Янгиликлар: Хитой ва Президенти кучаймоқчи – Ўзбекистон, Марказий Осиё ва Россия нима қилади? O'zbekiston Rossiya Xitoy Dunyo Yangiliklar

Хитой Ўзбекистоннинг энг йирик тўртта қарз берувчисидан биттаси бўлади. Украина уруши боис энди Марказий Осиёда ҳар томонлама кучайиши кутилаётган яна бир глобал ўйинчи ва ядровий қудрат. Буёғи нима бўлади?

Алоқадор мавзулар

Президент кучаяди

Президент Си Цзиньпин энди Хитойда бошқарув ва иқтисод устидан назоратини кучайтирмоқчи.

Хитойда шу дам олиш кунларида бирваракайига иккита анъанавий йиллик сессияси иш бошлади.

Хитой Халқ Сиёсий Консультатив Кенгаши ва Бутунхитой халқ вакиллари йиғини ўзининг ҳамоҳанг йиллик съездларига йиғилди.

Йиғинлар Си Цзиньпинни учинчи муддатга Хитой президенти этиб расман тасдиқлайди, мамлакатнинг янги Бош вазири ва ҳукуматининг янги аъзоларини тайинлайди.

Худди шу сессиялар чоғида президент Си Цзиньпинни кучайтирувчи кенг кўламли ислоҳотларни ҳам маъқуллайди.

Хитой кучаяди

Параллел сессиялар аллақачон қатор бошқа муҳим қарорларини эълон қилиб бўлган.

Жорий йилда Хитойнинг ҳарбий харажатларини 7 фоиздан кўпроққа оширишга келишган, "эскалациялар кучайиши" таҳдидидан огоҳлантирган.

Хитойнинг иқтисодий ўсиш суръатларини эса, бу йил учун нисбатан паст - 5 фоизча этиб белгилаган.

Хитой дунёнинг энг йирик иқтисодий, ҳарбий ва ядровий қудратларидан бири бўлади.

Унинг ҳарбий харажатлари жорий пайтда Америка Қўшма Штатлариникидан тўрт баробар кам - яъни, $225 миллиард долларни ташкил этади.

Аммо таҳлилчилар фикрича, Хитой ўзининг мудофаа харажатларини борича эмас, камайтириб кўрсатади.

Сўнгги янгилик Хитойнинг анъанавий иттифоқчиси саналувчи Россиянинг Украинадаги ҳарбий амалиётлари давом этаётган бир манзарада ўртага чиққан.

Америка Қўшма Штатлари жорий пайтда Хитой Украинага қарши урушида Россияни қуроллантиришга ўтишидан хавотирда.

Аммо расмий Пекин Вашингтоннинг айни мазмундаги баёнотларини қатъий ва изчил равишда рад этиб турибди.

Хитой Украина ишғолининг бир йиллиги санасида - шу йилнинг 24 февраль куни ўзининг тинчлик режаси билан чиққан.

Путин бу режани олқишлаган, Ғарб жиддий олмаган, Украина президентининг тинчлик масаласида учрашиб, гаплашиб олиш таклифига эса, Хитой президенти ҳалича жавоб бермаган.

Хитой ва минтақа

Хитой жорий пайтда Россия ўзининг сиёсий ва геосиёсий таъсири остида тутиб келишга интилаётган Марказий Осиёдаги энг йирик геоиқтисодий ўйинчилардан саналади.

Дунёнинг бирор бир геоиқтисодий қудрати қилмаган ишни қилган, бутун минтақа давлатларини ўз ичига олувчи бир неча миллиардлик йирик иқтисодий лойиҳалар билан чиққан.

Минтақанинг табиий энергия захираларига чанқоқ ва уларни ўзлаштиришга фаол бош қўшган, катта пул тикаётган давлат.

Ўзбекистон илова барча Марказий Осиё давлатлари Хитойдан миллиардлаб доллар қарз.

Хитой бугун уларнинг энг асосий кредиторларидан бири ҳам саналади.

Экспертлар бунинг сабабини Хитойдан қарз олиш Ғарб давлатларига қараганда тез ва осон экани билан изоҳлашади.

Агар, Ўзбекистон томони 2021 йил март ойида эълон қилган расмий маълумотларга таянилса, мамлакатнинг Хитой банкларидан олган қарзи 4 миллиард долларни ташкил этади.

Ўзбекистоннинг хорижий кредиторлари рўйхатида Хитой банклари умумиятла тўртинчи ўринни эгаллайди.

Хитойдан олинган миллиардлаб долларлик ташқи қарзни қандай қилиб тўлаш масаласи сўнгги йилларда аксарият минтақа давлатларида жиддий хавотирга молик масалалардан бирига айлангани кўрилади.

Айнан Хитой билан иқтисодий яқинлик ҳатто минтақада ўзига нисбатан тўқ, деб кўрилувчи Қозоғистонда ҳам камдан-кам кузатилувчи норозилик намойишларининг бош мавзуларидан бирига айлангани кузатилади.

Хитой сўнгги йилларда минтақада хавфсизлик соҳасидаги ролини ҳам кучайтириш ҳаракатида бўлган давлат сифатида кўрилади.

Айрим минтақавий таҳлилчилар эътирофича эса, Ғарбнинг устма-уст жиддий санкциялари оқибатида халқаро миқёсда тобора иҳоталаниб бораётган Россиянинг ўрнига энди Марказий Осиёда ўзининг геосиёсий таъсирини ҳам кучайтириши эҳтимоли юқори бўлган "янги" ўйинчи.

Ғарб қўшинларининг аксарият Марказий Осиё давлатларига чегарадош Афғонистонни буткул тарк этишлари ортидан, Толибон муваққат ҳукумати билан ҳам фаол мулоқотда, қисқа вақтнинг ўзида улар билан 25 йиллик йирик иқтисодий битимга ҳам эришиб бўлган.

Экспертларнинг бу каби башоратлари эса, Россия айнан Украина уруши ва унинг ўзи юз тутиб турган оқибатлари боис Марказий Осиё давлатларига ҳар томонлама янада яқинлашиш, Афғонистонни ҳам ўз орбитасига тортиш ҳаракатида бўлган бир пайтда бўй кўрсатмоқда.

Мавжуд ҳолат икки анъанавий иттифоқчи ўртасидаги зимдан бораётган геосиёсий ва геоиқтисодий курашнинг тобора ошкора тус олишига оид талқинларга ҳам замин яратмай қолмаётир.

Хитой ва Ғарб

Хитойда ҳам президент мамлакат Қуролли кучларининг Бош қўмондони саналади.

Ҳарбий харажатларнинг жиддий оширилиши қарори Хитой ва Ғарб алоқаларига жиддий дарз етган бир пайтга тўғри келаётир.

Расмий Пекин ўзининг бўлгинчи вилояти, деб кўрувчи Тайвань, уйғурлар ва бошқа мусулмон озчиликларнинг ҳуқуқлари ҳамда Украина уруши юзасидан Хитой ва Ғарб алоқалари ҳозир ўзининг энг совуқ палласида.

АҚШ Хитой Тайванга бостириб киради, деган хавотирда, яқинда у ерга ўзининг юқори мартабали вакилини ҳам юборган.

Хитой бунинг ортидан АҚШни ўзининг "суверенитетига дахл қилиш"да айблаган, бунга жавобан Тайвань атрофида ҳарбий машғулотларига зўр берган, машқлари чоғида ҳатто баллистик ракеталар қўллашгача борган.

Маълум бўлишича, айнан бу йилги сессиялар алоҳида аҳамият касб этади.

Хабарларга кўра, вакиллар Хитой Коммунистик партияси ва давлат институтларининг бир нечта асосий тузилмаларини қайта шакллантиришади.

Хитой Халқ Сиёсий Консультатив Кенгаши маслаҳат, Бутунхитой халқ вакиллари йиғини эса, қонун чиқарувчи олий орган саналади, аммо аслида партия ва ҳукуматнинг қонунчилик ташаббусларини маъқуллаб беради.

Уларнинг съездлари 4 ва 5 март кучлар очилган, сессияларининг икки ҳафтача давом этиши кутилмоқда.

Ўтган йил Тайванда жойлашган Doublethink Lab мустақил ташкилоти Хитойнинг дунё бўйлаб ошиб бораётган таъсирига оид янги ўрганишлари натижасини эълон қилган.

Хитой таъсири

China Index дея номланган рейтингда 2021 йил давомида бир қатор соҳаларда Хитой таъсирига энг кўп тушиб қолган, дея ҳисобланган 46 та давлат жой олган.

2022 йилда рейтингга ўнта янги давлат, жумладан, Ўзбекистон ҳам киритилган.

Ўзбекистон 46 мамлакат ичида 18-ўрин, Марказий Осиё минтақасида эса охирги ўринни эгаллаган.

Тадқиқот муаллифлари Ўзбекистонда мавжуд ҳуқуқ-тартибот, технология ва ҳарбий соҳалар Хитой таъсирига энг кўп учраган, деган хулосага келганлар.

Хитой раҳбари орада Ўзбекистон сиёсий барқарорлигини биргаликда ҳимоя қилишга тайёр эканини ҳам билдирган.

"Хитой Ўзбекистоннинг ички сиёсатига ташқаридан аралашувларга биргаликда курашиш, унинг сиёсий барқарорлигини биргаликда ҳимоя қилишга тайёр", дея таъкидлаган Хитой раҳбари Си Цзиньпин ўзаро учрашувда.

Бироқ Doublethink Lab тадқиқоти муаллифлари Хитой билан муносабатларда эҳтиёткор бўлиш лозимлигини таъкидлашган.

Бундан аввал ҳам бир қанча халқаро изланишлар Хитой ўзи кириб бораётган ривожланаётган давлатларни кредитлар орқали қарзга ботириши, инвестициялари билан эса ўша мамлакат молияси ва иқтисодиётида ҳал қилувчи кучга айланишга интилишини кўрсатган эди.

Бироқ расмий Пекин бундай даъволарни рад этиб, кредит ва қарз беришда Ғарб каби сиёсий шартларни илгари сурмаслигини таъкидлаб келади.

BBC.COM/UZBEK билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek