Украина, Россия, АҚШ тинчлик масалаларини муҳокама қилди - урушнинг тугаши яқинлашдими? Женевадаги музокаралар ҳақида Би-би-си репортажи

Учта делегация, европалик дипломатлар билан норасмий мулоқот, ўнлаб журналистлар ва натижалар ҳақида ниҳоятда камтарона баёнотлар — ана шундай шароитда Россия, Украина ва АҚШнинг Женевада ўтган икки кунлик музокаралари бўлиб ўтди. Қатнашчилар билан норасмий суҳбатлардан келиб чиқадики: делегациялар жанглар тўхтатилгандан кейин нима бўлишига оид муҳим техник жиҳатларни муҳокама қилишда олдинга силжишга эришган, аммо урушни тугатиш бўйича сиёсий қарор қабул қилиш масаласидаги баҳслар оғир кечмоқда. Би-би-си мухбирлари Швейцариядаги учрашув қандай ўтгани ҳақида ҳикоя қилади.

2025 йил кузида АҚШнинг Россия ва Украина ўртасидаги урушни тўхтатиш бўйича таклифлари лойиҳаси ОАВга тарқаб кетгач, тарафлар кейинги барча муҳокамалар оммавий ахборот воситалари учун максимал даражада ёпиқ форматда олиб борилишига келишиб олишган эди.

Шунинг учун ҳам кенг кўламли босқин бошланганидан бери ўтказилган Москва, Киев ва Вашингтоннинг илк уч томонлама музокаралари деярли тўлиқ ёпиқ шаклда ўтди. Журналистлар ҳатто учрашув қаерда бўлаётганини ҳам билмаган.

Женевада 2026 йил 17 - 18 февраль кунлари бўлиб ўтган музокаралар эса бошқачароқ ташкил этилди. Учрашув жойи олдиндан эълон қилинди — у Интерcонтинентал номли нуфузли меҳмонхона ўтадиган бўлди. Делегатсия аъзоларининг камида бир қисми ҳам шу меҳмонхонада турди.

Музокаралар бошланган куни айнан шу меҳмонхонада тўхтаган баъзи омадли журналистлар бу ерда расман музокараларда иштирок этмаган айрим европалик дипломатларни ҳам кўриб хайратда қолишди.

Масалан, музокараларнинг биринчи куни эрталабги нонушта вақтида репортёрлар АҚШ президентининг махсус вакили, Америка делегатсияси раҳбарларидан бири Стив Уиткоффнинг Британия бош вазирининг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Жонатан Пауэлл билан суҳбатлашиб турганини кузатишди. Шунингдек, Женевага яна бир нечта бошқа европа мамлакатларининг дипломатлари ҳам келган эди.

Украина делегатсияси вакилларининг айтишича, бу жуда муҳим омил эди. Биринчидан, сўнгги ойларда Европа пойтахтларида Украинадаги урушни тугатиш бўйича музокараларда Европанинг иштирок этмаётгани хавотир билан тилга олинаётган эди. Чунки бу масала қитъа хавфсизлигига бевосита дахл қилади.

Иккинчидан, Киевнинг фикрича, музокаралар чоғида европаликларнинг иштирок этиши Украина позитсиясини кучайтирган бўлар эди. Чунки Вашингтон унга босим ўтказмоқда ва муайян ён беришларни талаб қилмоқда.

Музокараларни ёритиш учун ўнлаб репортёрлар келди, аммо уларнинг кўпчилигини ҳатто меҳмонхона лоббисига ҳам киритишмади: икки кун давомида кўпчилик журналистлар музокаралар ўтказилаётган жойдан тахминан ярим километр узоқликдаги матбуот марказида ёки меҳмонхона кириш қисмида ўрнатилган махсус жойларда ёмғирдан паноҳ топди. Ташкилотчилари журналистларга чой ва қаҳва ҳам олиб чиқиб туришди.

