Каримовга яхши-ёмон бўлган Америка ёки Мирзиёев, Ўзбекистон ва ўзбекистонликлар учун ким президент бўлгани яхши?

Республикачи Дональд Трамп Шавкат Мирзиёев билан “стратегик шерикликнинг янги даври”ни бошлаган. Вице-президенти Трамп билан беллашаётган Демократчи Жо Байден эса, Ўзбекистон билан ўзаро ҳамкорликларини “янги чўққиларга кўтарган”. АҚШ Россия ва Хитой билан бирга дунёнинг Марказий Осиёда геосиёсий рақобатда бўлган учта глобал ядровий қудратидан биттаси бўлади. Шундай экан, буёғи нима бўлади?

Америка Қўшма Штатлари, Ўзбекистон ва Марказий Осиё

АҚШ Россия ва Хитой билан бирга дунёнинг Марказий Осиёда геосиёсий рақобатда бўлган учта глобал ядровий қудратидан биттаси бўлади.

5 ноябрь кунига режаланган АҚШ президентлигига сайлов Россия Украинага очган уруш сабаб, минтақада геосиёсий танглик "мисли кўрилмаган" бир даражага етган бир фазода бўлиб ўтади.

Ўзаро геосиёсий рақобатда бўлган ҳар уч глобал қудрат Марказий Осиё давлатлари, айниқса, Ўзбекистон билан ҳар томонлама алоқаларини янада кучайтириш ва мустаҳкамлаш илинжи, режаси ва ҳаракатида бўлган бир пайтга тўғри келади.

Дунёнинг энг йирик ҳарбий ва иқтисодий қудрати бўлган Америка Қўшма Штатларидаги президентлик сайлови, бошқа томондан, глобал аҳамиятга молик воқеълик сифатида кўрилади ва баҳоланади.

Ўзбекистон Қозоғистон билан бирга минтақанинг энг йирик иккита давлатидан биттаси.

Минтақанинг аҳолиси (37 миллиондан ортиқ - таҳр.) энг катта давлати, Марказий Осиёнинг геостратегик жойлашуви нуқтаи назаридан ҳар уч глобал қудрат учун ҳам муҳим аҳамият касб этувчи Афғонистонга чегарадош учта мамлакатидан бири.

Халқаро рейтингларда Қуролли кучлари ҳам Марказий Осиёда энг жанговари сифатида эътироф этилади.

Ғарб наздида нисбатан камбағал, ишсизлик анчайин чуқур илдиз отган, исломий экстремизм ва диний радикализм хавфи нисбатан кучли бўлган минтақа барқарорлигида муҳим ўрин тутади, худди шу ракурсда президентининг янгича минтақавий дипломатияси халқаро миқёсда эътибор ва эътироф топган давлат.

Табиий уранга бой, агар, ўтган йилги маълумотларга таянилса, Ўзбекистон уран қазиб олиш бўйича дунёда 5-ўринда, уран захираларининг ҳажми бўйича эса, 10-ўринда туради.

Энг йирик ҳарбий, ҳарбий-техник ҳамкори Россия бўлса, энг йирик савдо шериги дунё давлатлари орасидан бугун Хитойга тўғри келади.

Аммо Ўзбекистон Марказий Осиёнинг Қирғизистон билан бирга 2001 йилда расмий Вашингтоннинг Ўзбек жангари гуруҳлари ҳам бошпана топган ва фаол бўлган Афғонистондаги Толибон тузумининг қулатилиши билан бошланган" террорга қарши уруши"га фаол бош қўшган, АҚШ ҳарбий базасига ўз ҳудудидан жой берган иккита давлатидан биттаси ҳам бўлади.

Америка Қўшма Штатлари мисолида ҳам ҳозирда марҳум президенти Ислом Каримовнинг узоқ йиллик бошқаруви остида мустақил Ўзбекистоннинг глобал қудратларга нисбатан ташқи сиёсати барқарор бўлмаган, таҳлилчилар тили билан айтганда, сиёсати "дихотомик" характерда экани билан ажралиб турган.

Дейлик, Вашингтонга яқинлашса, ўз-ўзидан Москвадан узоқлашган ёки Россияга қайта яқинлашган пайтда Америка Қўшма Штатларидан ўзини четга тортган.

Бу 2005 йилги Андижон воқеалари юзасидан Ғарбнинг мустақил халқаро текширув ўтказиш даъватлари мисолида ҳам ўзининг исботини топган, Каримов Американинг Ўзбекистондаги ҳарбий ҳозирлигига зудлик билан барҳам бериб, яна Москвага юзланган.

2016 йили қудратга келган Шавкат Мирзиёев эса, бошқарувининг илк йилларидаёқ ўзининг кўпқутбли ташқи сиёсатга мойиллигини кўрсатган, расмий ва амалий ташриф билан Вашингтон ва Нью-Йоркда бўлиш, Ўзбекистоннинг Америка Қўшма Штатларининг ҳам Республикачи ва ҳам Демократчи президенти билан юзма-юз мулоқот қилган биринчи раҳбарига айланишга улгурган.

Айнан Республикачи президенти Трамп даврида Америка янги Ўзбекистон билан ўзаро алоқаларида стратегик шерикликнинг янги даврини бошлаган.

Томонлар ўртасидаги айни мазмундаги баёнот президентлигининг иккинчи йилида Шавкат Мирзиёевнинг Оқ уйга илк ва бир "тарихий" ташрифининг ўзидаёқ янграган.

Вашингтонга 2018 йилги расмий ташриф, бошқа томондан, шахсан Дональд Трампнинг таклифи билан амалга ошган.

АҚШ президентлигига қайта номзод экани чоғида яқинда Трампга қарши уюштирилган суиқасдни ҳам расмий Тошкент беэътибор қолдирмаган, уни қаттиқ қоралаб, расман баёнот берган.

2020 йилги сайловда Трампни енгиб, Америка Қўшма Штатларининг янги давлат раҳбари сифатида лавозими ижросига киришган пайтда Демократчи Жо Байденни ҳам минтақа давлатлари президентлари орасидан биринчи бўлиб Шавкат Мирзиёев қутлаган.

Америка ва сайлов: Президент ўзгарса, Украина, Яқин Шарқ ва Хитой нима бўлади - видео

Ўзбекистон ва Байден даври Америкаси

Ўзбекистон Байден ҳам ўзининг президентлиги даврида ўзаро ҳамкорликларини "янги чўққиларга кўтарган" Марказий Осиё давлати бўлади.

Байден Ўзбекистон президенти билан Россия Украинага очган уруш фонида ўтган йилнинг октябр ойида биринчи марта Нью-Йоркда юзма-юз учрашган.

Унинг, ҳатто, Нью-Йоркдаги илк "Марказий Осиё+" саммити олдидан Шавкат Мирзиёевга шахсан мактуб йўллагани ҳам маълум бўлган.

Демократчи президентининг мазкур мактуби ўшанда етакчи Ғарб нашрлари томонидан АҚШнинг Ўзбекистон ва Марказий Осиёга "кучайиб бораётган эътибори" ифодаси ўлароқ талқин қилинган.

Ўзаро ҳамкорлик масалаларини муҳокама этишлари учун томонлар ўртасида амал қилиб келаётган Ташқи ишлар даражасидаги яна бир дипломатик платформа - C5+1 форматининг тамал тоши эса, Самарқандда қўйилган.

Агар, айрим етакчи Марказий осиёлик сиёсий экспертлар фикрларига таянилса, Америка каби давлатлар жуда кўп нарса Ўзбекистонга боғлиқ, деган мантиқда йўл тутишади, шу боис ҳам, унга минтақадаги "энг муҳим" мамлакат, деб қарашади.

Аммо Россиянинг Марказий Осиёни Ғарб таҳдиди билан қанчалик тез-тез огоҳлантиришга ўтгани сўнгги ойларда эътиборга тушган воқеъликка айланган.

