Украина: Путин мақсадлари чиппакка чиқдими, у энди нима қилади? Ukraina, Yangiliklar, Urush

Владимир Путин 24 февраль куни Украинага қарийб 200 минг аскар жўнатганида, у бир неча кун ичида пойтахт Киевга кириб, ҳукуматни ағдаришни ўйлаган эди.

Рус қўшинлари тезда катта ҳудудни эгаллаб олди, аммо Киевни ўраб олишни удалай олмади.

Бироқ, кейинги ойларда улар аввал шимолда, ҳозир эса жанубда бир қатор шармандали чекинишларга мажбур бўлишди. Бугунги кунга қадар улар босқин бошида қўлга киритилган ҳудуднинг ярмидан кўпини йўқотдилар.

Путиннинг асл мақсади нима эди?

Россия раҳбари Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан бери Европадаги энг йирик босқинни амалга оширса ҳам, уни миллионлаб украиналикларни ўз мамлакати ичида ва ташқарисида сарсон қилган кенг кўламли уруш деб эмас, балки "махсус ҳарбий операция" деб атайди.

24 февраль куни Украинага шимол, жануб ва шарқдан қўшин киритар экан, у рус халқига мақсади "Украинани демилитаризация қилиш ва денацификациялаш" эканлигини айтди. Унинг мақсади, ўзининг айтишича, Украина ҳукумати саккиз йил давомида зўравонлик ва геноцидга дучор қилган одамларни ҳимоя қилиш эди - унинг бу даъвоси ҳеч қандай далилга асосланмаган эди. Бу НАТОнинг Украинада мустаҳкам ўрнашиб олишига йўл қўймасликка уриниш сифатида кўрсатилди. Тез орада яна бир мақсад қўшилди: Украинанинг нейтрал мақомини таъминлаш.

Украинанинг сайланган президенти ҳукуматини ағдариш кун тартибига қўйилган эди. "Душман мени биринчи, оиламни иккинчи рақамли нишон сифатида белгилади", деди Владимир Зеленский. Унинг маслаҳатчисига кўра, Россия қўшинлари президент қароргоҳига бостириб киришга икки марта уринган.

Россиянинг Украина шарқидаги фашистлар ва геноцид ҳақидаги қайта-қайта такрорлаётган даъволари мутлақо асоссиз эди, бироқ бу даъволар Россия қўлловидаги бўлгинчи кучлар 2014 йил Украина шарқидаги Луганск ва Донецк вилоятларининг бир қисмини босиб олиб, Украина билан урушга сабаб бўлганидан бери такрорлаётган ҳикоясининг бир қисмига айланди. "Бу ақлсизлик, баъзида улар нимани назарда тутаётганларини ҳам тушунтириб бериша олмайди", деди Украина ташқи ишлар вазири Дмитрий Кулеба.

Россия давлат ахборот агентлиги Риа Новости томонидан апрель ойи бошида эълон қилинган мақолада, "денацификация муқаррар равишда де-Украинизацияни ҳам англатади" дейилди, яъни бу замонавий Украина давлатини деярли йўқ қилишга уриниш эди.

Бу мақола Киев яқинидаги Буча шаҳрида рус қўшинлари томонидан тинч аҳолига қарши содир этилган ҳарбий жиноятлар тафсилотлари маълум бўлганда чоп этилган. Кейинчалик мустақил эълон қилинган ҳисоботда Россиянинг ўзи геноцид уюштиришда айбланди.

Хабарларга кўра, босқиндан олдин ҳам Украина НАТОга қўшилмаслик бўйича Россия билан муваққат келишувга эришган эди. Россия қўшнисининг НАТОга қўшилишини истамайди, чунки бу ташкилот унинг ҳудудига жуда яқин келишидан қўрқади.

Март ойигача президент Зеленский НАТОга аъзо бўлмаслигини очиқ айтган эди: "Бу ҳақиқат ва буни тан олиш керак". Украина блокдан ташқари, ядросиз давлат бўлишни таклиф қилди, бироқ музокаралар муваффақиятсизликка учради.

