Путин эълон қилган сафарбарликдан нима ютадию, нимани йўқотади? Россия, Украина, уруш

Владимир Путин томонидан эълон қилинган қисман сафарбарлик кўп ҳам кутилмаган хабар бўлгани йўқ. Охирги кунлардаги сиёсий воқеалар - урушга оид қонунларга қатор тузатишлар киритилиши, босиб олинган Украина ҳудудларида «референдумлар»га тайёргарлик кўпчилик томонидан бу қадамга тайёргарлик сифатида баҳоланди.

23 сентябрдан бошлаб Россия Украинада босиб олган 4 вилоятда 5 кун давом этадиган референдумни бошланган. Кузатувчилар ушбу референдумни натижаси олдиндан белгиланган сиёсий томоша эканлигини айтмоқда.

Путин икки кун олдин Россия "қисман" сафарбарлик эълон қилганди.

Алоқадор мавзулар:

Путин фармонида айтилишича, сафарбарлик қисман амалга оширилади. Россия президенти ва ундан кейин мудофаа вазири Сергей Шойгунинг сўзларига кўра, ҳарбий хизматни ўтаганлар ва ҳарбий мутахассисликка эга бўлганлар сафарбарликка тортилади. Бундан ташқари, жанговар тажрибага эга бўлганлар ҳам сафарбар қилинади.

Шойгунинг айтишича, бу жами сафарбарлик ресурсининг бир фоизига таъсир қилади. Вазирнинг сўзларига кўра, армияга жами 300 минг киши чақирилади.

Фармон матнида Путин ва Шойгу айтган чекловларнинг ҳеч бири белгиланмаган. Унда фақат сафарбарлик қисман бўлиши айтилган.

Май ойининг бошида Россияда тўлиқ ёки қисман сафарбарлик эҳтимоли ҳақида кўп гапирилган эди. Ўша пайтда Владимир Путин Украинага уруш эълон қилиш вақтини 9-май Ғалаба кунигача белгилаши мумкин ва бу дарҳол сафарбарлик эълон қилиниши билан якунланади, деб ишонилган. Лекин бундай бўлмади.

Буни кўпчилик расмийларнинг бундай ҳаракат Россия жамиятида норозилик уйғотиши мумкинлигидан эҳтиёткорлиги натижаси сифатида баҳолади.

Бироқ кўплаб «ватанпарвар кайфиятли» сиёсатчилар, журналистлар, блоггерлар ва экспертлар Владимир Путинни умумий ёки қисман сафарбар қилишга чақиришди. Бу талаблар баъзан Кремл учун жуда қаттиқ ва ҳатто ҳақоратли шаклда нашр этилган.

«Тўлақонли уруш» эълон қилиш тарафдорларининг аргументи қуйидагича эди: сафарбарликсиз Россияга фронтда мағлубият таҳдид солади. Уларнинг башоратлари қисман рўёбга чиқди: гарчи рус армияси мағлубиятга учрамаган бўлса-да, уларнинг фронтда ишчи кучи етишмаслигидан фойдаланиб, Украина Харков яқинида муваффақиятли қарши ҳужумни ўтказиш учун етарлича қўшин тўплаш ва тайёрлашга муваффақ бўлди.

Кўпгина россиялик ҳукуматпараст шарҳловчилар сафарбарлик эълонини маъқуллаш билан кутиб олишган бўлса-да, улар орасида бу чорани ҳеч бўлмаганда унчалик зарур эмас ва ҳатто зарарли деб ҳисоблайдиганлар ҳам бор.

Би-би-си рус хизмати Россия раҳбарияти нуқтаи назаридан сафарбарликнинг қандай ижобий ва салбий томонлари бор деган саволга жавоб беришга ҳаракат қилди.

Ижобий: армия сони

Украина билан урушда рус қўшинлари учун энг катта муаммо кадрлар етишмаслиги эди. Мутахассисларнинг баҳолашича, Россия армияси ҳарбий техника, фронт ва стратегик авиация, денгиз кучлари бўйича сон жиҳатдан устунликка эга, лекин уларга биринчи навбатда, аскарлар етишмайди.

Умумий баҳога кўра, Украина қуролли кучлари алоқа, юқори аниқликдаги тактик даражадаги қуроллар, разведка ускуналари ва умумий ташкилий жиҳатдан Россия қўшинларидан устунмасдир, лекин энг асосийси, Украинада ишчи кучи бўйича сон жиҳатдан устунлик бор.

