaytirish bo‘yicha kelishuvga erishishni istamoqda.

"Ular muzokara stoliga o‘tirishga tayyor. Ular gaplashishni xohlamoqda, lekin ular har yili ko‘plab pul to‘lamaguncha muloqot bo‘lmaydi", ta’kidlagan AQSh prezidenti.