Музокараларнинг расмий очилишини суратга олиш учун бир нечта журналистгина таклиф қилинди. Россия президентининг ёрдамчиси Владимир Мединский, Украина Миллий хавфсизлик ва мудофаа кенгаши котиби Рустем Умаров ва АҚШ президентининг махсус вакили Стив Уиткофф бошчилигидаги делегатсиялар - Доналд Трампнинг күёви Жаред Кушнер билан биргаликда миллий байроқлар фонидаги катта стол атрофида расмга тушишди. Шундан сўнг журналистлардан зални тарк этишларини сўрашди

Ҳарбийлар "деярли ҳамма нарсани келишиб бўлишди"

Би-би-сига музокараларда қатнашган бир нечта иштирокчилар маълум қилишича, учрашувнинг ушбу қисми ярим соатдан кўп давом этмаган.

Шундан кейин иштирокчилар икки алоҳида гуруҳга бўлиниб, турли хоналарда ишларини давом эттиришган. Кулуараларда улар "сиёсий гуруҳ" ва "ҳарбий гуруҳ" деб аталган.

Сиёсий гуруҳ аъзолари урушни тўхтатиш шартларига тегишли масалаларни муҳокама қилган: мисол учун Россия даъво қилаётган ва Украина мутлақо бермоқчи бўлмаётган Донбасс ҳудудларининг мақоми, ёки хавфсизлик кафолатлари масаласи.

"Ҳарбий гуруҳ" эса асосан агар тарафлар урушни тугатиш бўйича сиёсий қарор қабул қилса, шу қарорни амалга ошириш учун зарур бўладиган чора-тадбирлар мажмуасидан иборат техник масалаларни муҳокама қилди.

Музокараларнинг иккинчи куни якунида Би-би-си билан гаплашган Украина дипломатик доираларидаги манбага кўра, энг катта илгарилаш айнан шу ҳарбий-техник йўналишда кузатилган.

Унинг айтишича, "ҳарбийлар – ҳарбийлар билан" формати сиёсий қарор қабул қилиш пайтигача ҳал қилиниши шарт бўлган улкан техник масалаларни батафсил ишлаб чиқиши лозим. Бу – тўқнашув чизиғида бўлаётган вазият, кучларни ажратиш, мониторинг, верификатсия (бўлиши мумкин бўлган қоидбузарликларни текшириш) каби масалалар. Ҳозирча бу формат жуда самарали ишлаяпти.

Ҳарбий йўналишдаги муҳокамалар сиёсий гуруҳ муҳокама қилаётган асосий "уруш ва тинчлик" каби фундаментал масалалардан фарқли эканлигига қарамай, манба Би-би-си билан суҳбатда "ҳарбий формат" аҳамиятини паст баҳоламасликка чақиради.

"Агар "ҳарбийлар - ҳарбийлар билан" формати олдиндан зарур қарорларни қабул қилиб қўймаса, вазиятни тасаввур қилиб кўринг: сиёсий тўхтамга келинди, аммо кейин ҳарбийлар қанча вақт кетишини билмай, жон-жаҳди билан ишлашига тўғри келади", - деб тушунтирди у.

"Бошқача айтганда, - деди Би-би-сига Украина дипломатик доираларидаги яна бир манба, - бундан кўзланган мақсад шундаки, агар қайсидир пайтда (масалан, икки мамлакат раҳбарлари даражасида) ҳарбий ҳаракатларни тугатиш бўйича қарор қабул қилинса, уни амалда, яъни "ерда" -қ ўшинларни ажратиш, ўт очишни тўхтатиш мониторингини ташкил этиш ва ҳоказоларни имкон қадар тезроқ амалга ошириш мумкин бўлади.

Музокаралар якунида Украина президенти Владимир Зеленский ҳарбийлар "деярли ҳамма нарса бўйича келишиб олганини" айтди. Ушбу учрашувда Америка томонидан қуруқликдаги қўшинлар вазири Дэниел Дрисколл иштирок этди. Зеленскийнинг сўзларига кўра, учрашув давомида АҚШ эҳтимолий сулҳга риоя этилишини назорат қилишда иштирок этишга тайёрлиги маълум бўлган ва бу Киевда ижобий белги сифатида қабул қилинган.

Украина учун хавфсизлик кафолатларини таъминлашнинг келажакдаги тизимида Европанинг роли ҳали ҳам ноаниқлигича қолмоқда.

Бир томондан, Киев "Ихтиёрийлар коалитсияси" деб аталадиган гуруҳ аъзолари билан фаол музокаралар олиб бормоқда. Би-би-си маълумотларига кўра, бу музокараларда Европа мамлакатларининг ҳарбийлари Украина ҳудудида, сулҳ кучга кирганидан кейин, доимий ёки вақтинчалик асосда иштирок этиши назарда тутилмоқда.

Бошқа томондан, Москва ҳозирча НАТО мамлакатлари ҳарбийлари Украина ҳудудида "қизғин босқич" тугаганидан кейин ҳам бўлишига қатъиян қаршилик қилмоқда. Вашингтоннинг бу масалага муносабати эса бир маъноли эмас: АҚШ маъмуриятининг турли вакиллари ўзаро зиддиятли баёнотлар берган.

Женевадаги музокаралар тўғрисида Оқ уй матбуот котиби Керолайн Ливитт шундай деди: тарафлар сезиларли даражада илгарилашга эришди ва ишни давом эттиришга келишиб олди.

Америка делегатсияси аъзоларини, Россия ва Украина делегатсияларидан фарқли тарзда, журналистлар ҳатто меҳмонхона лоббисида ҳам кўрмади.

Би-би-си маълумотларига кўра, делегатсия раҳбарлари Уиткофф ва Кушнер - расмий учрашувларда фақат биринчи куни иштирок этган. Иккинчи куни музокараларнинг расмий қисмида иштирок этган энг юқори мартабали америкалик амалдор бу айнан Дрисколл бўлган.

Учрашув олдидан АҚШ президенти Доналд Трамп Украинага "иложи борича тезроқ музокаралар столига ўтиргани маъқул"лигини айтган эди. Киев эса Вoлoдимир Зеленский тили билан жавоб қайтарди: биз урушни тугатишдан манфаатдормиз, АҚШ таклифларининг деярли ҳаммасига розимиз, жараённи Москва чўзиб келмоқда, деб билдирган.

Сўнгги ойларда Киев ва Вашингтон АҚШнинг Украинага "қизғин босқич" якунланганидан кейин тақдим этиши мумкин бўлган хавфсизлик кафолатлари пакетини фаол муҳокама қилмоқда. 2025 йил декабрида Берлинда ўтган кенг қамровли музокаралардан кейин АҚШнинг бир мансабдори, махфийлик шарти билан, бу кафолатлар НАТО Уставининг 5-моддаси - коллектив мудофаа принсипига :ўхшаш" бўлиши мумкинлигини айтган. Бироқ у шуни ҳам қўшимча қилганки, бу таклиф музокаралар столида абадий турмаслиги мумкин.

Вoлoдимир Зеленскийнинг айтишича, Женева учрашуви пайтига келиб, АҚШнинг Киев учун хавфсизлик кафолатлари пакети ё тўлиқ тайёр бўлган, ёки деярли тайёр. Ҳозир Украинанинг позитсияси шундан иборатки, бу ҳужжатни иложи борича тез имзолаш, чунки у Россия билан музокараларда Киев мавқеини кучайтиради.

ОАВ хабарларига кўра эса АҚШ, кафолатлар ҳақидаги ҳужжатни умумий тинчлик битими билан бир вақтда имзолаш тарафдори.

"Қийинроқ, лекин жараён кетяпти"

Урушга чек қўйиши керак бўлган асосий қарорлар - яъни "сиёсий" масалалар муҳокамаси, афтидан, анча қийин кечмоқда. Ҳозирча Россия ва Украина энг муҳим масалалар бўйича муросага кела олишмаяпти: булар жумласига Москва топширишни талаб қилаётган Украина назоратидаги Донбасс ҳудудлари тақдири, Киев фикрича, узоқ муддатли тинчлик учун зарур бўлган хавфсизлик кафолатлари ҳамда Запороже АЭСнинг мақоми каби мавзулар киради.

Музокараларнинг биринчи кунида Вoлoдимир Зеленский Axios порталига берган интервюсида Украина фуқаролари Украина қуролли кучларининг Донбассдан бир томонлама олиб чиқилишини ҳеч қачон қабул қилмаслигини таъкидлади. Агар ҳар икки мамлакат қўшинлари тўқнашув чизиғидан бир хил масофага чекинса, бу вариант референдумда қўллаб-қувватланиши мумкин, деб тахмин қилди Зеленский.

Шу билан бирга, Украина президенти ҳар қандай сайлов ёки референдумни ташкил этиш учун Украинада барқарор ўт очишни тўхтатиш режими таъминланиши кераклигини бир неча бор таъкидлаган. Бу муддат Владимир Путин айтганидек фақат овоз бериш куни эмас, балки камида икки ой давом этиши лозим.

Россиянинг музокаралардаги позициясига кўра, Украина ҳарбийлари Донбассдаги ўзлари назорат қилаётган ҳудудларни зудлик билан тарк этиши шарт.

Россия президенти Владимир Путин акс ҳолда Россия бу масалани "ҳарбий" йўл билан ҳал қилишга ҳам рози эканлигига бир неча бор шаъма қилган. Россия томони музокаралар "Анкориж руҳида" олиб борилиши кераклигини таъкидламоқда. Бунда улар ўтган йилнинг август ойида Аляскадаги саммитда Путин ва Трамп гўёки эришган келишувларга таянмоқда. Ушбу келишувлар айнан нималардан иборат эканлигини Кремл ошкор қилишни рад этмоқда.

Вoлoдимир Зеленский руслар доимий равишда таянаётган "Анкориж формуласи" айнан нимадан иборат эканлигини тушунмаслигини айтган, америкаликлар эса Аляскада эришилган ҳеч қандай келишувлар ҳақида омма олдида умуман эслашмаяпти.

Би-би-си Оқ уй Анкориж якунларидан кўра кўпроқ ҳафсаласи пир бўлганлиги ҳақида батафсил ёзган эди. Европа ва АҚШ дипломатик доираларидаги Би-би-си суҳбатдошларининг таъкидлашича, учрашув шуни кўрсатдики: Россия учун нафақат ҳудудий ютуқлар, балки глобал хавфсизлик ва урушдан кейинги тузилиш масалалари ҳам устувор ҳисобланади, бу мавзу бўйича эса ҳозирча ўзаро келишувга эришишнинг иложи бўлмаяпти.

Ҳудудлар масаласига тўхталадиган бўлсак, музокараларда воситачилик ролини ўз зиммасига олган АҚШ сўнгги ойларда томонларга Донбасснинг Россия даъво қилаётган қисмини "эркин иқтисодий зона"га айлантириш вариантини таклиф қилмоқда.

Тўғри, Америка томонининг фикрича, ушбу ерлар устидан расмий суверенитет кимга тегишли бўлиши кераклиги ҳозирча ноаниқ. Декабр ойида Россия президенти ёрдамчиси Юрий Ушаков назарий жиҳатдан ушбу зонада Россия Росгвардияси ва полицияси иштирок этиши мумкин бўлган вариант ҳақида мулоҳаза юритган эди.

Украинанинг ҳозирги делегацияси аъзоларидан бири, Президент офиси раҳбарининг биринчи ўринбосари Сергей Кислица ўшанда бу ғояни абсурд деб атаганди. Женевада Россия ва Украинанинг ушбу масала бўйича позициялари бир-бирига яқинлашдими ёки йўқми - буни айтишнинг деярли иложи йўқ.

Учрашув арафасида The Economist нашри Украина делегацияси ичида ҳудудий масалалар бўйича муроса ҳақидаги ёндашувларда ихтилоф борлигини ёзган эди: гўёки делегация аъзоларининг бир қисми муайян имтиёзларни муҳокама қилишга мойил, бошқа қисми эса, собиқ президент девони раҳбари Андрей Ермак таъсирида, кескин ва муросасиз позицияда тургани айтилган. Украина президенти девонида ҳам, Женевадаги Украина делегациясининг ўзида ҳам бу маълумот рад этилди.

Бундан ташқари, Axios маълумотларига кўра, учрашувнинг биринчи куниёқ сиёсий гуруҳ музокаралари тўхтаб қолган - бунга гўёки Мединский учрашувда баён қилган позиция сабаб бўлган. Би-би-си бу маълумотни Женевада тасдиқлай олмади: музокара қатнашчилари бу саволга жавоб беришдан бош тортган.

Музокаралар якунланганидан кейин Мединскийнинг айтишича, учрашув ишчи муҳитда ўтган. "Агар тарих дарслари ҳақидаги ҳазилларни назарда тутсангиз - биз Русларнинг чўқиниши мавзусида тўхтаб қолдик", деб айтди у RTга.

Музокараларнинг биринчи куни иштирокчилар умуман изоҳ бермади, иккинчи куни эса журналистлар олдига бир неча дақиқага чиқиб, қисқа баёнотлар билан чекландилар. Умeров музокараларни "интенсив ва мазмунли" деб таърифлади. Мединский эса уларни "оғир, лекин ишчан" деб атади.

Украина дипломатик манбаси музокаралар "мураккаб, аммо маълум маънода самарали - албатта, агар сизда ортиқча, нореалистик нарсалар кутилмаган бўлса", деб баҳо берди.

Би-би-сига музокараларга яқин яна бир суҳбатдошнинг айтишича, сиёсий масалалар бўйича муҳокамалар "қиёнроқ кетяпти, лекин барибир давом этяпти".

"Бу масала бўйича келишиб олишга келишиб олдик", дея музокаралар якунидаги баёнотида хулоса қилди Вoлoдимир Зеленский.

Музокаралар "якуний босқич"дан кейин ҳам давом этди

Aйнан шу масалаларни иккинчи куни эрталаб музокаралар расман якунлангани эълон қилинганидан кейин ҳам иштирокчилар муҳокама қилишда давом этгандир.

Intercontinental меҳмонхонасида қолган Би-би-си журналистлари шунга гувоҳ бўлишдики, "якун" ҳақида расмий баёнот берилганидан кўп ўтмай, Россия делегацияси раҳбари Владимир Мединский кутилмаганда меҳмонхонага қайтиб келди: у қисқа вақт ичида усти-бошини расмий костюмдан кардиган ва жинсига алмаштириб улгурган эди.

Би-би-си уни музокаралар тафсилотлари ҳақида гапиришга чақирганида, Мединский кулимсираб: "Сиз сўрадингиз, мен эса жавоб бермадим", деб жавоб қилди ва ёрдамчилари ҳамроҳлигида йўқолиб қолди. У меҳмонхонада тахминан бир ярим соатча бўлди. Чиқиб кетар экан, у "Украина томони билан учрашгани"ни айтди, аммо бошқа бирор изоҳ беришдан бош тортди.

Бу орада меҳмонхона лоббисида Украина делегацияси аъзолари - аввал тилга олинган Сергей Кислица ва Украина МҲХ (ГУР) раҳбарининг ўринбосари Вадим Скибицкий бир неча бор кўринди.

Би-би-си Украина хизмати аниқлашича, айнан шу вақтда Мединский Рустем Умеров ва Украина жамоаси аъзоси, "Халқ хизматчиси" фракцияси раҳбари Давид Арахамия билан учрашув ўтказган. Умеровнинг матбуот котиби Диана Давитяннинг айтишича, бу норасмий музокаралар тахминан икки соат давом этган.

Би-би-си бу учрашувда аниқ нима муҳокама қилинганини билиб ололмади. Бироқ Умеров ҳам, Арахамия ҳам сиёсий гуруҳ таркибида ишлагани инобатга олинса, суҳбат сиёсий масалалар ҳақида бўлганини тахмин қилиш мумкин.

Музокаралар якунида Вoлoдимир Зеленский шундай деди: "Маълум ишлаб чиқилган таклифлар бор, аммо ҳозирча позициялар турлича ва музокаралар осон кечмади. Суҳбат бўлди, олға ҳаракатланишга ва давом эттиришга келишдик. Лекин ҳарбий йўналишдаги каби жиддий ижобий силжиш эшитмадим".

Тарафлар яна бир навбатдаги учрашувга келишиб олган, аммо унинг қаерда ва қачон ўтиши ҳозирча аниқ эмас.