Яқинда Харков яқинидаги ҳужум пайтида украин қўшинлари буни тўлиқ амалга оширди. Украина зарбаси учун танланган фронт секторида рус қўшинларининг зичлиги жуда паст эди ва Украина Қуролли Кучлари Россия мудофаасини ёриб ўтиб, устунликка эришди.

Фронтдаги ишчи кучининг етишмаслигини ҳеч нарса билан қоплаш мумкин эмас - танклар, артиллерия, ракеталар, айниқса авиация ва денгиз флоти ҳудудни эгаллаб олмайди ва ушлаб туролмайди. Буни фақат пиёдалар қила олади. Иш кучи нафақат ҳарбий ҳаракатларни ўтказиш, балки ҳудудни ушлаб туриш учун ҳам керак.

Россия минтақаларда кўнгиллиларни жалб қилиш ва ҳатто Федерал жазони ижро этиш хизмати колонияларидаги маҳбусларни Вагнер хусусий ҳарбий компаниясига қўшиш орқали қўшинлар етишмаслиги билан курашишга ҳаракат қилди, аммо ҳозиргача бундай чоралар бу муаммони тубдан ҳал қилишга ёрдам бермади.

Исроиллик ҳарбий эксперт Девид Генделманнинг Би-би-сига берган интервьюсида тушунтирганидек, эълон қилинган сафарбарлик нафақат фронтда аскар етишмаслиги билан боғлиқ долзарб муаммонинг ечими, балки узоқроқ муддат учун ҳисоб-китобдир.

«Ҳарбий режадаги сафарбарликнинг асосий плюси, албатта, шахсий таркибнинг кўпайиши. Ҳам дарҳол, ҳам белгиланган режага мувофиқ келгусида тўлдириш нуқтаи назаридан, бу кучлар мувозанатини ҳам ўзгартириши, ҳам ёпилиши, ҳамда узоқ масофага тушиши ва шу билан урушнинг боришига таъсир қилиши мумкин», - ҳисоблайди у.

Ижобий: аниқ ғоя атрофида бирлашиш

Мобилизация Россия жамиятида Украина билан уруш ҳақидаги тасаввурни ўзгартириши мумкин. Мобилизация бошланганлиги эълон қилингандан сўнг, Россия тарғиботи, эҳтимол, урушнинг умуммиллий табиати ҳақидаги шиорларни, эҳтимол Улуғ Ватан уруши тимсолларини, шунингдек, НАТО билан қарама-қаршилик ғоясини қўллашни бошлайди.

Ўз мурожаатида Путин аллақачон «Вашингтон, Лондон, Брюсселда улар бевосита Киевни ҳарбий амалиётларни бизнинг ҳудудимизга ўтказишга ундамоқда», дея Ғарбни Россия ҳудудида уруш бошлаш режаларида айблаган.

Россия ҳукумати босқиннинг бошидаёқ аниқ ва аниқ сиёсий мақсадни қўя олмади. Ҳозир Путин буни орт санага буриб ифодаламоқда: «Ҳарбий операция тўғрисидаги қарор мутлақо зарур ва мумкин бўлган ягона қарор эди. Унинг асосий мақсади - Донбасснинг бутун ҳудудини озод қилиш, бу ўзгармаган ва шундай бўлиб қолади».

Оддий шиорлар назарий жиҳатдан ҳеч бўлмаганда урушни қўллаб-қувватлаётган аҳоли қисмини бирлаштириши мумкин. Россия ташвиқотчилари «махсус операция» ҳақида бир неча бор таъкидлаганидек, «Россия бу вазифани аллақачон ўз зиммасига олган ва ундан воз кечиш мумкин эмас».

Ижобий: мамлакатдаги режимни кучайтириш

Сафарбарлик ҳарбий ҳолатнинг жорий этилиши билан боғлиқ эмас - бу иккита мутлақо бошқа тушунчалар. Ҳарбий ҳолат жорий қилмасдан сафарбарлик қилиш мумкин. Оддий сафарбарлик эълон қилиш ҳам ҳарбий хизматга чақиришни назарда тутади. Бу давлат органлари, саноат ва умуман, бутун иқтисодиётдаги ўзгаришларга тегишли.

