Россия босиб олган Украина одамларининг ҳаёти қандай ўзгарди? Ukraina Rossiya Dunyo Yangiliklar

Москва томонидан ўтказилган референдумлар натижасида Украинанинг тўртта вилояти Россиянинг бир қисми деб эълон қилинди. Россия Президенти Владимир Путин Донецк, Луҳанск, Запорожье ва Херсон аҳолиси энди "Россиянинг абадий фуқаролари" деб айтди. Би-би-си бу ҳудудларнинг бир неча миллион аҳолисининг ишғол остидаги ҳаёти қандай кечганлиги ва шаҳарлар қандай руслашгани ҳақида суҳбатлашди.

Россия назорати остидаги ҳудудларда яшовчи одамларнинг кундалик ташвишлари ҳақида кам гапирилади. Биз Мариуполь харобалари орасида омон қолиш учун оддий курашдан тортиб, Херсон каби жойларда тезда ўтказилган тадбирларгача бўлган ишлар жуда хилма-хил эканлигини аниқладик. Аммо ҳокимиятни эгаллаш қонсизми ёки шафқатсизми, ўзлик учун кураш ҳамма жойда бир хил эди.

Алоқадор мавзулар:

Биз гаплашган барча одамлар Россиянинг босқини ва аннексиясига қарши. Бу соҳаларда ҳар ким ҳам ўз фикрини очиқ айтади дейиш нотўғри. Бироқ мавжуд маълумотлар, жумладан, аввалги овоз бериш қайдлари шу йилнинг февраль ойидан бери босиб олинган ҳудудларда яшовчи одамларнинг аксарияти ўзларини украиналик деб билишини кўрсатмоқда.

Ҳамма номлар ўзгартирилган

Борис умрининг кўп қисмини Херсонда ўтказган. У биздан ўз шахсини яширишни сўради: Россия қўшинлари билан Украина армияси ўртасидаги кураш авжига чиқаётган, тинч аҳоли эса ниҳоятда эҳтиёткор бўлишни ўрганган эди.

Биз мессенжер ёрдамида мулоқот қиламиз.

Бир неча ой давомида у ўзининг профессионал ва шахсий ҳаётини рус аскарлари ва полициячилари билан тўла шаҳарда сақлашга ҳаракат қилди.

Бу ерда ҳаёт кескин контрастларга тўла.

Бир куни Борис рус назорат пунктидан ўтишдан олдин мобил телефонидаги маълумотларни ўчириш учун мен билан суҳбатни тўхтатди.

"Сиз ўчирилган файллар папкангизда ҳам ҳеч қандай хавф туғдирувчи фотосуратлар йўқлигини текширишингиз керак", дейди у.

Биринчи ойларда, шаҳарнинг янги ҳукмдорлари Киевга содиқ ҳисобланган ҳар бир кишини қатағон қилганда, кўп одамлар ғойиб бўлди.

Деворларга жойлаштирилган ва ижтимоий тармоқларда тарқалаётган "йўқолган, қидирилмоқда" эълонлари сони камайганига қараб, Бориснинг фикрича, ҳибсга олинганлар сони аста-секин камайиб бораётганини тахмин қилиш мумкин.

Урушдан олдинги 280 минг кишилик шаҳар аҳолисининг ярми ҳукумат назорати остидаги ҳудудда ёки хориждан бошпана излаб кетган.

Қолганлари, Бориснинг айтишича, дастлаб яхши мослашган - фуқароларнинг ўзлари қоидаларни ўзлари ўрнатган ва ҳар қандай ҳолатда ҳам ҳокимиятдан қочишган.

"Тўрт ёки беш ой давомида биз ўзимизни қандайдир либертариан жамиятда яшаётгандек ҳис қилдик, - дейди у. - Ўз-ўзини таъминлаш, ўзини ўзи бошқариш".

Буларнинг барчаси июль ойи ўрталарида шаҳар рус разведкачилари билан тўла бошлаганида тугади ва референдумга бир неча ҳафта қолганда бу жараён янада кучайди.

"Ичкарида жуда жиддий одамлар бўлган бир дақиқада деярли 20 та машина бор эди", дейди Борис.

Аммо аввал бошда ишғол бошқа кутилмаган фойдаларни ҳам келтирди.

"Энди шаҳар ҳақиқатан ҳам бўм-бўш ва одамлар велосипедда хавфсиз юришлари мумкин", дейди Борис.

"Бу худди апокалипсдан кейинги ҳолатнинг ўзгинаси."

Кейинги сафар суҳбатлашганимизда, у менга кенг Днепрнинг нариги томонидаги дачага борганинини айтади. У ердан июль ойидан бери Украина артиллерияси томонидан бир неча бор ўққа тутилган Антоновский кўпригини кўриш мумкин.

"Биз вино учун узум тердик ва саунага бордик, - дейди у. - Бу бизнинг шаҳар маданиятимиздан чуқурроқ нарса."

Руслар томонидан босиб олинган Херсонда сиз учун қадрли бўлган нарсани ушлаб туриш доимий кураш масаласидир.

Бунга пул яхши мисол бўлади.

Москванинг Россия рублини жорий этишга уринишларига қарамай, Украина гривнаси ҳали ҳам кенг қўлланмоқда.

Бир мунча вақт Wi-Fi билан жиҳозланган кичик фургонлар мижозларга Украина банкларига кириш ва гривнада пул олиш имконини берди. Ван операторлари 3-5% транзакция тўловини олади.

Бориснинг айтишича, микроавтобуслар энди керак эмас - ҳамма нарса оғзаки равишда амалга оширилади, чунки дўстлар бир-бирларига оз ёки умуман комиссия ундирмайдиган ишончли дилерларнинг номларини тарқатишди.

Аммо Россия валютаси доимий равишда тажовуз қилмоқда. Баъзи ижтимоий тўловлар аллақачон рублда, дўконлар қабул қилишлари шарт. Фақат Россия банклари фаолият юритмоқда.

Ҳисобни очиш учун Россия паспорти талаб қилинади. Худди шу нарса давлат корхоналаридаги иш жойларига ҳам тегишли.

"Улар шаҳардаги аксарият украиналикларни Россия фуқаролигини қабул қилишга шу тарзда ундашга ҳаракат қилмоқдалар", дейди Борис.

Бошқа йўл - ташвиқот.

Май ойидан бери кўчаларда Россия бу ерда қолиш учун келганини эълон қилувчи плакатлар пайдо бўлди.

Баъзан бу постерларда 1778 йилда Россиянинг сўнгги аёл императори Екатерина II томонидан Херсоннинг қалъа шаҳри сифатида асос солинганини эслатувчи 18-аср рус қаҳрамонларининг тасвирлари тасвирланади.

Бошқа плакатларда "Ижтимоий барқарорлик ва хавфсизлик" шиори туширилган Россия паспортлари ёки ҳомиладор хотинини қучоқлаган бахтли эрларни кўпроқ фарзанд кўришга чақирувчи хабарлар акс эттирилган.

Аммо Борис янада маккор деб ҳисоблайдиган бошқа реклама тахталари ҳам бор эди.

"Уларда қандайдир машҳур одам тасвирланади, ва у Херсондан чиққани ва ўз ҳаётини Россияга бағишлагани айтилади. Сиз [умуман] бу одам билан бироз фахрланасиз ва улар бу ғурурдан сизни Россия билан боғлаш учун фойдаланадилар".

Херсондаги кескин украинапараст кўпчиликка, дейди Борис, бундай хабарлар унчалик таъсир қилмайди.

"Аммо урушдан олдин мияси ювилганлар учун, - деб қўшимча қилади у, - бу уларга шунчаки соядан чиқишга имкон берди".

Бориснинг сўзларига кўра, Херсондаги референдумда у бир неча кекса аёллар ширин пахта ва Россия байроқчаларини кўтариб, сайлов участкасидан мамнун ҳолда кетаётганини кўрган.

"Эҳтимол, ташкилотчилар бироз хурсанд бўлишди", дейди у.

Янги босиб олинган Украина бўйлаб маданият, тарих ва ахборот учун бошқа курашлар олиб борилмоқда: фронт чизиғи бўйлаб уяли телефон сигналини олишга қийналаётган аҳолидан тортиб, Россиянинг тўлиқ назорати остида бўлган таълим тизимидан қочиш учун Украина онлайн мактабларида (Ковиднинг энг фойдали меросларидан бири) ўз фарзандларини яширинча ўқитаётган ота-оналаргача.

"Болалар Украина мактабларида Россия интернети ва Ғарб VPNларидан фойдаланган ҳолда онлайн ўқишади", дейди Борис.

Украина билан алоқани сақлаб қолиш учун кураш ярим йилдан ортиқ давом этаётган урушнинг бир қисмидир.

"Ёки сиз ўзингизни сафарбар қиласиз ёки шунчаки тамомсиз", дейди у.

Аммо узоқ кутилган, лекин кечиктирилган референдумлар унинг ўз олдига қўйган мақсадини йўқ қилиши мумкин эди.

"Бу ҳалокатли", деб жавоб беради у одамларнинг овоз беришга муносабатини сўраш учун унга хат ёзганимда.

"Ваҳима. Умидни йўқотиш... Депрессия. Апатия".

"Нега улар [Украина кучлари] бунчалик имиллашяпти?" - деб сўрайди у уларнинг Херсон томон секин илгарилаётганини назарда тутиб.

Энди эркаклар Россия, Қрим ва Украина шарқидаги Донбаснинг сепаратистик ҳудудларида авж олган ҳарбий хизматга мажбурлаш Херсонгача ҳам етиб келишидан хавотирда.

Ҳозирча фақат Россия паспортини олганлар чақирилаётгандек кўринади, аммо хавотир кучаймоқда.

Борис бир кун уйғониб, Херсон Украина армияси томонидан озод қилинганини кўришига умид қилиб, қочишни ёки қолишни ҳал қила олмай ҳалак.

"Мен хавфсизлик ва украиналик аскарлари [шаҳарга кириш] билан учрашиш ўртасидаги туйғу ўртасида қолдим."

Агар шаҳарнинг озод этилиши Борисни ушлаб турган нарса бўлса, шарқда 418 километр узоқликда жойлашган Мариуполда бундай бўлиши эҳтимоли камроқ кўринади.

"Ишғолдан кейин бутун ҳаётим бузилди", дейди Алекс деб аталишини сўраган собиқ ўқитувчи.

Март ва май ойлари орасида бутун дунё эътиборини тортган жаҳаннам қамалидан сўнг, қочиб қутулишни истамаган ёки қочиб қутула олмаган тинч аҳоли чўл бир жойда қолди.

"Руслар уйма-уй юриб, Украина билан боғлиқ ҳамма нарсани йўқ қилишди", дейди Алекс, у ҳам хавфсиз хабар алмашиш иловаси орқали мулоқот қилади.

"Менинг уйимда Украина рамзлари ва кўплаб китоблар ёқиб юборилган."

Май ойи охирида қамал тугагач, рус аскарлари аста-секин чекиниб, шаҳарни ўзини мустақил эълон қилган Донецк Халқ республикасидан москвапараст бўлгинчилар қўлга олди.

"Шаҳар вайронага айланган", дейди Дарина исмли талаба, у шу ерда қолиб, алал-оқибат август ойида қочган.

"Бу ер катта бозорга айланди, у ерда ҳамма нимадир топиш учун қўлидан келганини сотади."

Электр ва сув етарли эмас эди. Минглаб уйлар вайрон бўлди. Жасадлар вайроналар остида кўмилмаган ҳолда ётарди.

Аммо Даринанинг айтишича, кўчалар тезда Москванинг Мариуполни озод қилганини олқишлаган баннерларга тўлиб кетди.

Унинг сўзларига кўра, ташвиқоти, зарурат ва бир қисм россияпараст мариуполликлар ўз таъсирини кўрсатди.

"Кўпчилик босқинчиларни қўллаб-қувватлайди, кўпчилик "рашистлар"(руслар учун ҳақоратли атама) учун ишлайди, чунки уларга оч қолмаслик учун пул керак."

Россияга яқинроқ ва Донбасснинг жанубий чеккасида жойлашган Мариуполнинг Москва билан алоқалари ҳар доим Херсонникига қараганда бир оз чуқурроқ бўлган.

Ижтимоий тармоқларда кўк-сариқ Украина байроғига ўралган ниқобли одамларнинг суратларини тез тарқалаётганини кўриш мумкин. Улар қаршилик ифодаси.

Украина алифбосида мавжуд бўлган, лекин рус тилида йўқ « Ï» ҳарфи босиб олинган Украина бўйлаб деворларда пайдо бўлди.

Аммо Мариуполь уруш туфайли жисмоний ва руҳий жиҳатдан вайрон бўлди. Умид оз.

"Умид оз, - дейди Алекс, - чунки [одамлар] Мариуполь ташлаб кетилганига ишонишади. Аммо улар ҳали ҳам умид қилишмоқда".

Мариуполда уруш овозлари босилди. Херсонга эса яқинлашиб бормоқда. Аммо уларнинг ўртасида жойлашган Энергодарда у ҳеч қаерга кетгани йўқ.

Россия уруш бошида шаҳарни ва унинг улкан атом электр станциясини эгаллаб олди. Аммо сўнгги ойларда Россия ва Украина кучлари Днепр дарёси бўйлаб ўзаро отишган ва Украина Россияни электр станциясидан бошпана сифатида фойдаланганликда айблаганди.

Доимий портлаш хавфи Энергодар аҳолисини қатъий кундалик режимга риоя қилишга мажбур қилди.

"Сиз кун давомида барча ишларингизни бажаришга ҳаракат қиласиз - дўстларингизни кўрасиз, ота-онангизни зиёрат қиласиз, овқат сотиб оласиз", дейди 38 ёшли Максим.

"Кечаси итлар кўчада югуради".

Аввалроқ дўконлардан ғойиб бўлган озиқ-овқат, ҳозир камроқ муаммо. Жанубда ҳамма бир нарсани айтади - супермаркетлар қиммат ва кераксиз рус маҳсулотлари билан, кўча бозорлари эса маҳаллий ишлаб чиқарилган маҳсулотлар билан тўла.

Украинанинг 80 фоизидан узилиб қолган фермерлар ўз маҳсулотларини маҳаллий бозорда сотишга мажбур. Сабзавотлар арзонроқ, аммо гўшт, пишлоқ ва сут урушдан олдингидан икки баравар қиммат.

"Энди пул фақат озиқ-овқат учун сарфланади", дейди Максим.

Ярим йилдан ортиқ ишғолдан кейин Энергодарнинг ярми бўш. Қолганларнинг аксарияти кекса одамлардир.

"Кетиши мумкин бўлган ҳар бир киши, айниқса болали оналар кетишди", дейди пенсионер Наталья.

Натальянинг айтишича, у қизи ва набирасини соғинади, лекин улар Европада хавфсиз жойда эканлигидан хурсанд.

Сўнгги тўрт ой давомида газнинг йўқлиги ва электр энергиясидаги тез-тез узилишлар боис Натальянинг ҳаёти куршдан иборат бўлиб қолган, айниқса, қиш яқинлашаётганда.

"Етти ой давомида биз цивилизациядан узилиб қолдик. Мобил алоқа кам учрайди. Интернетга уланиш байрамга ўхшайди.»

Аммо, Херсондаги Борис каби, у янгиликларни кузатишга ҳаракат қилади.

У украиналик ҳарбий таҳлилчиларнинг исмларини айтиб, уларнинг прогнозлари озодликка чиқиш яқинлигини кўрсатишини айтади.

Баъзан у Украина ҳукумати назорати остидаги ҳудуддан мобил телефон сигналини олиш умидида Днепр қирғоғига тушади.

Россия назорати остидаги Мелитополда, фронт чизиғидан узоқда ва Украинанинг босиб олинган жанубида яшовчи Тома исмли 30 ёшлардаги аёл касалларга ғамхўрлик қилишнинг яна бир тартиби ҳақида гапиради.

"Бир неча кун давомида юрак хасталиги бор онамга дори қидирдим", дейди у.

Юзлаб одамлар соатлаб турадиган баҳорги узун навбатлар ўтди. Аммо Томанинг айтишича, дорихоналар ҳозир расмийлар томонидан бошқарилади ва маҳаллий аҳоли сифатсиз Россия маҳсулотлари билан боқилмоқда.

Онасига керак бўлган бешта доридан тўрттаси йўқ.

Уларни дўстлари ёки қариндошлари шимолда Украина назоратидаги Запорожьедан сотиб олишлари ва кейин Украина ва Россия назорат пунктлари орқали хавфли сафарни қилишлари керак.

Иш йўқ, одамлар ўз мол-мулки билан савдо қилишга мажбур бўлаётган ана шундай аянчли ҳаёт даврида, Томанинг фикрича, президент Владимир Путиннинг Россиядаги ҳаёт келажаги ҳақидаги кузатувлари акс этган плакатларнинг пайдо бўлиши қўшимча ҳақоратдек туюлади.

"Биз 35 йил орқага ташланганга ўхшаймиз", дейди у Украина ҳали Совет Иттифоқининг бир қисми бўлган кунларни назарда тутиб.

Унинг сўзларига кўра, Мелитопол мактабларидаги вазият ҳалокатли.

Ўқитувчилар ва маъмурият ишғолчи ҳокимият билан ҳамкорлик қилишдан бош тортиб, уларни ҳар қандай одамни, ҳатто малакасизларни ҳам ишга олишга мажбур қилмоқда.

"Мактабдаги собиқ фаррош аёл дўстларимизнинг боласи учун синф ўқитувчиси бўлди", дейди у.

Россия белгиси ҳамма жойда, четдан келтирилган дарсликлардан тортиб, мактаб ҳовлисида ҳилпираб турган байроққача, ҳар кун бошида янграйдиган давлат мадҳиясигача.

Фарзандларини мактабга жўнатмоқчи бўлган ота-оналарнинг ҳар бирига 10 минг рубль (тахминан 160 АҚШ доллари) таклиф қилинади, бироқ улар паспорт маълумотлари ва боланинг отаси яшаш жойидан маълумотнома кўрсатишлари керак.

Аммо, дейди Тома, синфда исён белгилари бор.

"Болалар русча сўзларни украинча ҳарфлар билан ёзадилар, рюкзакларига кўк ва сариқ ленталарни осадилар ва "Россия ҳарбий кемаси [сўкиш]" ёзуви бор пайпоқ кийишади", бу сўз украиналик Қора денгиз ҳимоячиларининг урушнинг илк кунларида рус кемасига айтган гапига ишора қилади.

Мақолани ёзишда Кара Свифт кўмаклашган

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek