1971 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਰਾਚੀ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਅ ਦੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ- ਵਿਵੇਚਨਾ

1971 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਮੁਖੀ ਐਡਮਿਰਲ ਐੱਸਐੱਮ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਵਿੰਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਮਨਾਥ ਕਾਵ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਐਡਮਿਰਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਕਾਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕਾਵ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਆਮ ਜਾਸੂਸ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਹਰ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।

ਗੁਪਤ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ

ਇਸ ਲਈ, ਕਾਵ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਸ਼ੰਕਰਨ ਨਾਇਰ ਨੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਰਾਅ ਏਜੰਟ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ।

ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਏਜੰਟ ਨੇ ਨਾਇਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਰ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਆ ਗਏ।

ਨਾਇਰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ 'ਇਨਸਾਈਡ ਆਈਬੀ ਐਂਡ ਰਾਅ, ਦਿ ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ ਦੈਟ ਗੈਦਰਡ ਮਾਸ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਏਜੰਟ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਾਰਸੀ ਡਾਕਟਰ ਕਾਵਸਜੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੰਮ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਵੈਤ ਰਾਹੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।"

ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਕਾਵਸਜੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਾਵਸਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਇਸ ਅਮੀਰ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨ।"

"ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਵਸਜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬੰਬਈ ਦੇ ਕਸਟਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਅਣ-ਐਲਾਨਿਆ ਮਾਲ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਸਟਮ ਜਾਂਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ।"

"ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।"

ਸ਼ੰਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਵਸਜੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ

ਬੰਬੇ ਕਸਟਮਜ਼ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸ਼ੰਕਰਨ ਨਾਇਰ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੰਬਰ ਡਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਆਮ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਇਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੱਸੀ।

10 ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਅ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਫੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਡਾਕਟਰ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਿਤ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਨਾਇਰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਡੀਐੱਨ ਰੋਡ 'ਤੇ ਡਾ. ਕਾਵਸਜੀ ਦੇ ਕਲੀਨਿਕ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਮੈਨਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇਹ ਪੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰੋ।"

ਕਮਾਂਡਰ ਮੈਨਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰਨ ਨਾਇਰ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।"

ਡਾ. ਕਾਵਸਜੀ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾਇਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕਾਵਸਜੀ ਦੋ ਰਾਅ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨਾਲ ਕਰਾਚੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ

ਅਨੁਸ਼ਾ ਨੰਦਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦੀਪ ਸਾਕੇਤ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਵਾਰ ਦੈਟ ਮੇਡ ਆਰ ਐਂਡ ਏ ਡਬਲਯੂ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਡਾਕਟਰ ਕਾਵਸਜੀ ਨੇ ਨਾਇਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਨਾਇਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਓਗੇ।"

"ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ। ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸ ਦਿਓ। ਨਾਇਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਰੋਡ' ਅਤੇ 'ਮੋਰੀਆਰਟੀ' ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾਮ ਰਾਓ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਸਨ। ਰਾਓ ਨਾਇਰ ਦੇ ਨੇਵੀ ਸਹਾਇਕ ਸਨ ਜਦਕਿ ਮੂਰਤੀ ਰਾਅ ਦੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ।"

ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਵਸਜੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀਆਂ 'ਰੌਡ' ਅਤੇ 'ਮੋਰੀਆਰਟੀ' ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਰਾਚੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ।"

ਅਨੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਦੀਪ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਬਣਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਔਖੇ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਵੀਂ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।"

ਦੋਵੇਂ ਜਾਸੂਸ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੇ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਾਵਸਜੀ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੀਆਈਡੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰਥਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ।

ਅਨੁਸ਼ਾ ਨੰਦਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦੀਪ ਸਾਕੇਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਲੋਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵੇ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਉਹ ਲੋਕ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?'"

"ਕਾਵਸਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ʻਸਿਕ ਬੇʼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਉੱਥੇ ਜਾਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੈਕ ਕਰੋ'।"

"ਇਸ ʼਤੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚਿਕਨਪੌਕਸ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਹਨ। ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ।"

"ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਿਕ-ਬੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ।"

"ਕਾਵਸਜੀ ਅਕਸਰ ਕਰਾਚੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਕਾਵਸਜੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।"

ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈਆਂ

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਕਾਵਸਜੀ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਫਿਰ ਤੋਂ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਦੋ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। 'ਰੌਡ' ਅਤੇ 'ਮੋਰੀਆਰਟੀ' ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਮਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪੋਰਟਹੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਵਾਈਸ ਐਡਮਿਰਲ ਜੀਐੱਮ ਹੀਰਾਨੰਦਾਨੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਟੂ ਟ੍ਰਾਇੰਫ (1965-1975)' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਅ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।"

"ਰੌਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਐਂਟੀ-ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਤੋਪਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।"

"ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵਾਂ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਦਰਜਨਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ।"

"ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈਂਸ ਜ਼ੂਮ ਕਰ ਕੇ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਲੰਗਰ ਲਗਾਏ ਗਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਖਿੱਚੀਆਂ।"

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ

"ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪਾਇਲਟਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਟ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਕ-ਬੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਰਹੇ।"

"ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਜ਼ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਖਿੱਚੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਜ਼ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਵੈਤ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।"

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕੁਵੈਤ ਪਹੁੰਚੇ ਰਾਓ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਭਾਰਤੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੋਂ, ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੈਮਰਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਰਾਓ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਅਨੁਸ਼ਾ ਨੰਦਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦੀਪ ਸਾਕੇਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਵਾਰ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ, ਰਾਮ ਨਾਥ ਕਾਓ ਅਤੇ ਐਡਮਿਰਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ 360-ਡਿਗਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।"

"ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੱਥ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਬਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਈਂਧਣ ਕਿੱਥੇ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਤੈਨਾਤ ਸਨ।

3 ਦਸੰਬਰ, 1971 ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡੌਲਫਿਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ 8,000 ਜਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 5,000 ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸਨ।

ਐਡਮਿਰਲ ਨੰਦਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਮੈਨ ਹੂ ਬੰਬਡ ਕਰਾਚੀ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਘੱਟ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਸੈਨਿਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਲ ਸੈਨਾ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ।"

"ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 29 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਜੰਗ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।"

ਐਡਮਿਰਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ

3 ਦਸੰਬਰ, 1971 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਕਰਾਚੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ, ਐਡਮਿਰਲ ਨੰਦਾ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜੇਕਰ ਕਰਾਚੀ ʼਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ʼਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਨੰਦਾ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ?' ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, '1965 ਵਿੱਚ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ।'"

"ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਖ਼ੈਰ ਐਡਮਿਰਲ, ਇਫ ਦੇਅਰ ਏ ਵਾਰ, ਦੇਅਰ ਇਜ਼ ਏ ਵਾਰʼ। ਯਾਨਿ, ਜੇ ਜੰਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੰਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਡਮ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ'।"

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਇਆ

ਕਰਾਚੀ 'ਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੇ ਕਰਾਚੀ, ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਬਾਦਿਨ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੰਬ ਵੀ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ।

ਐਡਮਿਰਲ ਨੰਦਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਵਾਈ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਾ ਲਗਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਹਾਜ਼ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਕਰਾਚੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ।"

"ਮੈਂ ਕਰਾਚੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਉੱਥੇ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਦੂਜਾ, ਸਾਡੇ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।"

"ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਫਟਨ ਅਤੇ ਕਿਮਾਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇਗਾ।"

ਕਰਾਚੀ 'ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਬੋਟ ਨਾਲ ਹਮਲਾ

1971 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਸੰਘ ਤੋਂ ਓਸਾ-1 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀ ਮਿਲ ਗਈ।

ਇਹ ਤੱਟਵਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ ਕਰਾਚੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਜਦੋਂ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਕਰਾਚੀ 'ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਿੰਨ ਓਸਾ-1 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਕਰਾਚੀ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਟ੍ਰਾਈਡੈਂਟ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਤਿੰਨ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ 250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਅਨੁਸ਼ਾ ਨੰਦਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦੀਪ ਸਾਕੇਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਪੀਐੱਨਐੱਸ ਖੈਬਰ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।"

ਸਾਕੇਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਾਰਗੋ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ।"

"ਤੀਜੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਤੇਲ ਟੈਂਕਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਓ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।"

ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਈਂਧਨ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪਾਈਥਨ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ।

ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

(ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTER, WhatsApp ਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)