Масалан, Жиноят кодексининг янги таҳририда мудофаа буюртмаларини бузганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланган. Энди, мудофаа шартномаси шартларини такроран бузганлик ёки уни тузишдан бош тортганлик учун жиноий жазо бир миллион рублдан уч миллион рублгача жаримадан тўрт йилдан саккиз йилгача озодликдан маҳрум қилишгача кўзда тутилган.

Беш миллион рубл миқдорида зарар етказилган ёки давлат мудофаа буюртмасини бажармаган тақдирда, жиноятчи беш йилдан ўн йилгача муддатга озодликдан маҳрум қилинади.

Бундан ташқари, қонун виждонан ҳарбий хизматдан воз кечишни жиноий жавобгарликка тортади. Бу Россия армияси учун жуда катта муаммо: кўплаб шартномавий ҳарбий хизматчилар ҳарбий ҳаракатларда қатнашишдан бош тортишади, шартномаларни бузишади, расмий версияга кўра, Россия ҳозирги уруш олиб бормаётган, чекланган ҳарбий операция вазиятида қонуний ҳуқуққа эга.

Янги қонун бўйича сафарбарликдан сўнг бунинг учун жиноий жазога тортилинади.

Ҳарбий ҳолат жорий этилиши билан (бу ҳали эълон қилинмаган) Россияда президент ва ижроия ҳокимиятига истисноли ваколатлар берадиган бошқа чоралар кўрилиши мумкин.

Масалан, сиёсий партиялар фаолияти тугатилиши мумкин; митинглар, йиғилишлар ва пикетлар ўтказиш тақиқланди; цензура жорий этилди; одамларнинг ҳаракатланиши чекланган, шу жумладан мамлакатдан чиқиб кетиш, яшаш жойини ўзгартириш тақиқланган; комендантлик соати эълон қилинди; мудофаа эҳтиёжлари учун мол-мулк ҳар қандай вақтда фуқаролардан мусодара қилиниши мумкин; қурол сотишни ва бошқа кўп нарсаларни тақиқлади. Чоралар рўйхати "Ҳарбий ҳолат тўғрисида"ги қонуннинг 7-моддасида келтирилган.

Салбий: мобилизация тизимининг мавжуд эмаслиги

Совет Иттифоқида Учинчи жаҳон уруши учун мўлжалланган сафарбарлик тизими мавжуд эди. Совет армиясида тинчлик давридаги давлатларга кўра тузилган кадрлар бўлинмалари мавжуд эди - бундай тузилмалар асосан офицерлардан иборат бўлиб, сафарбар қилинган тақдирда захирадан чақирилган аскарлар билан тўлдирилган.

Айни пайтда Россияда, мутахассисларнинг ҳисоботларига кўра, офицерлар етишмаяпти, уларнинг кўплари фронтга юборилган.

Давид Генделман таъкидлаганидек, сафарбар қилинганларни таъминлаш муаммоси жуда кескин: «Уларнинг барчаси жиҳозланиши, қуролланиши, ўқитилиши ва ҳоказо бўлиши керак. Моддий ресурслар, жиҳозлар, ўқув марказлари, қўмондонлик, инструкторлар ва ҳозирги армия учун бошқа нарсалар деярли етарли эмас. Совет резервлари тизими, кадрлар бўлинмалари, ҳарбий техникани сақлаш базалари, мобил заҳира ва уруш ҳолатида улкан армияни жойлаштириш учун бошқа олдиндан тайёргарлик бузилган ва қулаган. Хозирги РФ Қуролли кучлари бунга тайёр эмас эди.

Шойгу ваъда қилганидек, 300 минг кишини сафарбар қилиш имкони бўлса, Мудофаа вазирлигининг олдида улар учун қурол-яроғ, кийим-кечак, жиҳозлар топиш муаммо бўлади. Совет заҳиралари бу ерда унчалик ёрдам бермайди, 21-асрда Ғарб стандартлари бўйича қуролланган армияга қарши этик, пўлат дубулға ва тунукаларда жанг қилиш энг яхши йўл эмас.

Салбий: қўшинларни тайёрлаш

Сафарбарлик бошланганидан кейин ҳарбий кадрлар тайёрлаш муаммоси пайдо бўлиши мумкин.

Путин ва Шойгунинг сўзларига кўра, сафарбарлик бир неча тўлқинларда бўлиб ўтади. Ҳарбий хизматга биринчи навбатда, жанговар тажрибага эга ёки ҳарбий хизматни ўтаган, шунингдек, ҳарбий ихтисослиги бўлганлар олинади.

