Olamning eng batafsil “xaritasi”: Olimlar koinotning 3D atlasini yaratmoqdalar

Yevropa Kosmik Agentligi olimlari Yevklid kosmik teleskopining suratlaridan foydalangan holda koinotning xaritasini tuza boshladilar.

Xaritaning birinchi qismi, 260 ta suratdan iborat mozaika sifatida yig‘ilgan bo‘lib, 14 milliondan ortiq galaktikani o‘z ichiga oladi. Biroq, bu olimlar xaritaga tushirishi kerak bo‘lgan koinotning atigi 1 foizini tashkil etadi, xolos.

Yevklid missiyasi, 2023-yilda NASA ishtirokida Yevropa Kosmik Agentligi tomonidan ishga tushirilgan bo‘lib, o‘sha yili noyabr oyida va 2024-yilning mayida birinchi suratlarini yuborgan edi.

Yevklidning maqsadi koinotning vaqt va makon bo‘yicha uch o‘lchovli xaritasini yaratish va uning evolyutsiyasini aniqlash, shuningdek, koinot massasining 95 foizini tashkil etuvchi sirli qorong‘i energiya va qorong‘i moddaga aniqlik kiritishdir.

“Masshtab mutlaq qo‘l yetmas darajada”, deydi Yevropa Kosmik Agentligining ilmiy direktori Kerol Mandell Italiyaning Xalqaro astronautik kongressida. U to‘liq aniqlikdagi (208 gigapiksel) suratni ko‘rsatish uchun 16 000 ta 4K televizor kerak bo‘lishini ta’kidlaydi.

Yevklid yordamida olimlar Olamning eng katta va aniq xaritasini yaratishga umid qilmoqdalar. Tadqiqotning birinchi bosqichi aprel oyida amalga oshirilgan bo‘lib, teleskop ikki hafta davomida janubiy osmonda to‘lin oy o‘lchamidan 500 baravar katta hududni xaritaga tushirdi.

Rasmdagi ko‘k izlar yaqin atrofdagi Somon Yo‘li galaktikasidagi chang va gazlardir, deydi Mandell. Tasvirni kattalashtirish orqali bir-birlari bilan o‘zaro ta’sirda bo‘lgan va aylanuvchi galaktikalarni ko‘rish mumkin, ba’zilarining markazlarida supermassiv qora tuynuklar mavjud bo‘lib, ular tortishish to‘lqinlarini chiqaradi, buni esa Yerdagi asboblar yordamida aniqlash mumkin.

Keyingi olti yil davomida teleskop tun osmonining uchdan bir qismini mustaqil ravishda kuzatadi. Tadqiqotchilar yakuniy xaritada 8 milliardga yaqin yoshi 10 milliard yilgacha bo‘lgan galaktikalar bo‘lishini taxmin qilmoqdalar.

Galaktika klasterlari va gravitatsiya yorug‘likni qanday egishini kuzatish kabi boshqa hodisalarni o‘rganish orqali Yevklid “kosmik to‘r” — moddaning makon va zamondagi taqsimlanishini tekshiradi. Yevropa Kosmik Agentligi mutaxassisi Valeriya Pettorino ta’kidlashicha, qorong‘i energiya va qorong‘i modda galaktika klasterlari orasidagi bo‘shliqlarni shakllanishiga ta’sir qilganligi sababli, bu bo‘shliqlarni o‘lchash bizga ularning tabiatini tushunishga yordam beradi.