Оламнинг энг батафсил “харитаси”: Олимлар коинотнинг 3D атласини яратмоқдалар

Европа Космик Агентлиги олимлари Евклид космик телескопининг суратларидан фойдаланган ҳолда коинотнинг харитасини туза бошладилар.

Хаританинг биринчи қисми, 260 та суратдан иборат мозаика сифатида йиғилган бўлиб, 14 миллиондан ортиқ галактикани ўз ичига олади. Бироқ, бу олимлар харитага тушириши керак бўлган коинотнинг атиги 1 фоизини ташкил этади, холос.

Евклид миссияси, 2023-йилда НАСА иштирокида Европа Космик Агентлиги томонидан ишга туширилган бўлиб, ўша йили ноябр ойида ва 2024-йилнинг майида биринчи суратларини юборган эди.

Евклиднинг мақсади коинотнинг вақт ва макон бўйича уч ўлчовли харитасини яратиш ва унинг эволюциясини аниқлаш, шунингдек, коинот массасининг 95 фоизини ташкил этувчи сирли қоронғи энергия ва қоронғи моддага аниқлик киритишдир.

“Масштаб мутлақ қўл етмас даражада”, дейди Европа Космик Агентлигининг илмий директори Керол Манделл Италиянинг Халқаро астронаутик конгрессида. У тўлиқ аниқликдаги (208 гигапиксел) суратни кўрсатиш учун 16 000 та 4К телевизор керак бўлишини таъкидлайди.

Евклид ёрдамида олимлар Оламнинг энг катта ва аниқ харитасини яратишга умид қилмоқдалар. Тадқиқотнинг биринчи босқичи апрел ойида амалга оширилган бўлиб, телескоп икки ҳафта давомида жанубий осмонда тўлин ой ўлчамидан 500 баравар катта ҳудудни харитага туширди.

Расмдаги кўк излар яқин атрофдаги Сомон Йўли галактикасидаги чанг ва газлардир, дейди Манделл. Тасвирни катталаштириш орқали бир-бирлари билан ўзаро таъсирда бўлган ва айланувчи галактикаларни кўриш мумкин, баъзиларининг марказларида супермассив қора туйнуклар мавжуд бўлиб, улар тортишиш тўлқинларини чиқаради, буни эса Ердаги асбоблар ёрдамида аниқлаш мумкин.

Кейинги олти йил давомида телескоп тун осмонининг учдан бир қисмини мустақил равишда кузатади. Тадқиқотчилар якуний харитада 8 миллиардга яқин ёши 10 миллиард йилгача бўлган галактикалар бўлишини тахмин қилмоқдалар.

Галактика кластерлари ва гравитация ёруғликни қандай эгишини кузатиш каби бошқа ҳодисаларни ўрганиш орқали Евклид “космик тўр” — модданинг макон ва замондаги тақсимланишини текширади. Европа Космик Агентлиги мутахассиси Валерия Петторино таъкидлашича, қоронғи энергия ва қоронғи модда галактика кластерлари орасидаги бўшлиқларни шаклланишига таъсир қилганлиги сабабли, бу бўшлиқларни ўлчаш бизга уларнинг табиатини тушунишга ёрдам беради.