భారత్‌లో తయారైన మైకుకు ‘చికాగో రేడియో’ అని ఎందుకు పేరు పెట్టారు, గాంధీ దాన్ని ఎందుకు వాడేవారు?

అది 1929. ఒక భారీ బహిరంగ సభ జరుగుతోంది. అక్కడున్న జనసందోహాన్ని ఉద్దేశించి మహాత్మా గాంధీ మాట్లాడుతున్నారు.

కానీ అక్కడి ప్రజల అరుపులు, కేకల మధ్య ఆయన మాటలు వినపడటం లేదు. వినపడినా సరిగ్గా అర్థమయ్యేవి కావు. ఈ తీరుతో విసిగిపోయారు 27 ఏళ్ల నానిక్ మోట్వానే. 'బలహీనంగా ఉండే గాంధీ గొంతును ఎలాగైనా అందరికీ వినపడేలా చేయాలి' అని ఆనాడే నానిక్ నిర్ణయించుకున్నారు.

మోట్వానే కుటుంబంలో నానిక్ రెండోతరం వ్యాపారవేత్త.

తాను ఎంతగానో అభిమానించే గాంధీ వాయిస్‌ను మరింతమందికి చేరువ చేయడానికి ఏదైనా చేయాలని ఆయన అనుకున్నారు. సుమారు రెండేళ్ల తర్వాత వాయిస్‌ వాల్యూమ్‌ను పెంచే ఒక పబ్లిక్ అడ్రెసింగ్ సిస్టమ్‌ను ఆయన రూపొందించారు.

కరాచీ (నేడు పాకిస్తాన్‌లో ఉంది)లోని కాంగ్రెస్ పార్టీ సమావేశంలో ఆ సిస్టమ్‌ను తొలిసారి ఉపయోగించారు. ఆ సిస్టమ్ పేరు చికాగో రేడియో.

బీబీసీ న్యూస్ తెలుగు వాట్సాప్ చానల్‌లో చేరడానికి ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి

చికాగో రేడియో సాయంతో మాట్లాడటానికి గాంధీకి నానిక్ మోట్వానే సాయం చేసేవారు. ఆ తర్వాత రెండు దశాబ్దాలలో బ్రిటిష్ ఇండియాలో జరిగిన స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో లౌడ్ స్పీకర్‌ అంటే 'చికాగో రేడియో' అనే అంతగా గుర్తింపు వచ్చింది.

నాడు లౌడ్ స్పీకర్లను 'వాయిస్ ఆఫ్ ఇండియా'గా పిలిచే వాళ్లమని నానిక్ మోట్వానే కుమారుడు కిరణ్ అనేవారు.

1919లో మోట్వానే కుటుంబం బాంబేకు వలస వచ్చింది. బాంబేలో స్థాపించిన ఒక కంపెనీకి చికాగో రేడియో అనే పేరు ఉండటం కాస్త ఆసక్తి కలిగించే అంశం. 'అమెరికాలోని చికాగోకు చెందిన రేడియోలు తయారు చేసే ఒక కంపెనీ పేరును మా నాన్న తీసుకున్నారు. అందుకు ఆ కంపెనీ నుంచి అనుమతి కూడా తీసుకున్నారు' అని కిరణ్ మోట్వానే తెలిపారు.

చికాగో రేడియో అని పేరు పెట్టడానికి మరొక కారణం కూడా ఉంది. ఇతర దేశాల కంపెనీలతోనే వ్యాపారం చేస్తున్న మోట్వానే కుటుంబానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు కోసం కూడా ఇలాంటి పేరు పెట్టారు.

పబ్లిక్ అడ్రెసింగ్ సిస్టమ్‌కు అవసరమైన లౌడ్ స్పీకర్లు, యాంప్లిఫయర్లు, మైక్రోఫోనులను బ్రిటన్, అమెరికాల నుంచి దిగుమతి చేసుకునే వారు నానిక్ మోట్వానే. ఆ తరువాత ఆయన కంపెనీలోని అయిదుగురితో కూడిన ఇంజినీరింగ్ బృందం, వాటిని ఇక్కడి అవసరాలకు తగినట్లుగా మార్చేవారు.

జాతీయ కాంగ్రెస్ బహిరంగ సమావేశాలు దూరప్రాంతాల్లో జరుగుతున్నా సరే...రైలు, ట్రక్కుల్లో ప్రయాణిస్తూ పబ్లిక్ అడ్రెసింగ్ సిస్టమ్‌ను తీసుకొని వెళ్లేవారు నానిక్ మోట్వానే. కొందరు స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు, పోలీసులు ఆయనకు సాయం చేసేవారు.

సమావేశానికి ఒక రోజు ముందు నానిక్ వేదిక వద్దకు చేరుకునేవారు. అక్కడ మైకు ఏర్పాటు చేసి, దాన్ని చెక్ చేసేవారు. తగినన్ని బ్యాటరీలు ఉండేలా చూసేవారు. ఆ తర్వాత గ్రౌండ్‌లో అక్కడక్కడా వెదురు బొంగులు పాతి, వాటికి మైకులు కట్టేవారు. తద్వారా నాయకుల ప్రసంగాలు అందరికీ చేరేలా చూసేవారు.

ఒక మోస్తరు మైదానంలో సుమారు 12 మైకులు పెట్టేవారు. దాదాపు 10 వేల మంది ప్రజలకు అవి సరిపోయేవి. ఆ తరువాత వాయిస్ బేస్‌ను మరింత పెంచడం కోసం మైకులను ఒకదాని మీద మరొకటి పెట్టి బిగించడం ప్రారంభించారు. నాడు మోట్వానేకు దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 100 పబ్లిక్ అడ్రెసింగ్ సిస్టమ్స్ ఉండేవి.

'భారతదేశంలో సమావేశాలకు మైకులు ఉపయోగించే పద్ధతిని తీసుకొచ్చింది నానిక్ మోట్వానే. నాడు కాంగ్రెస్ పార్టీ ఒక్కటే కస్టమర్‌గా ఉండేది' అని కిరణ్ మోట్వానే తెలిపారు.

భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో ప్రముఖ నాయకుల ప్రసంగాలన్నీ 'చికాగో రేడియో' లౌడ్ స్పీకర్ల ద్వారా ప్రజలకు చేరేవి.

భారతదేశ తొలి ప్రధాని జవహర్ లాల్ నెహ్రూ, చికాగో రేడియోకు పెద్ద అభిమాని.

ఒకసారి సమావేశం తరువాత నానిక్ మోట్వానేకు నెహ్రూ ఇలా రాశారు.

'మీ లౌడ్ స్పీకర్లు అద్భుతంగా పని చేస్తున్నాయి. మీరు చేసిన ఏర్పాట్లు అభినందనీయం.'

అంతేకాదు కాంగ్రెస్ పార్టీ కోసం రహస్యంగా ఒక రేడియోను కూడా నానిక్ నడిపారు. నాడు ప్రభుత్వ రేడియో ద్వారా బ్రిటిష్ పాలకులు ప్రచారం చేసే అసత్యాలను కౌంటర్ చేయడానికి గాంధీ వంటి నాయకులు ఆ రహస్య రేడియోను ఉపయోగించుకునేవారు.

1942లో ఆ రహస్య రేడియో ప్రారంభం కాగా సుమారు రెండున్నర నెలల తర్వాత దాన్ని ఆపేశారు. నానిక్ మోట్వానేను అరెస్టు చేశారు. 'క్విట్ ఇండియా' ఉద్యమానికి గాంధీ పిలుపునిచ్చింది కూడా ఆ సంవత్సరంలోనే.

నానిక్ మోట్వానే మంచి వ్యాపారవేత్త. తన ప్రోడక్ట్‌ను ఎలా సేల్ చేసుకోవాలో బాగా తెలిసిన వ్యక్తి.

బహిరంగ సమావేశాల్లో కాంగ్రెస్ నాయకులు మాట్లాడేటప్పుడు పత్రికల వారు ఫోటోలు తీస్తుండే వారు. నాయకులు 'చికాగో రేడియో' మైకులతో మాట్లాడే ఫోటోలు కావాలని పత్రికల వారిని నానిక్ అడిగేవారు.

అలా ఫోటోలను, న్యూస్ పేపర్ క్లిప్పింగులను సేకరించి బహిరంగ సమావేశాల్లో ఆల్బమ్ రూపంలో ప్రచారం చేసేవారు.

టేప్ రికార్డర్‌ సహాయంతో నాయకుల ప్రసంగాలను రికార్డ్ చేసి, వాటిని కాంగ్రెస్ పార్టీకి ఇచ్చేవారు. నానిక్ వెంట ఎప్పుడూ ఒక ఫోటోగ్రాఫర్ కూడా ఉండేవారు. మూవీ కెమెరా, ఫిలిం వారి వద్ద సిద్ధంగా ఉండేది.

