Титаникнинг сўнгги лаҳзалари: бортда нима бўлганди?

"Титаник"нинг тўлиқ ўлчамли рақамли сканерланган тасвирлари батафсил таҳлил қилинганда ҳалокатга учраган лайнернинг сўнгги соатлари ҳақида янги маълумотлар очилди.

Кеманинг шу асосда аниқ ишланган 3D нусхаси 1912 йилда айсбергга урилиб, чўкиб кетган кема қандай қилиб иккига бўлинганини кўрсатади – бу фалокатда 1500 киши ҳалок бўлган эди.

Қозонхонанинг янги, сканерланган кўриниши муҳандислар кема чироқлари ёниқ туриши учун охиригача ишлагани ҳақида гувоҳлар берган кўрсатмаларни тасдиқлайди.

Компьютер симуляцияси эса корпусдаги А4 қоғози катталигидаги тешиклар кема ҳалокатига сабаб бўлганини кўрсатади.

"Титаник" ҳалокатнинг омон қолган сўнгги гувоҳи ва унинг ҳали ҳам айтадиган ҳикоялари бор," дейди "Титаник" таҳлилчиси Паркс Стивенсон.

Сканер тасвирлар National Geographic ва Atlantic Productions томонидан "Титаник: рақамли тирилиш" номли янги ҳужжатли фильм учун ўрганилди.

Атлантика океанининг музли сувларида 3800 метр чуқурликда ётган ҳалокат жойи сувости роботлари ёрдамида харитага туширилди.

Кеманинг ҳар томондан олинган 700 мингдан ортиқ тасвиридан фойдаланиб ишланган "Рақамли эгизаги" 2023 йилда BBC News томонидан дунёга эксклюзив тарзда намойиш этилди.

Ҳалокат жуда катта ва денгизости зулматида ётганлиги сабабли, уни сув ости кемалари билан ўрганиш қизиқарли лавҳаларни кўрсатади. Бироқ, сканерлаш "Титаник"нинг биринчи тўлиқ кўринишини тақдим этди.

Улкан бурун қисми денгиз тубида тик турибди, гўё кема ўз саёҳатини давом эттираётгандек.

Лекин 600 метр нарида турган қуйруқ қисми – майдаланган металл уюмидир. Бу зарар кема иккига бўлинганидан сўнг денгиз тубига урилиши натижасида юзага келган.

Янги хариталаш технологияси кемани янгича усулда ўрганишга имкон бермоқда.

"Бу худди жиноят содир бўлган жойга ўхшайди: далилларни қаерда жойлашганини топишингиз керак," дейди Паркс Стивенсон.

"Бу ерда нима бўлганини тушуниш учун ҳалокат жойининг бутун манзарасини кўриш муҳим."

Сканерлаш янги деталларни, жумладан, эҳтимол айсбергга урилишдан қолган дарчани ҳам кўрсатади. Бу омон қолган гувоҳларнинг тўқнашув пайтида баъзи кабиналарга муз киргани ҳақидаги гапларига мос келади.

Мутахассислар "Титаник"нинг улкан қозонхоналаридан бирини ўрганишмоқда – уни сканерда кўриш осон, чунки у кема иккига бўлинган жойда бурун қисмининг орқа томонида жойлашган.

Гувоҳлар айтишича, кема тўлқинлар остига чўкаётганда ҳам чироқлар ёниб турган.

Рақамли нусхадан кўриниб турибдики, қозонларнинг баъзилари ботиқ шаклда, бу эса улар сувга тушганда ҳам ишлаётганини кўрсатади.

Кеманинг қуйруқ қисмида очиқ ётган клапан ҳам аниқланган бўлиб, бу электр энергияси ишлаб чиқариш тизимига ҳали ҳам буғ оқиб келаётганини англатади.

Бу Жозеф Белл бошчилигидаги муҳандислар жамоасининг иши эди, улар чироқларни ёқиб туриш учун печларга кўмир ташлаш учун жойларида қолишган.

Уларнинг барчаси фалокатда ҳалок бўлган, аммо уларнинг қаҳрамонона ҳаракатлари кўплаб одамлар ҳаётини сақлаб қолди, дейди Паркс Стефенсон.

"Улар экипажга қутқарув қайиқларини мутлақ қоронғуликда эмас, балки бироз ёруғлик билан хавфсиз тушириш учун вақт бериш мақсадида чироқлар ва қувватни охиригача ишлатиб туришди," дейди у Би-би-си билан суҳбатда.

"Улар тартибсизликни иложи борича узоқроқ назоратда ушлаб туришди ва буларнинг барчасини қуйруқдаги очиқ буғ клапани кўрсатади."

Янги симуляция, шунингдек, чўкиш ҳақида қўшимча маълумотлар берди.

Симуляцияда "Титаник"нинг чизмаларидан яратилган батафсил моделдан ва унинг тезлиги, йўналиши ҳамда жойлашуви ҳақидаги маълумотлардан айсбергга урилиш натижасида етказилган зарарни аниқлаш учун фойдаланилган.

"Биз "Титаник"нинг чўкишини симуляция қилиш учун илғор рақамли алгоритмлар, ҳисоблаш моделлаштириш ва суперкомпьютер имкониятларидан фойдаландик," дейди тадқиқотга раҳбарлик қилган Лондон университети коллежи профессори Жом-Ки Пайк.

Симуляция шуни кўрсатадики, кема айсбергга фақат енгил урилганда, корпуснинг тор қисми бўйлаб бир қатор тешиклар пайдо бўлган.

"Титаник" чўкмайдиган бўлиши, сув ўтказмайдиган тўртта бўлинмаси сув остида қолса ҳам сув юзасида тура олиши керак эди.

Аммо симуляция айсбергнинг зарари олтита бўлимга тарқалганини кўрсатди.

"Титаник"нинг чўкиши ва чўкмаслиги орасидаги фарқ бир вароқ қоғоз катталигидаги тешикларнинг нозик чегараларига боғлиқ эди," дейди Нюкасл университетининг денгиз архитектураси бўйича доценти Саймон Бенсон.

"Бироқ, муаммо шундаки, бу кичик тешиклар кеманинг узунасига жойлашган. Шу сабабли, сув барча тешикларга аста-секин, аммо муқаррар кириб боради ва охир-оқибат бўлимлар тўлиб, "Титаник" чўкиб кетади."

Афсуски, сканерда шикастланишни кўриш имконсиз, чунки кеманинг пастки қисми чўкинди остида яширинган.

"Титаник" фожиасининг инсоний жиҳати ҳамон яққол кўзга ташланади.

Кема йўловчиларининг шахсий буюмлари денгиз тубида сочилиб ётибди.

Сканерлаш 1912 йилдаги ўша совуқ тун ҳақида янги маълумотлар бермоқда, аммо мутахассислар 3D нусханинг ҳар бир тафсилотини тўлиқ ўрганиш учун йиллар сарфлашлари керак бўлади.

"У бизга ўз ҳикояларини оз-оздан айтиб бермоқда," дейди Паркс Стефенсон.

"Ҳар сафар у бизни янада кўпроқ билишга ундайди."