Путин ҳарбий мақсадларини қандай ўзгартирди?

Босқиндан бир ой ўтгач, рус босқини режа бўйича кетмаётгани маълум бўлди. Владимир Путин биринчи босқич асосан якунланганини эълон қилиб, амбицияларини кескин қисқартирди.

Ҳарбийлар Киев ва Черниговдан чекиниб, шимоли-шарқда қайта тўпланди. Энди асосий мақсад "Донбассни озод қилиш"га айланди - кенг маънода, бу Украина шарқидаги иккита саноат минтақаси Луганск ва Донецк вилоятларидир.

Чиқиб кетиш сабаби Украина қўшинларининг маневр қобилияти ва таъминот линиялари хавфсизлиги тўғри баҳоламанмагани бўлган. Россиядаги заиф логистиканинг биринчи белгиларидан бири Киев яқинида тўхтаган 64 км.га узанган зирҳли конвой эди.

Украина бош қўмондони, генерал Валерий Залужнийнинг сўзларига кўра, Россиянинг 11 ноябрь куни жанубдаги Херсон шаҳридан сўнгги чекиниши ҳам таъминот линиялари вайрон қилингани ва бошқарув тизимлари бузилиши билан боғлиқ.

Россия қўлловидаги бўлгинчилар 2014 йилда Донбасснинг учдан бир қисмини қўлга киритган эди. Март ойининг охирига келиб, улар Луганскнинг катта қисмини эгаллаб олишди, аммо Донецкнинг ярмидан сал кўпи.

Май ойи ўрталарида Донецкдаги вайрон бўлган Мариупол порт шаҳрининг қўлга киритилиши Владимир Путинга ўзининг бир нечта йирик ғалабаларидан бири эди, яъни Россия чегарасидан 2014 йилда босиб олинган Украина яримороли - Қримгача жуда зарур бўлган қуруқлик йўлаги очилди.

Рус қўшинлари жанубда янги ҳудудларни эгаллашга умид қилишарди. Таниқли бир генерал аввалроқ Одессадан ташқари Қора денгиз соҳиллари бўйлаб бўлгинчи Молдова ҳудуди томон барча ерларни тортиб олиш ҳақида гапирган эди. "Украина жанубини назорат қилиш Днестрбўйи учун яна бир чиқиш йўлидир", деди генерал-майор Рустам Миннекаев.

Июль ойи бошига келиб, Россия етакчиси ҳам Луганскни тўлиқ назоратга олганини даъво қилиши мумкин эди, чунки Украина кучлари Россиянинг артиллерия кучи туфайли кунига 50-100 нафар аскарини йўқотаётган эди.

Путин чекинди

Аммо Ғарб артиллериясининг, хусусан, Американинг Himars ракеталарининг келиши тез орада Россиянинг шарқдаги логистика марказлари ва қурол-яроғ омборларига зарар етказди, шунингдек, жанубий Херсон минтақасида Украинанинг қарши ҳужуми кутилаётган эди.

Сентябрь ойида Владимир Путин шарқда 1000 километрлик фронт чизиғини мустаҳкамлаш учун 300 мингга яқин аскардан иборат "қисман сафарбарлик" ҳақида эълон қилган эди. Руслар ҳарбий хизматдан оммавий равишда қоча бошлади.

Бошқа томондан, Путин иккита шарқий вилоят ва жанубдаги яна иккита - Херсон ва Запорожье аннекция қилинаётганини эълон қилди, аммо уларнинг ҳеч бири тўлиқ Россия назорати остида эмас эди. У бу вилоятлар абадий Россия таркибида қолади деди.

Бир неча ҳафта ўтгач, Россия 2022 йилги урушда қўлга киритилган ягона минтақавий пойтахт Херсондан чекинди.

Янги тайинланган қўмондон генерал Сергей Суровикин бошчилигида Россия октябрь ойида ўз стратегиясини Украинанинг фуқаролик инфратузилмасини йўқ қилиш томон ўзгартирди, мамлакат бўйлаб ҳаво рейдлари орқали электр тармоғининг 40 фоизи йўқ қилинди ёки зарарланди. Путин жанг майдонида муваффақиятсизликка учради, шу боис энди Кремлнинг мақсади тинч аҳолини руҳан синдириш эди.

Украина бўйлаб шаҳарларга ҳужум бўла бошлади, Польшанинг Украина билан чегараси яқинидаги фермага ракета тушиши оқибатида икки киши ҳалок бўлди. Бу воқеа НАТОнинг урушга тортилишидан хавотир уйғотди, гарчи АҚШ ракета Россия томонидан учирилган бўлиши эҳтимолдан йироқ эканлигини айтган бўлса ҳам.

Россиянинг катта муваффақиятсизликлари

Херсон шаҳрининг қўлдан берилиши ва 30 минг рус қўшинининг Днепрнинг ўнг қирғоғидан чекиниши босқиннинг умумий манзарасинидаги муваффақиятсизликлар рўйхатини тўлдирди.

Март ойида Киев ва Чернигов яқинларидан қўшинларнинг чекиниши сентябрь ойи бошида шамоли шарқий вилоят Харковда йирик автомобиль ва темир йўл хаби Купянск ва стратегик аҳамиятга эга бўлган Изюм шаҳридан чекиниш билан давом этди.

Сентябрь ойи охирига келиб, Украина кучлари Россия босиб олганидан тўрт ой ўтиб, яна бир йирик марказ - Лиманни ҳам озод қилди.

Муваффақиятсизликлар жанг майдонидан ташқарига чиқди. Украина апрель ойида Россия ҳарбий-денгиз флотининг Қора денгиздаги флагмани «Москва» жанговар крейсерини чўктириш орқали рамзий ғалабага эришди. Бир неча ҳафта ўтгач, рус қўшинлари Қора денгиздаги Илон оролини тарк этишга мажбур бўлишди.

Қрим ҳам Россия учун катта муваффақиятсизликларга дуч келди. Россия 2014 йилда Қримни аннекция қилганидан кейин Керч бўғози узра қурилган кўприк октябрь ойи бошида портлаш натижасида жиддий шикастланди. Россия таъминот линияларига қилинган бу ҳалокатли зарба кейинчалик Севастополдаги Россия Қора денгиз флотига Украина дронларининг ҳужуми билан давом этди.

Президент Путин бундай муваффақиятсизликлардан узоқлашишга ҳаракат қилган бўлса да, унинг халқаро обрўсига путур етган кўринади.

Россия флотига дрон ҳужумидан сўнг, Кремль Қора денгиз бўйлаб дон ташувчиларни хавфсиз ўтказиш бўйича Туркия воситачилигидаги келишувдан чиқмоқчи эканини айтди.

Аммо БМТ ва Туркия барибир етказиб беришни давом эттиришга қарор қилганда, Президент Путин қарорини ўзгартирди. Германия ташқи ишлар вазири таъкидлаганидек, халқаро ҳамжамият шантажга берилмади.

Босқинчилик муваффақиятсиз тугадими?

Россия урушда кўп жиҳатдан мағлуб бўлмоқда, бироқ у 2014 йилда эгаллаб олган ҳудудларни, шунингдек, Қримдан Россия чегарасигача бўлган қирғоқ йўлагини ҳамон назорат қилмоқда.

Президент Путиннинг қисман сафарбарлик қарори жойларда ҳали сезиларли ўзгаришларга олиб келгани йўқ.

Бир неча ойдан бери рус қўшинлари Донецкнинг Бахмут шаҳрини эгаллашга уриниб, айтарли муваффақиятга эриша олмади, аммо бу уларнинг амбициялари қанчалик камайганини кўрсатарди.