Расмий Кремлнинг минтақага қаратилган баёнотлари Украина уруши фонида кучайиб бораётгани билан ҳам хос аҳамият касб этган.

Россия томони яқинда Америка Қўшма Штатлари Марказий Осиёдаги вазиятни беқарорлаштириш ниятида, дейишгача борган.

Минтақага айни оҳангдаги огоҳлантиришларининг сўнггисида эса, Россия Ташқи ишлар вазири Ғарб давлатлари Марказий Осиёда ўз инсонпарварлик ва ҳарбий иштирокларини ўрнатишга ҳаракат қилишаётганини баён қилган.

Сергей Лавров ўтган йил буни минтақага кириш учун "мақсадли ва қатъий" уриниш, дея тилга олган.

Россия Ташқи ишлар вазири ҳарбий соҳадагисини ҳам назарда тутаркан, Марказий Осиё давлатларини "ғарбликлар томонидан тиқиштирилаётган ҳамкорлик схемаларига танқидий назар билан қараш"га чақирган.

Россия томонининг Марказий Осиё давлатларига огоҳлантирувчи мазмундаги устма-уст баёнотларига Ғарбнинг қандай бир жиддий муносабат билан чиққани эса, ноаён қолганди.

Шавкат Мирзиёев эса, Демократчи АҚШ Давлат котиби Энтони Блинкеннинг ўтган йил бошида Марказий Осиёга амалга оширилган илк тарихий ташрифидан кўп ўтмай, Ўзбекистоннинг "ким томон" эканига оид саволга шахсан ўзи жавоб берган.

Шавкат Мирзиёев ўшанда Ўзбекистонни ўз томонларига ўтишга "қаттиқ, қаттиқ даъват қилаётган" мамлакатлар номига тўхталмаган, аммо бу саволга жавоб фақат "битта" эканини таъкидлаган.

"Бир томонман - миллатим, халқим, буюк Ўзбекистонимнинг манфаати учун ўлишга ҳам тайёрман, деб жавоб бериши"ни баён қилганди.

Шу пайтгача бирор бир Марказий Осиё давлати Россия Украинада очган урушни на-да ошкора ёқлаган ва на-да қоралаган, нейтрал мавқеъда, Украина ҳудудларининг Россия томонидан аннексиясини ҳам расман тан олмаган.

Остонада экан, Энтони Блинкен Марказий Осиё давлатларини Россия таҳдидидан огоҳлантирган, четдан таҳдид хавфи юзага келганига мамлакати минтақага қандай кўмак бера олишлари масаласига ҳам ойдинлик киритган.

АҚШ Давлат котиби мамлакати минтақа давлатларига ўз хавфсизлиги, иқтисодий фаровонлиги ва жамиятлари барқарорлигини кучайтиришда кўмак қилаётгани, "худди шу нарса ўз ҳудудий яхлитлиги, суверенитети ва мустақиллигини ҳимоя қилиш қобилияти анча кучли бўлган минтақани яратиши"ни баён қилганди.

Ғарб Марказий Осиё давлатлари ўзларининг Россияга қарши қаратилган сакнцияларини четлаб ўтишида Россияга ёрдам беришидан ҳам хавотирда.

Россия Украинага очган уруш билан кечаётган сўнгги уч йилча вақт ичида минтақа давлатларини бундай қилмаслик, акс-ҳолда ўзлари ҳам иккиламчи санкцияларга юз тутишлари мумкинлиги билан қайта-қайта огоҳлантириб келади ва айрим фуқаролари, ширкат ва ташкилотлари мисолида улардан баъзиларини жазолашга ҳам улгурган.

Президент сайлови ва кутилмаган ўзгаришлар

Аммо бу галги АҚШ президентлик сайловларига саноқли ойлар қолган бир пайтда якуний Демократчи номзод ўзгарган.

Сайловолди тарғибот кампанияси фонида қайта президентликка қанчалик "қобил"лиги жиддий савол остида қолган Жо Байден алал-оқибат пойгадан чиқишга мажбур бўлган, ўрнига ўзининг вице-президенти Камала Ҳаррис номзодини илгари сурган.

Демократик партия август ойида Камала Ҳаррисни АҚШ президентлигига ўзларидан янги номзод сифатида расман тасдиқлаган.

Камала Ҳаррис, бошқа томондан, Америка Қўшма Штатларида бунга лойиқ, деб топилган биринчи қора танли ва илк осиёлик аёл сифатида ҳам мамлакат тарихига кирган.

Бунинг ортидан Камала Ҳаррис ҳам Демократик партиядан президентликка номзодлик таклифини қабул қилган.

Худди шу манзарада шу пайтгача қилган энг йирик нутқида "барча америкаликлар учун президент бўлиш"ни ваъда қилган.

АҚШ президентлик сайловларида учинчи - мустақил номзод Роберт Кеннеди эса, воқеаларнинг айни ривожи фонида сайлов пойгасидан чиқишини эълон қилган ва Республикачи Трампга овоз беришга чақирган.

Америка Қўшма Штатлари, бошқа томондан, дунёнинг ҳар йили юз минглаб ўзбекистонлик бориш илинжида бўлган, айниқса, президент Жо Байден бошқаруви остида кечган сўнгги тўрт йил ичида қамоқ ва ўлим хавфига ҳам қарамай, ҳудудига ноқонуний киришга уринаётган Ўзбекистон фуқароларининг ҳам сони жиддий ортиб бораётган давлати бўлади.

Шундай экан, айниқса, Украина уруши кучайиб бораётган, минтақада геосиёсий танглик тобора кескинлашаётган ва айниқса, Ўзбекистон учун ташқи меҳнат миграцияси тобора долзарблик касб этаётган бир манзарада бу галги АҚШ президентлиги сайлови Ўзбекистон учун қанчалик ва нимаси билан муҳим? Республикачи номзоднинг қудратга келиши Ўзбекистон ва ўзбекистонликлар учун нимани англатади ва аксинча, янги демократчисининг сайланиши улар учун нима дегани?

Би-би-си Ўзбек хизмати худди шундай саволлар билан Америка Қўшма Штатларидан асли ўзбекистонлик социолог Баҳодир Файзга боғланди:

Америка жамоатчилиги охирги ойлар ичида жуда муҳим тарихий воқеаларга саҳна бўлмоқда.

Собиқ президент ва ноябр ойида бўлиб ўтадиган президентлик сайловларида Республикачи номзод Дональд Трампга бўлган суиқасд ҳодисаси, амалдаги Демократчи президент Жо Байденнинг кучсиз "перформанси" Америка сиёсатида кескин ўзгаришларга сабаб бўлди.

Яъни, Байденнинг ёши, соғлиги билан боғлиқ ҳолатлар, жисмонан заифлиги каби мисоллар демократлар орасида норозиликларга сабаб бўлаётган эди.

Айниқса, Байден Трамп билан бўлган дебатда ва жамоатчилик олдидаги чиқишларида жуда қониқарсиз "перформанс" кўрсатди.

Натижада бу шу йил ноябр ойидаги сайловда Байденнинг рақиби Трампга қарши ютиб чиқиш умидини, унинг қайта сайланиш эҳтимолини тушириб юборди.

Табиийки, бу ҳолат демократ сайловчилар орасида умидсизликка сабаб бўлди.

Трампга уюштирилган суиқасд эса, тарафдорлари назарида уни "супер қаҳрамон", "илоҳий лидер" даражасига кўтарди, бу ҳодиса, бир тарафдан, республикачи тарафдорлар мотивациясини оширар экан, бошқа томондан, демократ сайловчилар учун ғалаба умидларини камайтирди.

Натижада, Демократ партиянинг кўзга кўринган номлари Байденни номзодликдан воз кечиш ва сайловларга бошқа, ғалаба қозониши мумкин бўлган номзод билан киришга чақиришди.

Бу чақирув ва норозиликлар ўз натижасини берди.

Алал-оқибат, кеч бўлса-да, Байден ўз партиясининг босимига дош бера олмади, ўз номзодини қайтариб олди ва ўрнига номзод сифатида ўзининг ёрдамчиси, вице-президент Камала Ҳаррисни кўрсатди.

Америка сиёсатида эса, бу бир тарихий воқеа сифатида кўрилади.

Камала Ҳарриснинг номзодлик учун ҳам ижобий ва ҳам салбий тарафлари бор, албатта.

У, аслида, жамоатчилик назарида жуда машҳур вице-президент ҳисобланмайди, ҳатто АҚШ тарихидаги энг машҳур бўлмаганлари қаторига киради.

Албатта, аёл экани, келиб чиқиши Осиё-Африкалик экани, ёши ва ғайрати демократ сайловчилар орасида ҳаяжон уйғотиши кутилади.

Айниқса, унинг аёллар, ёшлар, муҳожирлар ва қора танлилар томонидан қўллаб-қувватланишини кўришимиз мумкин бўлади.

Бундан ташқари, соғлиқни сақлаш соҳасидаги ислоҳатлар, иқлим ўзгариши, ижтимоий адолат ва аёллар ҳуқуқлари каби Демократлар учун муҳим бўлган асосий масалалар бўйича у идеал демократ профилини тамсил етади.

Лекин Камала Ҳарриснинг бу хислатлари республикачилар назарида камчилик, деб кўрилиши ва ҳисобланиши мумкин.

Қолаверса, Америка жамияти ўзининг биринчи аёл президентини, айниқса, оқ танли америкалик бўлмаган аёл номзодни сайлашга қанчалик тайёр эканлиги ҳам савол остига олиниши керак.

Биламизки, Америка сиёсий саҳнасида ҳали ҳам оқ танли эркак ҳокимиятини кўриш қийин эмас.

Шу боис, Камала Ҳаррис учун Байденнинг номзодликдан жуда кеч воз кечиши сабабли қолган ниҳоятда қисқа вақт ичида барча камчиликларни ўз фойдасига айлантириб, сайловда ғалаба қозониши осон эмас.

Айниқса, суиқасд ҳодисаси туфайли ўз мавқеини мустаҳкамлаб олган ва консерватив республикачиларнинг тўлиқ дастагини олган Трамп қаршисида Камала Ҳарриснинг иши анча қийин кечади.

Бироқ сайловларга кам бўлса ҳам бироз вақт бор ва бу вақт ичида сиёсий жараён икки номзоддан бирининг фойдасига тезлик билан ўзгариши мумкин.

Энди, биз ўзбекистонликларни ҳамиша қизиқтириб келган, агар АҚШ сайловларида президент алмашса, яъни ҳокимиятга Республикачи ёки бошқа Демократ президентнинг келиши Ўзбекистонга, умуман олганда, Марказий Осиё минтақасига қандай таъсир кўрсатиши ҳақида тўхталсак.

Агар Камала Ҳаррис сайловда ютиб чиқса, Байден "меросхўри", яъни давомчиси сифатида ташқи ва ички сиёсатда деярли ўзгариш сезилмайди.

Яъни, Ҳарриснинг ҳеч бўлмаганда, президентлик даврининг илк йилларида АҚШ ташқи сиёсатида бурилиш бўлмайди.

Албатта, сайловларда Трамп ғалаба қозонса, қолаверса, АҚШ Сенати ва Конгрессида Республикачи вакилларнинг сони ортгудек бўлса, бу ташқи ҳамда ички Америка сиёсий саҳнасида катта ўзгаришларга сабаб бўлади.

Шуни айтиб кетиш жоизки, ким сайланишидан қатъиназар, тўғридан-тўғри АҚШ-Ўзбекистон муносабатларида сезиларли ўзгариш бўлмайди.

Ўзбекистон ва Марказий Осиё давлатлари билан муносабатлар, одатда, президент даражасида эмас, балки АҚШ Давлат департаменти(Ташқи ишлар вазирлиги) бюрократлари миқёсида юритилади.

Трампнинг қайта сайланиши ташқи сиёсатда, биринчи навбатда, Американинг Россия ва Хитой каби давлатлар билан Байден маъмурияти даврида ўрнатилган жорий муносабатларига таъсир қилади.

Биламизки, Трамп классик консерватив республикачилардан фарқли ўлароқ, ташқи сиёсатда изоляционизм, изоляция тарафдори. У буни доим такрорлаб келади.

Яъни, Дональд Трамп бошқа мамлакатлардаги сиёсий вазиятларга, глобал муаммоларга, давлатлар ўртасидаги урушларга бефарқ бўлган сиёсатни ҳимоя қилади. Ҳарбий иттифоқлар ва ўзаро мудофаа пактларига қўшилишга қарши чиқади.

Буни Трамп БМТ ва НАТО каби халқаро ташкилотларни бир неча бор танқид қилишидан ва ҳатто, бу каби ташкилотларга молиявий кўмак беришни тўхтатиб қўйиш ҳақидаги таҳдидларидан ҳам биламиз.

Трампнинг бу позицияси Россиянинг Украина ишғоли фонида яна ҳам кўзга ташланади.

Унинг Украинага ҳарбий ёрдамни тўхтатиш каби баёнотлари ҳам Байден давридагидан фарқли равишда Европа давлатларига кўпроқ маъсулият юклаш ва АҚШнинг мавзуга камроқ эътибор қаратишига ишора қилади.

Трамп дунё давлатлари ўртасидаги халқаро мажбуриятларга, савдо битимлари ва шартномаларга ҳам тамалда қарши чиқади.

Яъни, биринчи ўринда АҚШ манфаатларини кўзда тутгандак кўринган бу позиция, аслини олганда, бугуннинг шартларида глобал ҳамжиҳатлик, хавфсизлик учун бир таҳдид ҳисобланади.

Бундай популистик чиқишлар, балки, Америка ичида, унинг ўз тарафдорлари орасида олқишланса ҳам, лекин жаҳон жамоатчилиги назарида АҚШнинг глобал қудратини, демократик қадриятлар тамсилчиси сифатида доим ўйнаб келган ролини савол остига олади.

Дунёдаги авторитар тузумларга бўлган муносабати ва дўстлари орасида диктатор лидерларнинг кўплиги ҳам Трамп тутган йўлнинг демократик тамойилларни бош тамсилчиси экани эътироф қилинадиган Америка давлатининг тамал қарашларига зид эканлиги айтилади.

Америка ички сиёсатида ҳам биз ўзбекистонликларнинг эътиборини ўзига жалб қилиши кутилаётган ўзгаришлар муҳожирлар масаласи.

Биламизки, охирги йилларда Ўзбекистон ва Марказий Осиё давлатларидан Мексика орқали минглаб ҳамюртларимиз ноқонуний йўллар билан Америка Қўшма Штатларига кириб келишаяпти.

Байден президентлиги даврида ноқонуний йўллар билан Америкага келаётган муҳожирларнинг умумий сони миллионларда ўзининг ифодасини топади.

Муҳожирлар сонининг бу кўламда катталиги ҳам Трампнинг сайловолди дастурида асосий ўринга эга.

Трамп Америка шаҳарларида катта гуруҳлар ҳолида йиғилиб қолаётган муҳожирлар иқтисодий, ижтимоий муаммоларни келтириб чиқариши мумкинлиги, хавфсизликнинг заифлашишига сабаб бўлаётганлигига доим урғу бериб келади.

Трамп ваъда қилаётгани каби муҳожирларни чиқариб юбориш ва жанубий чегаралар орқали келаётганлар оқимини тўхтатиш чақириқлари ҳам ватандошларимиз нигоҳидан четда қолмаётир.

Шундай экан, Америкадаги бўлғуси сайловлар дунё жамоатчилиги, оддий америкаликларнинг ўзлари ва ҳамюртларимиз - ўзбекистонликлар диққат-эътиборида бўлишда давом этади.