Россия – Украина: Путин енгилдими? Rossiya Ukraina Putin Dunyo Yangiliklar

Владимир Путин 2022 йил 24 февралида Украинага 200 000 аскарни йўллаганда пойтахт Киевни саноқли кунларда эгаллаши ҳақида хом хаёл қилган эди.

Бир нечта шармандали чекинишлардан сўнг, унинг аввал бошдаги режаси барбод бўлди, аммо Россия урушни ютқазганича йўқ.

Алоқадор мавзулар:

Путиннинг илк мақсади нима эди?

Россия раҳбари Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан бери Европадаги энг йирик босқинни амалга оширса ҳам, уни миллионлаб украиналикларни ўз мамлакати ичида ва ташқарисида сарсон қилган кенг кўламли уруш деб эмас, балки "махсус ҳарбий операция" деб атайди.

2014 йилдан бери уруш кетаётган сепаратист вилоятлар мустақиллигини тан олгандан бир неча кун ўтиб, 2022 йил 24 февраль куни Путин Украинага шимол, жануб ва шарқдан қўшин киритар экан, рус халқига мақсади "Украинани демилитаризация қилиш ва денацификациялаш" эканлигини айтди.

Унинг мақсади, ўзининг айтишича, Украина ҳукумати саккиз йил давомида зўравонлик ва геноцидга дучор қилган одамларни ҳимоя қилиш эди, аммо унинг бу даъвоси ҳеч қандай далилга асосланмаган эди. У НАТОнинг Украинада мустаҳкам ўрнашиб олишига йўл қўймаслик, Украинанинг нейтрал мақомини таъминлаш мақсади эканлигини эълон қилди.

Президент Путин ҳеч қачон Украинанинг сайланган президентини ағдармоқчилигини очиқ айтмаган. "Душман мени биринчи, оиламни иккинчи рақамли нишон сифатида белгилади", деган эди Володимир Зеленский. Унинг маслаҳатчисига кўра, Россия қўшинлари президент қароргоҳига бостириб киришга икки марта уринган.

Россиянинг Украина шарқидаги фашистлар ва геноцид ҳақидаги қайта-қайта такрорлаётган даъволари мутлақо асоссиз эди, бироқ Россия давлат ахборот агентлиги "Риа новости" "денацификация муқаррар равишда де Украинизация" ҳамдир деб ёзди. Яъни Украинани давлат сифатида тугатиш.

Йиллар давомида Россия Украинанинг ўз давлатчилиги борлигини инкор этиб келди, ҳатто 2021 йили ёзилган узун мақоласида "руслар ва украинлар битта халқ бўлгани"ни айтди.

Путин уруш мақсадларини қандай ўзгартирди?

Босқиндан бир ой ўтгач, рус босқини режа бўйича кетмаётгани маълум бўлди. Рус қўшинлари Киев ва Харьковдан чекинди. Асосий мақсад "Донбаcсни озод қилиш" бўлиб қолди. Донбасc Украинанинг саноатлашган икки вилояти - Луганск ва Донецкни қамраб олади.

Шимолий-шарқда Харьковдан ва жанубда Херсондан чекинишга мажбур бўлгач, Россиянинг мақсадлари ўзгармай қолди, аммо унга эришишда деярли муваффақиятга ҳам эришмади.

Жанг майдонидаги бундай чаппа кетишлар сабабли сентябрда Россия раҳбари Украинанинг тўрт вилоятини, уларни тўла назорат қилмасдан туриб, аннекcия қилинганини эълон қилди. На шарқдаги Луганск ёки Донецк ва на жанубдаги Херсон ёки Запорожье Россиянинг тўла назоратида эмас эди.

Президент Путин Иккинчи Жаҳон урушидан бери, гарчи қисман бўлса ҳам, илк марта Россияда илк ҳарбий сафарбарлик эълон қилди.

850 километрли фронт чизиғи бўйлаб уруш давом этар экан, Россиянинг ғалабалари кичик ва оз. Қачондир тезкор операция бўлиши кутилган нарса, ҳозир Ғарбдаги иттифоқчиларнинг Украинага ҳарбий ёрдами ортидан охири кўринмайдиган урушга айланди. Украинанинг нейтраллиги ҳақидаги хаёллар ҳам йўққа чиқди.

Декабрда Президент Путин уруш "давомли жараёнга айланиши" мумкинлигини айтди ва кейин Россиянинг мақсади уруш алангасига мой сепиш эмас, балки уни тугатиш эканини қўшимча қилди.

У нимага эришди?

Президент Путин даъво қилиши мумкин бўлган энг катта муваффақият бу Россия чегарасидан 2014 йилда ноқонуний равишда қўшиб олинган Қримга қуруқликда йўлак очиш бўлди. Шунинг учун у ҳозир Керч бўғози устидаги кўприкка қарам эмас.

У Мариупол ва Мелитопол шаҳарларининг қўлга олиниши "Россия учун муҳим натижа" эканлиги ҳақида гапирди. Азов денгизи "Россиянинг ички денгизига айланди", деди у ва ҳатто рус подшоси Буюк Пётр ҳам буни уддалай олмаганини таъкидлади.

У муваффақиятсизликка учрадими?

Россиянинг қонли ва асоссиз уруши, Қримга олиб борадиган йўлакни эгаллаб олишдан ташқари, ўзи ва Украина учун фалокатга айланди. Ҳозиргача Россия қуролли кучларининг шафқатсизлиги ва ноадекватлиги фош бўлишидан ортиқ нарсага эришилмади.

Мариупол каби шаҳарлар ер билан яксон қилинди, Киев яқинидаги Буча шаҳрида тинч аҳолига қарши уруш жиноятлари тафсилотлари пайдо бўлди ва бу Россияни геноцидда айбланишига сабаб бўлди.

Аммо ҳарбий муваффақиятсизликлар Россия заиф эканлигини кўрсатди:

Россиянинг Украинани қуроллантирмаслик ҳақидаги огоҳлантиришлари эътиборга олинмади, Ғарб эса уни "қанча вақт керак бўлса" қўллаб-қувватлашга тайёрлигини айтди.

Украина артиллерияси Himars ракеталари билан бойиди ва унга немис Leopard 2 танклари ваъда қилинди.

Аммо бу уруш тугамади. Донбасс учун кураш давом этмоқда. Бу йил Россия Соледар шаҳрини эгаллаб олди ва ғарбдаги муҳим шаҳарларга йўл очувчи Бахмут шаҳрини қўлга киритишга, шунингдек, ўтган кузда йўқотилган ҳудудларни қайтариб олишга уринмоқда.

Кузатувчилар Путин нафақат Донбассда, балки Запорожье шаҳрида ҳам назоратни кенгайтиришга интилади, деб ҳисоблашади.

Агар керак бўлса, президент Путин сафарбарликни узайтириши ва урушни чўзиши мумкин. Россия ядровий давлат ва агар керак бўлса, Россияни ҳимоя қилиш ва босиб олинган Украина тупроғини ушлаб туриш учун ядро қуролидан фойдаланишга ҳам тайёрлигини очиқ айтди. "Биз, албатта, мавжуд барча қурол тизимларидан фойдаланамиз. Бу алдов эмас", дея огоҳлантирди Путин.

Киев Россия қўшинлари Украина билан чегарадош Молдовада ҳам европапараст ҳукуматни ағдармоқчи, деб ҳисоблайди.

Путин зарар кўрдими?

70 ёшли президент Путин ҳарбий муваффақиятсизликларни тан олмасликка ҳаракат қилди, аммо унинг обрўси, ҳеч бўлмаганда Россиядан ташқарида, заифлашди. Ҳозир у камдан-кам ҳолларда хорижга сафар қиладиган бўлган.

Гарчи бюджет тақчиллиги ошиб, нефть ва газ даромадлари кескин пасайган бўлса ҳам, мамлакат ичида Россия иқтисодиёти Ғарбнинг қатор санкцияларига бардош бергандек кўринади.

Путиннинг омма орасидаги обрўсини ўлчаш осон эмас.

Россияда норозилик билдириш жуда хавфли: Россия ҳарбийлари ҳақида "сохта хабар" тарқатган ҳар бир киши қамалиши мумкин. Россия раҳбариятига қарши чиққанлар ё четга қочган ёки Алексей Навальний каби қамоқда ўтирибди.

Украинанинг Ғарбга оғиши

2013 йилда Москва Украинанинг ўша вақтдаги россияпараст раҳбарини Европа Иттифоқи билан режалаштирилган келишувдан воз кечишга кўндирди. Бунинг оқибатида мамлакатда норозиликлар келиб чиқди, президент ағдарилди. Россия эса Қримни эгаллаб олди, шу билан ҳозирги уруш уруғлари экилди.

Россиянинг 2022 йилги босқинидан тўрт ой ўтиб, Европа Иттифоқи Украинага аъзоликка номзод мақомини берди ва Киев ўзини имкон қадар тезроқ Иттифоққа қабул қилинишини сўрамоқда.

Путин Украинанинг НАТО орбитасига киришига тўсқинлик қилиб келган, бироқ унинг урушда Ғарб мудофаа иттифоқини айблашга уриниши ёлғон эди.

Хабарларга кўра, Украина нафақат урушдан олдин НАТОга қўшилмаслик тўғрисида Россия билан муваққат келишув бўйича музокаралар олиб борган, балки март ойида президент Зеленский Украинани нейтрал, ядровий бўлмаган давлат сифатида сақлашни таклиф қилган: "Бу ҳақиқат ва тан олиниши керак."

Урушга НАТО айбдорми?

НАТОга аъзо давлатлар Украинага ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини, шунингдек, Россия босқини тўлқинига қарши ракета тизимлари, артиллерия ва дронларни жўнатмоқда.

Аммо у урушда айбдор эмас. НАТОнинг кенгайиши Россия таҳдидига жавоб бўлди - Швеция ва Финляндия фақат Украинага босқин туфайли аъзоликка ариза берди.

НАТОнинг шарқ томон кенгайиши айблови - Россиянинг яна бир чўпчаги бўлиб, Европада анча кенг тарқалган. Урушдан олдин президент Путин НАТОдан соатни 1997 йилга қайтаришни ва Марказий Европа, Шарқий Европа ва Болтиқбўйидан ўз кучлари ва ҳарбий инфратузилмасини олиб чиқишни талаб қилган эди.

Унинг фикрича, 1990 йилда Ғарб НАТОни "шарққа бир қарич ҳам" кенгайтирмасликка ваъда берган, аммо барибир буни амалга оширган. Бироқ, бу Совет Иттифоқи парчаланишидан олдин эди ва Совет Иттифоқининг ўша пайтдаги президенти Михаил Горбачевга берилган ваъда фақат бирлашган Германия контекстида Шарқий Германияга ишора қилган.

Горбачев кейинроқ ўша пайтда "НАТОни кенгайтириш мавзуси ҳеч қачон муҳокама қилинмаганини" айтган эди.

2014 йилда Россия Қримни ноқонуний равишда аннекcия қилгунига қадар НАТО ўзининг шарқий қанотига ҳеч қачон жанговар бўлинмаларни жойлаштириш ниятида бўлмаганини айтмоқда.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.