గాంధీ, నెహ్రూ, పటేల్, బోస్ వంటి నాయకుల వీడియోలను, ఫోటోలను వారు తీసేవారు. నాటి ఫోటోలు, ఫుటేజీ నేటికీ ముంబయిలోని మోట్వానే నివాసంలో కనిపిస్తాయి.

'సమావేశాలకు సంబంధించి ప్రతి చిన్న విషయాన్ని ఆయన రికార్డ్ చేసేవారు' అని కిరణ్ మోట్వానే అన్నారు.

సుమారు 30 ఏళ్లపాటు కాంగ్రెస్ పార్టీ అంతర్గత, బహిరంగ సమావేశాలకు మైకులను నానిక్ సరఫరా చేశారు.

నాడు రెండు నగరాల్లో 200 మంది ఉద్యోగులు పబ్లిక్ అడ్రెసింగ్ సిస్టమ్స్‌ను తయారు చేస్తూ ఉండేవారు. భారత స్వాతంత్ర్యం తర్వాతనే 'చికాగో రేడియో' మైకులను నానిక్ అమ్మడం ప్రారంభించారు.

స్వతంత్ర భారత్‌లోనూ 1960 వరకు ఆయన కాంగ్రెస్ పార్టీ నుంచి డబ్బులు తీసుకోలేదు. 'ఆ తరువాత డబ్బులు చెల్లించేందుకు నెహ్రూ అంగీకరించారు. ఒక్కో సమావేశానికి సుమారు రూ.6 వేలు ఇచ్చేందుకు ఒప్పందం కుదిరింది' అని కిరణ్ మోట్వానే తెలిపారు.

ఆ తరువాత 1963లో దిల్లీలోని ఒక గ్రౌండ్‌లో 'చికాగో రేడియో' ద్వారా లతా మంగేష్కర్ 'ఆయే మేరే వతన్‌ కే లోగో' పాటను పాడారు.

సోవియట్ యూనియన్ నాయకులు నికిటా కృశ్చేవ్, లియోనిడ్ బ్రెజ్నేవ్, అమెరికా మాజీ అధ్యక్షుడు డ్వైట్ ఐసన్‌హోవర్ వంటి వారు భారత్‌కు వచ్చినప్పుడు 'చికాగో రేడియో' మైకుల ద్వారా ప్రసంగించారు.

1970లలో ఇందిరా గాంధీ విజయోత్సవాల్లో దిల్లీలోని రాజ్‌పథ్( ప్రస్తుతం కర్తవ్య‌పథ్) వ్యాప్తంగా సుమారు 3 కిలోమీటర్ల మేర 120 లౌడ్ స్పీకర్లు ఏర్పాటు చేశారు.

ఇందిరా గాంధీ ప్రధాని అయిన తరువాత 'చికాగో రేడియో' కంపెనీ పేరు మార్చాలంటూ ఆదేశించారు. 'మా బ్రాండ్ పేరు మార్చాలంటూ ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం మమ్మల్ని అడిగింది. ఎందుకు విదేశీ పేరు వాడుతున్నారంటూ వారు ప్రశ్నించారు. కానీ ఇలా ఎందుకు జరిగిందో మాకు తెలియలేదు. కానీ పేరు మార్చడానికి ఇష్టపడని మా నాన్న ప్రధానికి లేఖ రాశారు' అని కిరణ్ మోట్వానే అన్నారు.

సుమారు 100 ఏళ్ల చరిత్ర కలిగిన 'చికాగో రేడియో' నేటికీ కార్యకలాపాలు సాగిస్తోంది. కానీ ఇప్పుడు నాటి వైభవం లేదు. మైకులను, ఇంటర్‌కామ్ సిస్టమ్స్‌ను అది విక్రయిస్తోంది.

(బీబీసీ కోసం కలెక్టివ్ న్యూస్‌రూమ్ ప్రచురణ)

(ఈ కథనం బీబీసీ తెలుగులో ఆగస్టు 15, 2022న మొదటిసారిగా ప్రచురితమైంది)

(బీబీసీ తెలుగును వాట్సాప్‌,ఫేస్‌బుక్, ఇన్‌స్టాగ్రామ్‌, ట్విటర్‌లో ఫాలో అవ్వండి. యూట్యూబ్‌లో సబ్‌స్క్రైబ్ చేయండి.)