BBC News Russian, BBC News O'zbek қандай қилиб нацистлардан қочган ўзбекистонликнинг ҳаёт ҳикоясини дунёга олиб чиқди?

Би-би-си Иккинчи жаҳон уруши йилларида Жерси оролида бир оила томонидан ҳаёти сақлаб қолинган ўзбекистонлик совет аскарининг узоқ йиллар сирли бўлиб келган ҳикоясини ёритди.

Иккинчи жаҳон уруши даврида Жерси оролида яшаган Ле Бретонлар оиласи немислар томонидан ташкил этилган ҳарбий асирлар лагеридан қочган совет аскари — Боқижон исмли ўзбекистонлик йигитни уч йил давомида яшириб келган.

Орол 1945 йилда озод этилгандан сўнг, Боқижон бошқа совет асирлари каби СССРга жўнатилган. У оилага хат ёзиб туришга ваъда берган, аммо тез орада алоқа узилган. Орадан ўнлаб йиллар ўтибгина Би-би-си унинг ким бўлгани ва урушдан кейинги тақдири қандай кечганини аниқлашга муваффақ бўлди.

Бу Иккинчи жаҳон уруши тарихининг кам маълум бўлган саҳифаларидан бири ҳисобланади. 1940 йилда немис қўшинлари Жерси оролини босиб олган ва Буюк Британияга қарши кейинги ҳарбий ҳаракатлар режасининг бир қисми сифатида у ерда қудратли ҳарбий мустаҳкам иншоотлар қуришни бошлаган.

1941 йил охиридан эътиборан оролга совет ҳарбий асирлари ва бошқа мамлакатлардан олиб келинган мажбурий ишчилар жойлаштирилган. Улар энг оғир ва хавфли ишларга — тош конларида, қирғоқ мудофаа иншоотлари ва ер ости тунелларини қуришга жалб қилинган.

Омон қолганларнинг гувоҳликларига кўра, лагерлардаги шароитлар ниҳоятда шафқатсиз бўлган: маҳбуслар очликка маҳкум этилган, мунтазам равишда калтакланган ва қийноқларга солинган.

Лагер маҳбусларидан бири Боқижон эди. Би-би-си олиб борган суриштирувлар натижасида унинг Ўзбекистон ҳудудидаги Наманган шаҳрида туғилган Боқижон Акрамов экани аниқланди.

У 1941 йилдан урушга кетган, Украина ҳудудида асирга тушган ва кейинчалик тахминан 2000 нафар бошқа совет ҳарбий асирлари билан бирга Жерси оролига олиб келинган.

"Энг кичик айб учун ҳам бизни аёвсиз калтаклашарди. Аслида эса, бизни доим уришарди. Агар ишлашга қодир бўлмасак, оч қолдиришар, кейин яна калтаклашарди — улар ҳеч қачон касал эканимизга ишонмасди", — деб ёзади Боқижон ўз кундалигида. — "Уч ой ичида 44 кишидан иборат гуруҳимиздан 20 нафардан ортиғи очликдан ҳалок бўлди".

1943 йил апрел ойида Акрамов лагердан қочишга муваффақ бўлади. Очликдан ҳолдан тойган Боқижон маҳаллий фермерлар — Жон ва Фелисс Ле Бретонлар хонадонининг эшигини тақиллатади. Жуда катта хавф-хатарларга қарамай, Ле Бретонлар уни нафақат овқатлантиришга, балки уйида яширишга ҳам қарор қилади. Хавфсизлик нуқтаи назаридан улар уни "Том амаки" деб аташган.

"Ота-онам доимо Худога ишонган одамлар эди. Улар "агар у бизнинг эшигимизга келган бўлса, демак бу Худонинг иродаси", деб ишонган. Шу сабабли барча хавфларга қарамай, Том амаки бизнинг уйимизда қолишига қарор қилишган", — дейди Би-би-сига Жон ва Фелисснинг қизи Дулси Ле Бретон. У Боқижонни шахсан яқиндан таниган ва ҳали ҳам уни яхши эслайди.

Жерсининг яна бир аҳолиси Луиза Гулд, худди шу каби инсонийлик кўрсатгани учун ҳаётидан айрилган.Қўшнилари немисларга унинг совет ҳарбий асирини яшираётгани ҳақида хабар беришган. Луиза ҳибсга олинган ва Равенсбрюк концлагерига жўнатилиб, у ерда ҳалок бўлган.

Нацист қўшинлари исталган пайтда текширув билан келиши мумкин бўлган шароитда Ле Бретонлар Боқижон Акрамовни уч йил давомида ўз уйида яшириб келишган. Шу вақт ичида у инглиз тилини ўрганган ва оиланинг тўрт нафар фарзанди, жумладан Дулси билан жуда яқин қариндошдек бўлиб кетган.

1945 йилда Жерси ороли озод этилгандан сўнг, Боқижон бошқа тирик қолган совет асирлари билан бирга СССРга юборилади. У Ле Бретонларга ҳеч қачон уларни унутмаслигини ва албатта хат ёзишини айтади. 1945 йил июн ойида, у ҳали Европа ҳудудида бўлган пайтида, оила ундан учта хат олади. Шундан кейин алоқа бутунлай узилади.

Орадан ўнлаб йиллар ўтиб, Би-би-си рус ва ўзбек хизматлари ҳамда Жерси ороллик тарихчи Крис Эдди ҳамкорлигида унинг шахси аниқланди. Тадқиқот жараёнида оила хотиралари, архив ҳужжатлари, Боқижоннинг шахсий кундаликлари ҳамда унинг ҳарбий хизматини ва давлат мукофоти билан тақдирланганини тасдиқловчи совет расмий ҳужжатлари солиштириб ўрганилди. Натижада 1985 йилда Боқижон Акрамов "Ватан уруши" ордени билан тақдирлангани ҳақидаги ҳужжат топилди.

Мукофот ҳужжатларида кўрсатилган манзилга борган Би-би-си мухбирлари у ерда Боқижоннинг набираси билан учрашишди. У Жерси оролида Ле Бретонлар оиласи асраб келган суратдаги инсонни бобоси эканлигини дарҳол тасдиқлади.

Шу тариқа "Том амаки" — 1910 йилда Наманган шаҳрида туғилган, ўзбекистонлик Боқижон Акрамов бўлгани аниқланди. У узоқ умр кўрган ва 1996 йилда вафот этган. Унинг набиралари ҳозир ҳам яшаб келмоқда.

Оила аъзоларининг айтишича, Боқижон нега уруш ҳақида гапиришдан қочгани ва нега малакали ишларга қабул қилинмагани илгари уларга тушунарсиз бўлган. Эндиликда бу ҳолат немис асирлигида бўлган совет фуқароларига йиллар давомида ишончсиз шахс сифатида қараб келингани билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини тахмин қилиш мумкин.

Урушдан кейин собиқ ҳарбий асирлар НКВДнинг махсус филтрация лагерларида текширув ва сўроқлардан ўтказилган. Кўп ҳолларда асрга тушганликнинг ўзиёқ давлатга содиқликка шубҳа туғдирган. Айримлар оддий ҳаётга қайтган бўлса-да, кўплаб собиқ асирлар касбий чекловлар, ишончсизлик ва таъқибларга дуч келган, баъзилари эса яна лагерларга жўнатилган. Ҳатто Сталин вафотидан кейин ҳам бу шубҳа изи дарҳол йўқолмаган, кўплаб одамлар учун у йиллар давомида сақланиб қолган.

"Азиз Дулси, сизнинг оилангиз жасорати ва меҳрибонлиги учун чексиз миннатдормиз. Бобомиз урушдан омон чиқиб, бизга ҳаёт бахш этишига фақат сизлар сабабчисиз. Сизни топганимиздан ниҳоятда бахтиёрмиз. Сизни Ўзбекистонга таклиф қиламиз ва доим уйимизда кутиб қоламиз", — деди Боқижон Акрамовнинг набираси.

"Ота-онам бу ишни шунчаки тўғри деб билгани учун қилган. Ва улар Жерсида совет аскарларига ёрдам берган ягона одамлар эмас эди. Бундай ҳикоялар ўнлаб бўлган. Мен одамлар уларнинг барчасини билишини ва ёдда сақлашини жуда истайман", — деди Дулси Ле Бретон.

Би-би-си суриштируви ва икки оила учрашуви ҳақидаги фильм яқин вақт ичида эълон қилинади.

Боқижон Акрамов ҳаёт ҳикоясидан Ўзбекистон ҳукумати Би-би-си орқали хабардор бўлди. Шунинг ортидан, Ўзбекистон Президенти 2026 йил 1 май куни Жон ва Фелисс Ле Бретонларни Иккинчи жаҳон уруши йилларида кўрсатган жасорати ва юксак инсонпарварлиги учун вафотидан сўнг "Дўстлик" ордени билан тақдирлаш тўғрисида фармон имзолади.