Агар Россия раҳбарининг мақсади ростдан ҳам НАТОни чекинтириш бўлса, бу ҳам муваффақиятсизликка учради, чунки Швеция ва Финляндия Москванинг ҳарбий таҳдиди сабабли аъзоликка ариза беришди.

Путиннинг гаплари қандай ўзгарди?

Йиллар давомида Россия президенти Украина деган давлат бўлганини инкор этиб, 2021 йилда ёзган узун мақоласида 9-аср охирларида "руслар ва украинлар бир халқ эди" деб ёзган эди.

Бу гаплар унинг урушдан олдинги икки мурожаатида такрорланган, унда у Киевни рус тилини йўқ қилишга уринаётганликда, НАТОни эса Украинада ўз ўрнини топишга уринаётганликда айблаган. Кейинроқ у қўшнисини "Россияга қарши" дея қоралади.

Сентябрга келиб, Ғарб Россияни заифлаштириш ва уни йўқ қилишда айблана бошлади, Киевга эса ядровий қуролга эга бўлишга уриниш айби қўйилди.

Ваҳоланки, 1991 йилда Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин ўз ҳудудидаги барча ядро қуролларини топширишга рози бўлган давлат мустақил Украина эди.

Айни пайтда президент Путин Россияни ҳимоя қилиш ва унинг босиб олинган ҳудудларини ушлаб туриш учун қўлида бўлган барча воситалардан фойдаланиш ҳақида гапириб, қатор ядровий таҳдидларни қилди.

"Биз, албатта, мавжуд барча қурол тизимларидан фойдаланамиз. Бу блеф эмас", дея огоҳлантирди у.

НАТОни айблаш керакми?

НАТОга аъзо давлатлар Украинага шаҳарларини ҳимоя қилиш учун ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини, шунингдек, Россия босқинига қарши вазиятни ўзгартиришга ёрдам берган ракета тизимлари, артиллерия ва дронларни жўнатмоқда.

Аммо НАТО урушда айбдор эмас, чунки Швеция ва Финляндияни ҳарбий иттифоққа кириш учун расмий ариза беришга ундаган нарса рус босқинчилиги эди. Россия сентябрь ойи охирида Украинанинг тўрт вилоятини аннекция қилишини эълон қилганида, Украина ҳам НАТОга тезроқ киришга интилаётганини айтди.

НАТОнинг шарқ томон кенгайиши ҳақидаги айблов - Россиянинг ҳикояси бўлиб, Европада бироз эътибор қозонган. Урушдан олдин президент Путин НАТОдан соатни 1997 йилга қайтаришни ва Марказий Европа, Шарқий Европа ва Болтиқбўйидан ўз кучлари ва ҳарбий инфратузилмасини олиб чиқишни талаб қилган эди.

Унинг назарида Ғарб 1990 йилда НАТО "шарққа бир дюйм ҳам" кенгаймасликка ваъда берган, аммо ваъдасини бузган.

Бироқ, бу Совет Иттифоқи парчаланишидан олдин эди, шунинг учун Совет Иттифоқининг ўша пайтдаги президенти Михаил Горбачевга берилган ваъда фақат қайта бирлаштирилган Германия контекстида Шарқий Германияга тегишли бўлган.

Горбачев кейинроқ ўша пайтда "НАТОни кенгайтириш мавзуси ҳеч қачон муҳокама қилинмаганини" айтганди.

Президент Путинни кўпроқ ташвишга солаётган нарса НАТОнинг жамоавий мудофаа тизимидир. Россия қўшинлари қўшни Грузияга илк бор 2008 йилда бостириб кирган ва олти йилдан сўнг Украина ҳудудига бостириб кирди.

НАТО 2014 йилда Россия Қримни ноқонуний равишда аннекция қилгунига қадар ўзининг шарқий қанотига ҳеч қачон жанговар бўлинмаларни жойлаштириш ниятида эмаслигини айтиб келган эди.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek