ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ 'ਚ ਕਿਉਂ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ?

ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਸੂਬੇ ਦੇ ਭਦਰਾਦਰੀ ਕੋਠਾਗੁਡੇਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਸਵਾਰਾਓਪੇਟ ਮੰਡਲ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਬਾਇਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਸ ਤਿੰਨ ਜਣੇ- ਪਤੀ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ।

ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਅੱਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ? ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ...

ਗੁੱਬਾਲਾਮੰਗਅੰਮਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਓ ਤਾਂ…

ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਗੁੱਬਾਲਾਮੰਗਅੰਮਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਅਸਵਾਰਾਓਪੇਟ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁੱਟਾਇਗੁਡੇਮ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਏਜੰਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਉਸ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਟੇਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਕਾਂਥਲਮ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁੱਬਾਲਾਮੰਗਅੰਮਾ ਮੰਦਰ 'ਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ। ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ 40 ਕਬਾਇਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਗੋਗੁਲਾਪੁਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਾਲ 1990 ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਈਟੀਡੀਏ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਣ ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਪੀਣ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।

ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾਵਾਡਿਗੁੰਡਲਾ ਪੰਚਾਇਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੋਠਾਕੰਨਾਈ ਗੁਡੇਮ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਪੁਨਰਵਸੇਬਾ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।

ਪਹਾੜ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਉਸ ਕਾਲੋਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਗੁਲਾਪੁਡੀ ਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ- ਉਹੀ ਨਾਮ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 40 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 39 ਪਰਿਵਾਰ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂਗੁੰਟਲਾ ਰੇੱਡਿਆ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਸੇਮੀਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਗਏ।

ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਲੇ

ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਰੇੱਡਿਆ ਦਾ ਮਨ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇਖਣਗੇ ਜਾਂ ਸੁਣਨਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਰੇੱਡਿਆ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਸੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।

ਦਿਨ 'ਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ

ਬੀਬੀਸੀ ਦੀ ਟੀਮ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇੱਡਿਆ ਦੇ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ?"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਬਾਲ਼ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"

'ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਸਭ ਕੁਝ, ਪਰ…'

ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਕਿਹੜਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ।"

"ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ?" ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਬੱਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ।"

ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?" ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਬਾਲ਼ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਅੱਗ ਬਲ਼ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ। ਸੱਪ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।"

'ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਉਗਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ'

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌਲ, ਜੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ, "ਅਸੀਂ ਅਨਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣ ਲਈ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਗਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਨੇੜਲੀ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਚੰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਪਾਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

'ਮੈਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ'

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨੌਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ, ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਬਚੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੁੰਡਾ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਜਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਲਗਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।"

"ਉਹ ਦਵਾਈਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?" ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ।"

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸੋਟੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਤੁਰਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"

ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਝੋਂਪੜੀਆਂ ਕਿਉਂ ਹਨ?

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਝੋਂਪੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਤਿੰਨਾਂ ਜਣਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ, ਇੱਕ ਝੋਂਪੜੀ ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਝੋਂਪੜੀ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ।

ਕੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ 'ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਟਪਕਦੀ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ… ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਇਹ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ," ਅਤੇ ਫਲੈਕਸੀ ਕਪੜਾ ਵਿਖਾਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵੇਲੇ ਮੰਦਰ 'ਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਫਲੈਕਸ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਝੋਂਪੜੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ… ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵਿਆਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।"

ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜੇ ਕੁੜੀ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਆਵੇਗੀ, ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।"

ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿਰਫ਼ ਗੁੱਬਲਾਮੰਗਅੰਮਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁੱਤਰ ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।"

ਕਾਵਡੀਗੁੰਡਲਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਮੋਤੀਲਾਲ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਕਬਾਇਲੀ ਪੁਨਰਵਸੇਬਾ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਏ।

ਗੰਗੀਰੇੱਡੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਉਹ ਕਾਰਡ ਲੈਣ ਲਈ ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਲਏ।"

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਹਨ…

ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਕਾਲੋਨੀ ਗੋਗੁਲਾਪੁਡੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਪਤੇ ਵਾਲਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਦਿੱਤੇ।"

"ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਹ… ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।"

'ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ'

ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁੱਬਲਾਮੰਗਅੰਮਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬਣੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸਾਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਚੱਲੀਏ। ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।"

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਰਨਗੇ ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ।

ਜਦੋਂ ਬੀਬੀਸੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਰੇੱਡਿਆ ਗਾਇਬ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੋ ਮੀਡੀਆ ਚੈਨਲ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਰੇੱਡਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਲੋਕ ਆ ਰਹੇ ਹਨ… ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਹੁਣ ਜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ।"

'ਝੋਂਪੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾੜ ਲਗਾ ਦੇਣ'

ਗੋਗੁਲਾਪੁਡੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਰੇੱਡਿਆ ਦੇ ਘਰ 'ਤੇ ਸੋਲਰ ਪਾਵਰ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾੜ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਂਦਾ ਵੀ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ।

ਗੋਗੁਲਾਪੁਡੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਂਗੀ ਰੈੱਡੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। 2000 ਵਿੱਚ ਆਈਟੀਡੀਏ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਆਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਰੇੱਡਿਆ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਮਝਾਈਏ, ਪਰ ਜੇ ਹੁਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਣਗੇ।"

"ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੁਝ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਲਰ ਪਾਵਰ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਝੋਂਪੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾੜ ਲਗਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ।"

ਗੋਗੁਲਾਪੁਡੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਗੁੰਟਲਾ ਬਾਬੂ ਰੈੱਡੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੇ ਰੇੱਡਿਆ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ।

'ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ'

ਗੋਗੁਲਾਪੁਡੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਵਾਡੀਗੁੰਡਲਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਰਾਓ ਅਤੇ ਸਚਿਵ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰੇੱਡਿਆ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੇੱਡਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕਣ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਾਂਗੇ।"

'ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ..'

ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਨਡਾਰੇਡਲਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰੇੱਡਿਆ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਦ੍ਰਾਦ੍ਰੀ ਕੋਠਾਗੁਡੇਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਾਰੈਸਟ ਅਫਸਰ ਕਿਸ਼ਟਾ ਗੌਡ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉੱਥੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਆਈਟੀਡੀਏ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ ਆਈਟੀਡੀਏ ਪੀਓ ਰਾਹੁਲ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖੇਤਰ ਮੁੜਵਸੇਬੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਈਟੀਡੀਏ ਭਦਰਾਚਲਮ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਇਬਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਵੀਰਾਸਵਾਮੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘਰ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ 15 ਜਾਂ 20 ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੇੱਡਿਆ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਹੈ।"

"ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਥੇ ਚਾਦਰ ਦਾ ਛਪਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।"

ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

(ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTER, WhatsApp ਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)