Хитой АҚШ билан "ҳар қандай" урушга киришга тайёр - расмий Пекин

Хитой АҚШ билан "ҳар қандай" урушга киришга тайёр эканини билдирди. Бу баёнот Президент Доналд Трампнинг Хитойга қарши ошираётган савдо тарифларига жавоб сифатида янгради.

Трамп барча Хитой маҳсулотларига янада кўпроқ тарифлар киритиши ортидан жаҳоннинг иккита энг йирик иқтисоди савдо урушига киришларига яқин қолган.

Хитой ҳам жавоб чораси ўлароқ, АҚШ қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига 10-15% лик тарифларни киритди.

Хитойнинг Вашингтондаги элчихонаси Х да пост қолдириб: "Агар АҚШ урушни истаса, бу тариф уруши бўладими, савдо урушими, ёки ҳар қандай бошқа уруш, биз охиригача урушишга тайёрмиз", деб ёзди.

Бу баёнот Трамп президентликка келганидан бери ва Пекинда энг юқори раҳбарият йиллик Миллий халқ конгрессига йиғилишлари арафасида янграётган энг кескин муносабат бўлмоқда.

Чоршанба куни Хитой Бош вазири Ли Шиянг Хитой бу йил ўз мудофаа харажатларини 7,2% га оширишини айтди ва "дунё бўйлаб бир асрда кўзга ташланмаган ўзгаришлар тез суратларда юз бераётгани"дан огоҳлантирди.

Харажатлардаги бу ўсиш ўтган йили эълон қилинган рақамларга мос.

Пекиндаги лидерлар халққа Хитой иқтисоди, ҳар қандай савдо урушига қарамай, ўсиши мумкинлигига ишонтиришмоқчи.

Хитой ўзини, Пекин наздида Яқин Шарқ ва Украинадаги урушларга аралашган АҚШдан фарқли ўлароқ, тинч ва барқарор мамлакат қилиб кўрсатишни истайди.

Хитой, шунингдек, Трампнинг Канада ва Мексикага қарши татбиқ қилаётган тарифларидан фойдаланиб қолмоқчи, ва янги потенциал шерикларни чўчитиб юбормаслик учун ўз баёнотларини жуда ҳам кескин қилишни хоҳламайди.

Бош вазирнинг сешанба куни Пекинда қилган нутқида Хитой дунёга очилишда давом этиши ва кўпроқ хорижий сармояларни жалб қилишга умид қилиши айтилди.

Хитой ўтмишда урушга киришга тайёр эканини айтган. Ўтган октябрда Президент Ши ўзини бошқарувчи Тайван ороли атрофида Хитой қўшинларининг ҳарбий машқларини ўтқазди ва уларни ҳарбий ҳушёрликка чақирди.

Тайван АҚШнинг Осиёдаги иттифоқчисидир ва уруш бўлган тақдирда АҚШнинг дастагини олишга ишонади.

АҚШ ва Хитойнинг алоқалари дунёдаги энг зиддиятли алоқалардан биридир.

Аммо, Трамп ўз инаугурацияси ортидан Президент Шини АҚШга таклиф қилар экан, Пекиндаги расмийлар АҚШ-Хитой алоқалари бироз дўстона тус олишига умид қилгандилар.

Икки лидер ўтган ой телефонда суҳбат қилишлари мўлжалланганди. Бу юз бермади.

Хитойнинг ўзида эса Президент Ши истеъмолнинг сусайиши, кўчмас мулк инқирози ва ишсизликка қарши курашмоқда.

Тарифлар АҚШда ҳам оддий истеъмолчилар кармонига зарба беришидан огоҳлантиришлар янграяпти.

Хитой дунёда ҳаммани ортда қолдирмоқдами? (Видео)

Хитойнинг сунъий интеллект чатботи DeepSeek'нинг юксалиши бутун дунё учун кутилмаган бўлди, аммо хитойликлар учун бу янгилик эмасди.

Хитой сўнгги ўн йил ичида "Made in China 2025" деб номланган улкан режа доирасида юқори технологияли маҳсулотлар, жумладан, сунъий интеллект бўйича ўз тажрибасини аста-секин ошириб келаётган эди.

Таҳлилчилар учун DeepSeek муваффақияти улкан лойиҳанинг муваффақиятли бўлганининг яна бир тасдиғидир.

"Made in China 2025" Хитой ҳукумати томонидан 2015 йилда катта шов-шув билан эълон қилинган эди.

Ғоя миллионлаб кундалик буюмлар тубида муҳрланган иборани сифатсизлик белгисидан юқори сифат, юқори технология белгисига айлантириш эди.

2025 йилга келиб Хитой ҳукмронлик қилиши керак бўлган ўнта технология саноати асосий йўналишлар сифатида танланди.

Батафсил ҳужжатларда сунъий интеллект, квант ҳисоблаш, электромобиллар, қайта тикланадиган энергия, аккумулятор технологиялари тилга олинган.

Ушбу соҳаларнинг кўпчилигида Хитой асосий ўйинчига айланди ва баъзиларида ҳатто энг оптимистик мақсадлардан ҳам ошиб кетди.

"Made in China 2025," менимча, кўп жиҳатдан жуда муваффақиятли бўлди, – дейди Лондондаги Кингс коллежи ривожланиш иқтисодиёти бўйича мутахассиси доктор Юндан Гонг. – Кўплаб соҳаларда Хитой илдам кетмоқда ва баъзи соҳаларда Хитой ҳатто етакчилик қилмоқда," дейди у.

Хитой дунё автомобилсозлигининг пешқадамларини (Германия, Япония, АҚШ) ортда қолдирди ва BYD каби электромобил ишлаб чиқарувчилар туфайли бошқа мамлакатларга қараганда кўпроқ автомобил сотаяпти.

Электромобиллардаги муваффақиятнинг катта қисми Хитойнинг ҳозирда дунёдаги энг йирик аккумулятор ишлаб чиқарувчиси эканлиги билан боғлиқ.

Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, қайта тикланадиган энергия соҳасида Хитой глобал қуёш панеллари таъминоти занжирининг тахминан 80-95 фоизини ишлаб чиқаради. Тадқиқотчилар 2028 йилга бориб дунёдаги барча қайта тикланадиган энергиянинг 60 фоизи Хитойда ишлаб чиқарилишини башорат қиладилар.

Дронларда ҳам – осмонни Хитой бошқаради. BCC Research маълумотларига кўра, Шенчженда жойлашган DJI дунё бозорининг 70 фоиз улушига эга бўлиб, дунёдаги энг яхши 10 та дрон ишлаб чиқарувчиларнинг учтаси Хитойда.

Ўз мақсадларига эришиш учун Хитой коммунистик партияси пухта йўл харитасида 250 дан ортиқ кичик мақсадларни белгилаб олди. South China Morning Post таҳлилларига кўра – уларнинг 86 фоизи бажарилган.

"Хитой давлат томонидан қўллаб-қувватланадиган капитализм моделидан фойдаланишда муваффақиятга эришди, бу ерда ҳукумат ҳақиқатан ҳам тадқиқот ва молиялаштириш кун тартибини белгилайди," дейди Германиянинг Маршалл жамғармаси таҳлил маркази бошқарувчи директори ва Президент Жо Байденнинг собиқ маслаҳатчиси Линдси Горман.

Горман хоним Хитойнинг хорижий истеъдодларни жалб қилиш ва хорижий фирмаларни Хитой компаниялари билан қўшма корхоналар ташкил этишга ундаш қобилияти ҳақида гапиради.

Жуда катта маблағ ҳам сарфланган. АҚШ Конгресси тадқиқотларига кўра, Хитой ҳукумати тадқиқотлар, ишланмалар ёки хорижий компанияларни сотиб олиш учун грантларга 1,5 триллион доллар йиғишни ёки сарфлашни режалаштирган. Ҳисоботга кўра, 2020 йилга келиб 627 миллиард доллардан ортиқ маблағ сарфланган.

"Made in China 2025" шунчалик муваффақият қозондики, бир неча йил ўтгач, ҳукумат бу атамани ишлатишни тўхтатди, чунки у рақобатни алангалатарди.

Аммо кеч бўлганди ва сўнгги йилларда Ғарбнинг кўплаб мамлакатлари ўз технологиялари Хитойга экспорт қилинишига тобора қатъийроқ санкциялар киритди.

Режа ривожланишни секинлаштириш эди ва баъзи соҳаларда, масалан, микрочип инновациялари соҳасида чоралар иш бераётган кўринади.

Аммо бошқа соҳаларда баъзи таҳлилчилар фикрича, чекловлар Хитойни рағбатлантирган бўлиши мумкин. Ахир, ўзини ўзи таъминлаш "Made in China 2025" учун муҳим омил.

"Хитойда "ҳаёт ҳар доим ўз йўлини топади, – деган қадимий нақл бор, – дейди Кардифф университети бизнес мактаби амалий иқтисодиёт профессори Пен Чжоу. – Чеклов ва санкциялар фақат илдизни ўзгартиради, йўналишни эмас," дейди у.

Профессор Чжоу каби мутахассислар бунга ажойиб мисол сифатида DeepSeek'ни кўрсатишади. Ширкат АҚШнинг экспорт чеклови туфайли ўз моделини ўқитиш учун энг кучли чипларни ололмади.

Бунинг ўрнига у эски, кучсизроқ ботлар билан кифояланганини ва янги усулларни ихтиро қилиб, ўзининг таъсирчан ботини анча кам маблағ эвазига яратганини айтмоқда.

Бу даъволарга баъзи рақиблар эътироз билдирмоқда, аммо DeepSeek ҳақида АҚШ президенти Доналд Трамп мамлакат сунъий интеллект гигантларига "уйғониш қўнғироғи" деб атади.

"Alibaba" ва "ByteDance" каби Хитойнинг технологик гигантлари ўз маҳсулотларига "Google" ва "Open AI" каби компаниялардан кам бўлмаган миқдорда маблағ сарфламоқда.

Бироқ, шундай бўлса-да, АҚШ "Made in China 2025" дастурига қарамай, сунъий интеллект соҳасида дунёда етакчи ўрнини сақлаб қолмоқда.

Квант ҳисоблаш соҳасида эса, Хитойлик олимлар ҳар йили бошқа мамлакатлардан кўра квант билан боғлиқ кўпроқ илмий мақолалар чоп этишига қарамасдан, АҚШ кўплаб йўналишларда олдинда турибди.

АҚШ, шунингдек, Хитой билан рақобатлашиш учун микрочиплар ишлаб чиқариш, илм-фан ва сунъий интеллект инфратузилмасига юзлаб миллиард долларлик хусусий ва давлат маблағларини йўналтирмоқда.

Хитой учун яна бир тўсиқ миллий хавфсизлик масалалари бўлиши мумкин. АҚШдан ташқари биринчи глобал миқёсда оммалашган ижтимоий тармоқ сифатида TikTok'нинг катта муваффақияти, жосуслик ҳақидаги миллий хавфсизлик хавотирлари туфайли АҚШда тақиқланиш хавфи остида қолмоқда. Хитойнинг Temu ва Shien каби электрон тижорат иловаларининг ривожланиши ҳам DeepSeek билан бирга хавф остида бўлиши мумкин.

Бироқ, Ғарбдан ташқарида ҳам ҳаёт борлигини кўриш учун Хитойнинг телекоммуникация гиганти Huawei'га қараш кифоя. Компания 5G ускуналари ва мобил телефонлар ишлаб чиқариш бўйича етакчи бўлган энг яхши даврида, 2019 йилдан бошлаб миллий хавфсизлик муаммолари туфайли санкциялар ва тақиқларга дуч келди.

Ҳозир у дунёнинг бошқа қисмларига эътиборини қаратмоқда, ўз микрочипларини ишлаб чиқаришни бошлади ва яқинда 100 миллиард долларлик ажойиб даромад ва ўсишни қайд этди, гўё Ғарб чекловлари занжиридан қутулгандек.