Видео. Ўзбекистон: Хитойнинг таъсири Россияникидан ҳам ўзиб кетди – янги тадқиқот O'zbekiston Yangiliklar

Расмий Пекин томонидан бирор сезиларли дипломатик таъсир ва босимлар кузатилмаган бўлса-да, Ўзбекистон охирги йилларда Хитойга ён босувчи сиёсат олиб боришни кучайтирмоқда, дейилади янги тадқиқотда.

Ўзбекистон, Хитой: Уйғурлар масаласида сукут сақлашнинг сабаби нимада? - BBC News O'zbek

Самарқандда Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти саммити бошланиши арафасида Тайванда жойлашган Doublethink Lab мустақил ташкилоти Хитойнинг дунё бўйлаб ошиб бораётган таъсирига оид янги ўрганишлари натижасини эълон қилган.

China Index дея номланган рейтингда 2021 йил давомида бир қатор соҳаларда Хитой таъсирига энг кўп тушиб қолган, дея ҳисобланган 46 та давлат жой олган.

Жорий йилда рейтингга ўнта янги давлат, жумладан, Ўзбекистон ҳам киритилган.

Ўзбекистон 46 мамлакат ичида 18-ўрин, Марказий Осиё минтақасида эса охирги ўринни эгаллаган.

15-16 сентябрь куни Самарқандда ўтган ШҲТга аъзо давлат раҳбарлари саммитида ҳам минтақа мамлакатлари тобора Хитой таъсирига тушиб бораётгани яққолроқ кўринган.

Doublethink Lab тадқиқоти муаллифлари Би-би-сига Хитой таъсирининг жадал суръатларда ортиб бориши Ўзбекистон ҳамда Марказий Осиё минтақаси учун нимани англатишини изоҳлаб берди.

Алоқадор мазвулар:

Уйғурлар масаласида сукут

China Index рейтингини шакллантириш доирасида бирор мамлакатдаги Хитой таъсирини баҳолаш учун илм-фан, иқтисодиёт, ташқи сиёсат, матбуот каби тўққизта муҳим соҳалар бўйича ўрганишлар олиб борилган.

"Хитой бўйича халқаро экспертлардан ташкил топган гуруҳ мазкур соҳалардаги ўзгаришларни синчиклаб ўрганди, маҳаллий ва минтақавий экспертлардан ҳам фикрлар олинди", дейилади ташкилот Би-би-сига тақдим этган ахборотда.

Doublethink Lab'нинг Би-би-сига маълум қилишича, Ўзбекистон умумий рейтингда 18-ўриндан жой олган бўлса-да, "Натижа категорияси бўйича 46 та давлат ичида 10-ўринни эгаллаган.

"Бу Ўзбекистон яқин ўтган вақт ичида ХХРга нисбатан хайрихоҳ бир қатор жиддий қарорлар олганини билдиради", дейилади ахборотда.

"Бундай қарорларга мисол тариқасида Ўзбекистоннинг 2021 йилда Хитой билан биргаликда қўшма ҳарбий машғулотларда иштирок этгани ва Ўзбек ҳукуматининг Шинжон уйғур мусулмонларига қарши репрессиялар юзасидан сукут сақлаб келаётганини кўрсатиш мумкин".

Тадқиқот муаллифларининг маълум қилишича, уйғурларга "этник ва маданият жиҳатдан энг яқин миллат" ўзбеклар бўлса-да, Шинжонда давом этаётган мавжуд вазиятга "Ўзбекистондан кўра Қозоғистон ва Қирғизистонда кўпроқ ва очиқроқ" муносабат билдирилиб келинмоқда.

2021 йил март ойида Хитой парламенти раиси Ли Чжаншунинг Ўзбекистон Сенати раиси Танзила Норбоева билан мулоқотида Шинжон масаласини муҳокама қилгани ва "Ўзбекистон томони "бир бутун Хитой" тамойилига содиқликда қатъий" эканини билдиргани тўғрисида Хитой телевидениеси хабар берган эди.

Янги тадқиқот

Тайванда жойлашган Doublethink Lab мустақил ташкилоти Хитой Халқ Республикасининг хорижий давлатларга таъсирини ўрганишга бағишланган янги тадқиқотини сентябрь ойи бошида эълон қилган.

China Index рейтингида жаҳон бўйлаб Хитой таъсирига энг чуқур тушиб қолган давлат ўлароқ Камбожа биринчи ўриндан жой олган бўлса, Парагвай энг сўнгги ўринда.

Марказий Осиё давлатлари эса биринчи йигирматаликдан ўрин олган - Қирғизистон 5-ўрин, Тожикистон 7-ўрин, Қозоғистон 11-ўрин ва Ўзбекистон 18-ўрин.

Туркманистон эса рўйхатга киритилмаган.

Тадқиқот муаллифлари Ўзбекистонда мавжуд ҳуқуқ-тартибот, технология ва ҳарбий соҳалар Хитой таъсирига энг кўп учраган, деган хулосага келганлар.

Муаллифлар Ўзбекистоннинг Хитой билан бирга ҳарбий машғулотларда иштирок этгани, Пекин мамлакатга бир неча бор йирик ҳарбий аслаҳалар сотгани, Ўзбекистонда амалга оширилаётган "Хавфсиз шаҳар" лойиҳаси доирасида, асосан, Хитойнинг Huawei компаниясининг жамоатчиликни кузатиш ва юзни таниб олишга мосланган замонавий технологиялари импорт қилинаётгани ва бошқаларни ўз хулосаларига асос ўлароқ мисол қилиб келтирганлар.

Хитой етказиб берилаётган табиий газ ҳақи эвазига Ўзбекистонга замонавий HQ-9 ҳаводан мудофаа тизимларини бергани ҳақидаги илк хабарлар 2015 йилдаёқ матбуотда пайдо бўлган эди.

2021 йилда Стокголм Халқаро Тинчлик Институти (SIPRI) сўнгги йилларда Ўзбекистон Хитойдан қурол-яроғ импортини оширгани ва бу борада Москва ҳамда Пекин билан алоқаларини мувозанатда ушлашга интилаётганига оид тадқиқот хулосаларини эълон қилганди.

Бир вақтнинг ўзида Ўзбекистон ҳукумати жамоатчилик назоратини кучайтиришга қаратилган "Хавфсиз шаҳар" лойиҳаси ва "Ақлли шаҳар" тизимини жорий этиш йўлида ҳамон АҚШ санкциялари остида қолиб келаётган Huawei компанияси билан ҳамкорлик қилаётганини ҳеч қачон яширмаган.

2019 йилнинг апрелида Хитойга борган президент Мирзиёев ушбу лойиҳаларни амалга ошириш ва Ўзбекистонда 5Г тармоғи ҳамда рақамли технологияларни ривожлантириш учун Хитой компаниялари билан 1 миллиард доллардан зиёд инвестиция шартномаларини имзолаган эди.

Табиийки, иқтисодиёт Хитой таъсири ошиб бораётган соҳалардан бири.

Охирги йилларда Хитой Ўзбекистоннинг энг йирик савдо шеригилигича қолмоқда.

2021 йилда мамлакат ташқи савдоси айланмасининг қарийб 17 фоизлик улуши Хитой ҳиссасига тўғри келган ва бу борада Хитой Россиядан аллақачон ўзиб кетган.

Хусусан, ўтган йилда икки мамлакат ўртасида товар айирбошлаш рекорд кўрсаткич - 8 миллиард долларга етган, ушбу йил бошидан эса 30 фоиздан ортиқ ўсган.

Шунингдек, чин компаниялари Ўзбекистонга инвестиция киритишда ҳам ҳаммадан ўзиб бораётгани кузатилган.

Сентябрь ойи ўртасида Самарқандда учрашган икки давлат раҳбарлари яна 15 миллиард долларга тенг келишувларни ҳам имзолаган.

Ҳатто, Самарқандда муносабатлар коллектив хавфсизлик даражасига кўтарилиб, Хитой раҳбари Ўзбекистон сиёсий барқарорлигини биргаликда ҳимоя қилишга тайёр эканини билдирган.

"Хитой Ўзбекистоннинг ички сиёсатига ташқаридан аралашувларга биргаликда курашиш, унинг сиёсий барқарорлигини биргаликда ҳимоя қилишга тайёр", дея таъкидлаган Хитой раҳбари Си Жинпинг ўзаро учрашувда.

Хавотирлар

Бироқ Doublethink Lab тадқиқоти муаллифлари Хитой билан муносабатларда эҳтиёткор бўлиш лозимлигини таъкидлайдилар.

Би-би-сининг йўллаган саволларига ёзма жавоб қайтарган Doublethink Lab асосчиси Ву Мин Ҳсуан Хитой ўзи кириб бораётган давлатларда коррупцияга кўз юмиш, адолатсиз молиявий ва савдо келишувларини тузиш, матбуот кўзини шамғалат қилиш кайфиятини дастаклашидан огоҳ бўлиш лозимлигини айтади.

"Бирор мамлакат билан алоқаларда бўлгани каби фуқаролар ўз жамиятига нисбатан Хитой қандай таъсир кўрсатаётганини англаш ҳуқуқига эгалар. ХХР ўзи билан ҳамкор мамлакатларда коррупцияни дастаклаши ила танилган - бунга адолатсиз молиявий ва савдо келишувлари, матбуотни манипуляция қилишни ҳам қўшиш мумкин.

Хитойнинг кузатув технологияларини импорт қилиш эса инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини жиддий савол остида қолдиради", дейди Doublethink Lab асосчиси ва раҳбари Би-би-сига йўллаган жавобида.

Унинг таъкидлашича, Хитойнинг дунё бўйлаб ортиб бораётган таъсирини кузатиш ва ўрганиш "барча учун жуда муҳим".

"China Index рейтинги орқали қўлга киритилган маълумотлар сиёсатчилар ва бошқа манфаатдор томонлар учун ХХРнинг зарарли таъсир ўтказиш усулларига қарши туриш йўлида чоралар ишлаб чиқиши ва бир вақтнинг ўзида Хитой билан тинчлик ҳамда фаровонлик келтирувчи ҳамкорликни сақлаб қолишига кўмаклашади", дейди жаноб Ву.

Бу Хитой таъсирига тушиб қолиш оқибатларидан огоҳлантирган илк тадқиқот эмас.

Бундан аввал ҳам бир қанча халқаро изланишлар Хитой ўзи кириб бораётган ривожланаётган давлатларни кредитлар орқали қарзга ботириши, инвестициялари билан эса ўша мамлакат молияси ва иқтисодиётида ҳал қилувчи кучга айланишга интилишини кўрсатган эди.

Бироқ расмий Пекин бундай даъволарни рад этиб, кредит ва қарз беришда Ғарб каби сиёсий шартларни илгари сурмаслигини таъкидлаб келади.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek