Зеленский Би-би-сига: "Путин Учинчи жаҳон урушини бошлади ва у тўхтатилиши керак"

Украина президенти Владимир Зеленский ўзининг қатъияти ва собитлигини намойиш қилишда давом этмоқда.

Киевдаги учрашувимиз вақтида у Украина урушда мутлақо ютқазмаётганини ва уни ўз ғалабаси билан якунлашини айтди. У Владимир Путиннинг талабларини қондиришга қатъий қарши эканини билдирди. Путин ўт очишни тўхтатиш эвазига Украина қўшинларининг Россия ўн минглаб аскарларининг қурбонлигига қарамай қўлга кирита олмаган стратегик аҳамиятга эга ҳудудлардан чиқиб кетишини талаб қилган эди.

Зеленский айтишича, Путин аллақачон Учинчи жаҳон урушини бошлаб юборган ва уни тўхтатишнинг ягона йўли унга нисбатан кескин ҳарбий ва иқтисодий босим ўтказишдир.

"Менимча, Путин аллақачон уни бошлаб бўлган. Масала эса, у яна қанча ҳудудни эгаллаши мумкин ва уни қандай тўхтатиш керак… Россия дунёни ўз йўриғига юрғизиб, одамлар ўзлари танлаган ҳаёт тарзини ўзгартирмоқчи."

Украина президенти Донбасснинг Украина назоратидаги 20 фоизини (украиналиклар "қалъа-шаҳарлар" деб атайдиган бир қатор аҳоли пунктларини), шунингдек Херсон ва Запоризҳзҳя вилоятларининг бошқа қисмларини топшириш талаби ҳақида нима дейди? Агар бунинг эвазига ўт очишни тўхтатиш бўйича келишувга эришилса, буни мантиқий талаб деб аташ мумкинми, деб сўрадим?

"Мен бунга бошқача қарайман. Мен буни оддийгина ер сифатида кўрмайман. Мен буни ўз позитсияларимиздан воз кечиш, ўша ерда яшаётган юз минглаб одамларимизни ташлаб кетиш сифатида кўраман. Мен буни шундай қабул қиламан. Ва мен ишонаманки, бундай ъчекинишъ жамиятимизни бўлиб юборади."

Лекин бу Путинни қаноатлантирса, тўланадиган муносиб бадал эмасми? Сизнингча, бу уни тўхтата оладими?

"Эҳтимол, бир муддатга уни қониқтирар… унга танаффус керак… лекин у куч тўплаб олгач, европалик ҳамкорларимиз айтишича, бу уч-беш йил вақт олиши мумкин. Менинг фикримча, у бундан ҳам тез — икки йилдан кўп бўлмаган муддатда тиклана олади. Кейин у қаерга йўналади? Буни билмаймиз, лекин у урушни давом эттирмоқчи бўлиши - факт."

Мен Зеленский билан марказий Киевнинг обод ҳудудида жойлашган, қаттиқ қўриқланадиган ҳукумат анклавигидаги конференсия хонасида учрашдим. Интервю давомида у асосан украин тилида гапирди.

Зеленскийнинг зиммасидаги раҳбарлик масъулиятини унинг хавфсизлик ходимларининг синчковлиги орқали ҳам ҳис қиласиз.

Ҳар қандай давлат раҳбарини зиёрат қилиш қатъий текширувларни талаб қилади. Аммо Киевдаги президент биносига кириш жараёнидаги хавсизлик чоралари мен илгари деярли учратмаган даражада юқори эди.

Бундай ҳолат, уруш ҳолатидаги мамлакат ва Россия томонидан нишонга олинган президент учун, албатта, ажабланарли эмас.

Шунга қарамай, дастлаб кўнгилочар сифатида машҳур бўлган, 2006-йилда "Юлдузлар билан рақс"нинг Украина версияси ғолиби бўлган, ҳажвия сериалда Украина президенти ролини ижро этиб, кейин ҳақиқий Украина президенти бўлган бу инсоннинг ҳайратланарли даражада бардошли экани сезилади.

АҚШ президенти Доналд Трамп Женевадаги энг сўнгги ўт очишни тўхтатиш бўйича музокаралар арафасида: "Украина тезроқ музокара столига қайтгани маъқул", деди.

У ҳанузгача Россияга эмас, кўпроқ Украинага босим ўтказишга мойиллик кўрсатмоқда.

Ғарб дипломатларининг ўтган ёздан бери таъкидлашича, Трамп Путиннинг фикрига қўшилади: яъни Украинанинг Россияга ҳудудий ён беришлари - Трамп келаётган ёзга қадар эришмоқчи бўлган ўт очишни тўхтатиш келишувининг калитидир.

Оқ уй ташқарисидаги кўплаб таҳлилчилар ҳам шундай фикрда: Украина урушда ғалаба қозона олмайди ва Москва билан муросага бормаса, уни бой беради.

Мен Зеленскийдан Трамп ва бошқаларнинг фикри қанчалик ўринли эканини сўрадим.

"Айни чоғда сиз қаердасиз?" деб жавоб қайтарди Зеленский. "Бугун сиз Киевдасиз, ватанимизнинг пойтахтидасиз, Украинадасиз. Бунинг учун сизга жуда миннатдорман. Биз ютқазамизми? Албатта йўқ, чунки биз Украинанинг мустақиллиги учун курашяпмиз."

Ўтган йилларда Зеленский бир неча бор Украинанинг ғалаба қозониши мумкинлигини айтган эди. Аммо бундай ғалаба қандай кўринишда бўлади?

Унинг жавобига кўра, ғалаба, албатта, украиналикларнинг нормал ҳаётга қайтиши ва одам ўлдиришни тўхтатишни англатади. Аммо президент айтаётган кенгроқ маънодаги ғалаба - унинг фикрича, Путин томонидан келаётган глобал таҳдидни бартараф этишдир.

"Бугун Путинни тўхтатиш, унга Украинани босиб олишга йўл қўймаслик - бу дунё учун ғалабадир."

Аммо сиз ғалаба деганда барча ҳудудларни қайтариб олишни назарда тутмаяпсиз-ку?

"Биз барибир буни уддасидан чиқамиз, - деди Зеленский. Бу мутлақо равшан, бу фақат вақт масаласи. Буни бугун қилиш - жуда кўп одамларни, миллионлаб одамларни йўқотиш демакдир, чунки Россия армияси катта. Бундай қадамларнинг бадали нима эканлигини биз яхши тушунамиз."

"Бизда етарли қурол ҳам йўқ. Бу эса фақат бизга эмас, балки ҳамкорларга ҳам боғлиқ. Ҳозирча бу имконият йўқ. Аммо 1991-йилги адолатли чегараларга қайтиш — бу, шубҳасиз, нафақат ғалаба, балки адолатнинг ғалабасидир. Украинанинг ғалабаси - мана шудир."

Бир йил аввал Зеленский Оқ уйга ташриф буюрганида, у ердаги муносабатни бир юқори мартабали Ғарб дипломати менга "олдиндан режалаштирилган, оммавий дипломатик босим" деб таърифлади. Бу босим Доналд Трамп ва унинг витсе-президенти Жей Ди Венс томонидан кўрсатилган эди.

Уларнинг баҳси, дунё ОАВси иштирокида, миллионлаб томошабинлар томонидан кузатилди.

Трамп, ўзининг иккинчи президентлик муддатини эндигина бошлаган пайтда, Зеленский ва Украина Жо Байден даврида олган кенг кўламли ёрдам энди тугаганини билдирди. НАТО аъзолари ҳам янги маъмурият томонидан айнан шундай огоҳлантирилган эди. Венc эса трансатлантик иттифоқнинг мустаҳкамлиги ҳақидаги Ғарб Европасидаги иллюзияларни парчалаб қайтган эди.

Шундан буён, хабарларга кўра, Буюк Британиянинг Миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Жонатан Пауэлл ва бошқалар томонидан маслаҳат олингач, Зеленский Трамп билан оммавий тўқнашувлардан қочиб келмоқда.

АҚШ президенти Украинага ҳарбий ёрдам жўнатмаларининг деярли барчасини тўхтатди. Аммо АҚШ ҳануз муҳим разведка маълумотларини тақдим этмоқда ва Eвропа давлатлари Украинага ошириш учун америкаликлардан миллиардлаб долларлик қурол харид қилишда давом этмоқда.

Мен Украина президентидан Трампнинг тез-тез бир-бирига зид келадиган баёнотлари ҳақида сўрадим. Шунингдек, у айтган уйдирмалардан бирини эслатдим: у Зеленскийни урушни бошлаб берган диктатор деб атаган эди - бу аслида Владимир Путин аввалроқ илгари сурган иддаоларнинг айнан такроридир.

Зеленский кулиб қўйди.

"Мен диктатор эмасман ва урушни мен бошлаган эмасман, бор гап шу."

Аммо Трампга ишониш мумкинми? Агар сиз ундан хавфсизлик кафолатини олсангиз, у ваъдасига турадими, деб сўрадим? Ахир у фикрини тез-тез ўзгартирадиган одам.

"Гап фақат Президент Трамп ҳақида эмас, гап Америка ҳақида кетмоқда. Бизнинг барчамизга маълум муддатга президентлик насиб этади. Масалан, биз 30 йилга мўлжалланган кафолатларни истаймиз. Сиёсий элиталар ўзгаради, етакчилар ўзгаради."

Унинг назарда тутгани шуки, АҚШнинг хавфсизлик кафолатлари ишончли бўлиши учун Вашингтондаги Конгресс томонидан тасдиқланиши керак.

"Конгресс овоз бериши учун сабаб бор. Гап фақат президентларда эмас. Конгресс зарур. Чунки президентлар алмашади, аммо институтлар қолади."

Яъни, Доналд Трамп ишончсиз бўлиши мумкин, аммо у абадий президент бўлиб қолмайди.

Зеленскийнинг айтишича, Украина бошқа бир АҚШ талабини - ёзга қадар умумхалқ сайловларини ўтказиш талабини кўриб чиқишидан олдин, хавфсизлик кафолатлари бўлиши керак. Бу талаб эса Путиннинг яна бир иддаосини — Зеленский "легитим президент эмас" деган фикрни такрорлайди. Трамп Россияда сайлов ўтказишни талаб қилмаган, у ерда Путин 20-асрнинг охирги кунида биринчи марта ҳокимиятга келган эди.

Зеленский айтишича, сайлов қачон бўлмасин, у қайта номзодини қўйиш-қўймаслигини ҳали ҳал қилмаган: "Мен номзод бўлишим ҳам мумкин, бўлмаслигим ҳам мумкин."

Сайловлар 2024 - йилда бўлиши керак эди, бироқ улар Россиянинг кенг кўламли босқинидан кейин жорий этилган ҳарбий ҳолат шароитида ўтказиб бўлмасди.

Кечиктирилган сайловларни ўтказиш, Зеленскийга кўра, агар улар учун қонунни ўзгартиришга вақт топсалар, техник жиҳатдан мумкин. Аммо аввало Украинага хавфсизлик кафолатлари керак.

У миллионлаб украиналикларнинг хорижда қочқин бўлиб юргани ва мамлакатнинг катта қисми Россия томонидан босиб олингани сабабли сайлов ўтказиш билан боғлиқ кўплаб эҳтимолий муаммоларни санаб ўтди. Шундан сўнг, мен аслида у бу ғояга қарши эканлигини айтдим.

"Агар бу урушни тугатиш шарти бўлса - қиламиз. Мен айтдим: ъочиғи, сиз доим сайлов масаласини кўтаряпсизъ. Мен ҳамкорларга айтдим:"сиз битта нарсани ҳал қилишингиз керак - мендан қутулмоқчимисиз ёки сайлов ўтказмоқчимисиз? Агар сайлов ўтказмоқчи бўлсангиз (ҳатто ҳозир менга очиқ айтишга тайёр бўлмасангиз ҳам), унда бу сайловларни ҳалол ўтказинг. Уларни аввало украин халқи тан оладиган қилиб ўтказинг. Ва сизнинг ўзингиз ҳам бу сайловлар легитим эканини тан олишингиз керак."

Вoлoдимир Зеленскийнинг Украинада ҳам мухолифлари, ҳам кескин танқидчилари бор.

Ўтган кузда унинг ҳукумати коррупсия можароси билан ларзага келган ва бу унинг энг яқин маслаҳатчисининг истеъфосига олиб келган эди.

Лекин Зеленский, янги жамоасига қарамай, ҳали ҳам Ғарбий Европадаги аксарият етакчилар фақат орзу қилиши мумкин бўлган юқори халқ қўллаб-қувватлашига эга.

У вақти-вақти билан яна кўп ва яхшироқ ҳарбий техника талаб қилавериб, ўз иттифоқчиларини ранжитиб қўйган эди. Бир йил аввал Овал кабинетда Трамп ва Венс томонидан унга қўйилган айблардан бири - унинг етарли даражада миннатдор эмаслиги эди.

Унинг рўйхатидаги сўнгги банд Америка қуролларини, жумладан, Patriot ҳаво ҳужумидан мудофаа ракеталарини лицензия асосида ишлаб чиқаришга рухсат олишдир.

"Бугунги кунда асосий масала ҳаво ҳужумидан мудофаа бўлиб қолмоқда.. Бу энг мураккаб муаммо. Афсуски, ҳамкорларимиз ҳали ҳам тизимларни ўзимиз ишлаб чиқаришимиз учун, масалан, Patriot тизимлари ёки ҳатто бизда мавжуд бўлган тизимлар учун ракеталар ишлаб чиқаришга лицензия беришмаяпти. Ҳозирча бу борада муваффақиятга эришганимиз йўқ."

Нега улар бунга рози бўлишмаяпти?

"Билмайман. Жавобим йўқ."

Интервю охирида у украин тилидан инглиз тилига ўтди.

Барча айтганларидан келиб чиқиб, мен ундан Украинада янада узоқ давом этадиган урушга тайёрланишимиз керакми, деб сўрадим.

"Йўқ, йўқ, йўқ, бу икки параллел йўл… сиз ягона рақиб эмас, кўплаб етакчилар билан шахмат ўйнаяпсиз, бу Россия билан эмас. Тўғри бўлган ягона йўл йўқ. Сиз кўплаб параллел қадамларни, параллел йўналишларни танлашингиз керак. Ана шу параллел йўллардан бири, менингча, муваффақиятга олиб келади. Биз учун муваффақият - Путинни тўхтатишдир."

Лекин Владимир Путин бу урушни тугатмоқчи эмас, шундай эмасми? У фақат буни улкан босим остида қилиши мумкин, ҳозирча эса у бундай босимни сезмаётгандек.

"Ҳа ҳам, йўқ ҳам. Кўрамиз. Ҳа ҳам, йўқ ҳам. У хоҳламайди, аммо хоҳламайди дегани - қилмайди дегани эмас. Худо хоҳласа. Худо хоҳласа, биз муваффақиятга эришамиз. Раҳмат."

Шундан сўнг у суратга тушишга рози бўлди, Би-би-си жамоаси билан қўл сиқиб хайрлашди ва хонадан дадил чиқиб кетди.