Таҳлил: Трампнинг иши дунё бўйлаб авторитар режимлар учун намуна бўлиши мумкин

Венесуэла раҳбари Николас Мадурони қўлга олиш орқали Доналд Трамп ўзининг иродаси ва АҚШнинг ҳарбий қудратига бўлган ишончини ҳар қачонгидан ҳам яққолроқ намойиш этди. Унинг буйруғи билан АҚШ Мадурони қамоққа олди ва энди у Венесуэлани "бошқаради".

АҚШ президенти бу ҳақда Флоридадаги "Mar-a-Lago" клубида ўтказилган ва АҚШ ташқи сиёсати учун улкан аҳамиятли матбуот анжуманида маълум қилди. Трампнинг айтишича, АҚШ ҳокимият "хавфсиз, тўғри ва оқилона топшириладиган вақтгача" Венесуэлани назорат қилади.

Унинг айтишича, АҚШ Давлат котиби Марко Рубио Венесуэла вице-президенти Делси Родригес билан гаплашган. У Рубиога "нима керак бўлса, бажарамиз... Менимча, у жуда хушмуомала эди, лекин аслини олганда унда бошқа танлов ҳам йўқ", деди Президент Трамп.

Трамп тафсилотларга тўхталмади. У шунчаки "агар зарур бўлса, қуруқликдаги кучларимиздан фойдаланамиз", деди.

У Венесуэлани масофадан туриб бошқара олишига чиндан ишонадими? Истагини керак бўлса ҳарбий куч билан амалга ошириши ҳақидаги бу ишора, Венесуэлани қайта шакллантириш ва Лотин Америкаси раҳбарларини итоатга мажбурлаш учун етарли бўладими? Унинг бу ишорасини "Mar-a-Lago"да Марко Рубио ва АҚШ Мудофаа вазири Пит Хегсет олқишлади.

Афтидан у чиндан шундай қила олишига ишонади.

Аммо далиллар бу жараён осон ва силлиқ кечмаслигини кўрсатмоқда.

Нуфузли таҳлил маркази – Халқаро Инқироз Гуруҳи октябр ойида Мадуронинг қулаши Венесуэлада зўравонлик ва беқарорликка олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантирган эди.

Шу ойда "New York Times" газетаси Трампнинг биринчи маъмуриятидаги мудофаа ва дипломатик амалдорлар Мадуро ағдарилса нима бўлиши мумкинлигини симуляция қилгани ҳақида хабар берди. Уларнинг хулосасига кўра, қуролли гуруҳлар ҳокимият учун курашар экан, зўравон тартибсизлик юзага келиши мумкин.

Николас Мадуронинг четлатилиши ва қамоққа олиниши Америка ҳарбий қудратининг ажойиб намойишидир.

АҚШ улкан армада тўплади ва бирорта ҳам америкалик ҳаётини йўқотмасдан ўз мақсадига эришди.

Мадуро ўзининг сайловдаги мағлубиятини тан олмай, Венесуэла халқининг хоҳиш-иродасини менсимагани аниқ, унинг кетишини Венесуэланинг кўплаб фуқаролари қувонч билан кутиб олиши тайин.

Аммо АҚШ қўл урган бу ишнинг оқибатлари Венесуэла чегараларидан ташқарида ҳам акс-садо беради.

"Mar-a-Lago"даги матбуот анжуманида кайфият тантанавор эди, улар АҚШнинг сара кучлари томонидан амалга оширилган намунавий операцияни нишонлашарди.

Ҳарбий операция фақат биринчи босқичдир.

Американинг сўнгги 30 йилда куч билан режим ўзгартириш бўйича тажрибаси ҳалокатли бўлган.

Келгусидаги сиёсий оқибатлар жараённи ё муваффақиятли, ё муваффақиятсиз эканини кўрсатади.

Ироқ 2003 йилда АҚШ босқинидан кейин қонли фалокатга юз тутди. АҚШ 2021 йилда Афғонистондан чиқиб кетганидан кейин миллиардлаб доллар сарфланган йигирма йиллик давлат қурилишига уринишлар бир неча кунда барбод бўлди.

Иккала давлат ҳам Американинг томорқасида жойлашмаган эди.

Шунга қарамай, Лотин Америкасидаги ўтмишдаги ҳарбий аралашувларга боқсак, келажак ҳам унчалик умидли кўринмайди.

Трамп 1823 йилда президент Жеймс Монронинг бошқа давлатларни Американинг Ғарбий яримшардаги таъсир доирасига аралашмаслик ҳақида огоҳлантирган декларациясини бошқачароқ номлаб "Донро доктринаси" деб атаган эди.

"Монро доктринаси – катта иш, аммо биз уни анча ошиб ўтдик," деди Трамп "Mar-a-Lagoда"да. "Бизнинг янги миллий хавфсизлик стратегиямиз доирасида Американинг Ғарбий ярим шардаги устунлиги энди ҳеч қачон шубҳа остига олинмайди."

У Колумбия президенти Густаво Петро ҳақида "кетига эҳтиёт бўлсин", деди.

Кейинчалик у Fox News телеканалига "Мексика билан нимадир қилиш керак", деб айтди.

Шубҳасиз, Куба ҳам АҚШ кун тартибида турибди. Бу ота-онаси кубалик-америкалик бўлган Рубио учун аҳамиятли.

АҚШнинг Венесуэлага ҳарбий аралашуви Трамп дунёқарашининг баъзи жиҳатларини яққол намоён этади.

У бошқа давлатларнинг қазилма бойликларига кўз тикишини очиқ тан олган.

У аллақачон ҳарбий ёрдам эвазига Украинанинг табиий ресурсларидан фойда олишга уринди.

Трамп Венесуэланинг улкан минерал захираларини назорат қилиш истаги борлигини яширмайди ва нефт саноати давлатга ўтказилганда АҚШ нефт компаниялари талон-тарож қилинган деб ҳисоблайди.

"Биз ер қаъридан жуда катта миқдордаги бойликни олиб чиқамиз ва бу бойлик Венесуэла халқига, илгари Венесуэлада яшаган одамларга, шунингдек, АҚШга компенсация шаклида ўтади."

Бу Гренландия ва Данияда Трампнинг фақат жанубга эмас, шимолга ҳам эътибор қаратишидан хавотирни кучайтиради.

АҚШ Гренландияга, унинг Арктикадаги стратегик мавқеига, шунингдек, глобал исиш туфайли муз эриши билан тобора эришиш қулайроқ бўлиб бораётган табиий ресурсларга бўлган интилишини тўхтатгани йўқ.

АҚШ Лотин Америкасига қуролли аралашув бўйича узоқ йиллик тарихга эга.

1994 йили Ҳаитида бўлганимда, президент Билл Клинтон режимни ўзгартириш учун 25 минг аскар ва иккита авиаташувчини юборган эди. Ўшанда Ҳаити режими бир ўқ ҳам отилмай қулаган эди. Яхши келажакни бошлаб бериш у ёқда турсин, баттар бўлди, ўшандан буён ўтган 30 йил давомида Ҳаити халқининг косаси оқармади. Ҳаити ҳозирда қуролли гуруҳлар ҳукмронлик қилаётган барбод бўлган давлатдир.

Доналд Трамп Венесуэлани яна буюк қилиш ҳақида гапирди, лекин демократия ҳақида эмас. У 2025 йилда Тинчлик бўйича Нобел мукофотини олган Венесуэла мухолифати етакчиси Мария Корина Мачадо мамлакатни бошқариши кераклиги ҳақидаги фикрни рад этди.

"Менимча, унга раҳбар бўлиш жуда қийин, унинг етарли қўллаб-қувватлови йўқ... Унга ҳурмат йўқ."

У кўпчилик венесуэлаликлар 2024-йилги сайловларнинг қонуний ғолиби деб ҳисоблайдиган Эдмундо Гонсалесни ҳам тилга олмади.

Бунинг ўрнига, АҚШ ҳозирча Мадуронинг вице-президенти Делси Родригесни қўллаб-қувватламоқда.

АҚШ ҳарбийларига Мадурони ҳибсга олиш учун зарур бўлган маълумотни берган қандайдир ички ҳамкорлик бўлган кўринади, аммо унинг салафи Уго Чавес қурган режим ҳали ҳам барқарордек.

Венесуэла қуролли кучлари АҚШ ҳужумига қаршилик кўрсата олмаганидан қанчалик номус қилмасин, АҚШ режаларига рози бўлишлари эҳтимолдан йироқ.

Ҳарбийлар ва режимнинг бошқа тарафдорлари коррупция тармоқлари орқали бойиб кетган ва улар қулай шароитни бой беришни истамайди.

Режим фуқаровий жангариларни қуроллантирган, Венесуэлада яна бошқа қуролли гуруҳлар ҳам бор.

Улар орасида жиноий тармоқлар, бошпана эвазига Мадуро режимини қўллаб-қувватлаган Колумбия партизанлари ҳам бор.

Мадуро операцияси дунёни халқаро ҳуқуқда белгиланган қоидалар асосида бошқариш энг яхши усул эканига бўлган ишончга яна бир жиддий зарба беради.

Бу ишонч Доналд Трамп лавозимга келишидан олдин заифлашган эди, аммо у аллақачон АҚШда ҳам, халқаро миқёсда ҳам ўзига ёқмайдиган қонунларни писанд қилмаслигини намойиш этган.

Уни ғазаблантирмаслик учун европалик иттифоқчилар, шу жумладан, Бош вазир Кейр Стармер Мадуро операцияси БМТ Низомини очиқ бузиш эканлигини айтмасдан, халқаро ҳуқуқни қўллаб-қувватлашини билдириш йўлларини изламоқда.

Трампнинг АҚШ Венесуэла ва унинг нефт саноатини назорат қилиши ҳақидаги баёнотларини ҳисобга олсак, АҚШнинг ҳарбийлар шунчаки Венесуэла президенти ниқобидаги гиёҳванд моддалар савдогарини қўлга олди холос деган гаплари, ишонарсиз туюлади.

Мадуро ҳибсга олинишидан бир неча соат олдин у Каракасдаги саройида хитойлик дипломатлар билан учрашган эди.

Хитой АҚШнинг бу ҳаракатини қоралади. Унда айтилишича, "АҚШнинг гегемонлик ҳаракатлари халқаро ҳуқуқ ва Венесуэла суверенитетини жиддий бузади ҳамда Лотин Америкаси ва Кариб денгизи минтақасидаги тинчлик ва хавфсизликка таҳдид солади."

АҚШ "бошқа давлатларнинг суверенитети ва хавфсизлигини бузишни тўхтатиши" керак.

Шундай бўлса-да, Хитой АҚШ бошлаб берган прецедентни давом эттириши мумкин.

У Тайванни бўлгинчи вилоят сифатида кўради ва уни Пекин назоратига қайтариш миллий устувор вазифа эканлигини эълон қилган.

Вашингтонда бу, албатта, Сенат разведка қўмитасининг Демократик партиядан бўлган раис ўринбосари, сенатор Марк Уорнернинг хавотиридир. У Хитой раҳбарлари ва бошқалар диққат билан кузатилиши ҳақида баёнот берди.

"Агар Қўшма Штатлар ўзи жиноятда айблаган хорижий раҳбарларни қўлга олиш учун ҳарбий куч ишлатишга ҳуқуқимиз бор деса, Хитойнинг Тайван раҳбарияти устидан худди шундай ҳуқуққа даъво қилишига нима тўсқинлик қилади? Россия президенти Владимир Путинни Украина президентини ўғирлаш учун шунга ўхшаш асосни даъво қилишдан нима тўхтатади? Бу чизиқдан ўтилгач, глобал хаос олдини олиб турган қоидалар қулай бошлайди ва авторитар режимлар бундан аввало фойдаланади."

Доналд Трамп қоидаларни ўзи яратишига ишонади ва АҚШ даъво қилган ҳуқуққа эртага бошқалар ҳам даъво қилиши мумкинлигини ҳисобга олмайди.

Аммо ҳокимият дунёси бундай ишламайди.

Унинг 2026 йил бошидаги хатти-ҳаракатлари яна 12 ойлик глобал нотинчликка ишора қилмоқда.