Аммо ҳар қандай ҳолатда ҳам, бўлинмалар ва қисмларда жанговар ҳаракатларни мувофиқлаштириш, сафарбар қилинганларни профессионал ҳарбий маҳоратга тайёрлаш керак бўлади.

Исмини ошкор қилишни истамаган россиялик ҳарбий экспертнинг Би-би-сига айтишича, сафарбар қилинганларни тайёрлаш бир неча ой давом этиши мумкин.

«Фуқаролик ҳаётида ҳарбий мутахассислик билан ишламаганлар қийналади. Фармонни имзоладик, эртага армия бошқача бўлади, дейиш нотўғри. Бир неча ойдан кейин чақирув бўлади ва у ерда одамларимиз бўлади. Бу одамларни бўлинма, бирлашма, тузилмаларга айлантириш учун камида олти ой керак», деди у.

Мутахассиснинг фикрича, сафарбар қилинганлар катта эҳтимол билан, жанговар ҳаракатларда эмас, балки ортда - қоровуллик ва бошқа шу каби ишларда қатнашади.

Тўғри, бир неча ойларки, сафарбарликка чорлаётган ўша рус «ватанпарвар» экспертлар ва блоггерлар бу кучлар армияга орқада эмас, балки фронтда керак ва олти ой ичида эмас, балки ҳозир керак, деб айтишади.

Қолаверса, бу фикр у ёки бу мутахассис сафарбарликка қарши чиққанида ҳам айтилди. Май ойида ҳарбий эксперт Константин Сивков Life News нашрига берган интервьюсида, нима учун Россияда сафарбарлик бўлмаслигини тушунтириб, бу ортда хизмат қилиш учун эмас, балки фаол жанговар ҳаракатлар учун кераклигини айтди.

«Кадрлар катта йўқотишлар кутилаётган ҳолларда сафарбарлик зарур. Улар ишчи кучи ёрдамида баъзи объектларга оғир йўқотишлар билан бостириб кирмоқчи бўлганларида. Бизда бутунлай бошқача ҳаракат стратегияси бор. Бизнинг стратегиямиз шундан иборатки, муаммоларни олов орқали ҳал қиламиз. Шунинг учун объектив равишда сафарбарликка эҳтиёж йўқ. Шартномадаги ҳарбийлар - асосий куч», - деди Сивков май ойида.

Салбий: армиянинг руҳий ҳолати

Мобилизация мажбурий тадбирдир. Сафарбар этилганлар шартномачилардан биринчи навбатда, ўз хоҳиши асосида хизматга бориши билан фарқ қилади.

Бошқача қилиб айтганда, фарқ мотивацияда. Урушдаги аскар, буйруқ бўйича бориб, ўз ҳаётини хавф остига қўйиши керак бўлган шароитларда буйруқларга шунчаки бўйсунишнинг ўзи этарли эмас.

Бу ўзини ўзи эълон қилган ДХР ва ЛПР ҳукуматлари назорати остидаги ҳудудларга тушиб қолган Донецк ва Луганск вилоятларининг сафарбар қилинган аҳолиси бунга ёрқин мисолдир.

Изоҳларга, шу жумладан россияпараст кузатувчиларга хулосасига кўра, ушбу минтақалар қуролли тузилмаларининг руҳияти можаронинг биринчи қисмида кўнгиллилар томонидан бошқарилганда анча юқори бўлган.

Ушбу отрядлар зўрлик билан сафарбар қилинган, яхши ўқитилмаган тинч аҳоли билан тўлдирила бошлаганида, бўлинмаларнинг жанговар самарадорлиги пасайди. Мажбурий равишда чақирилган ва урушга жўнатилган одамлар оддий аскарлар ёки кўнгиллилар каби ғайратли бўлади, деб тахмин қилиш қийин.

Оммавий сафарбарлик ҳолатида, совет ҳарбий назариётчиси Александр Свечин ёзганидек, урушнинг мақсад ва вазифалари бутун аҳоли учун тушунарли бўлсагина, юксак маънавиятга ишониш мумкин.

«Миллионлаб одамларни сафарбар қилиш ва қуролли фронтни тўлдиришни талаб қиладиган замонавий уруш фақат казармаларда сунъий равишда яратилган онгга таяниши мумкин эмас, агар урушнинг вазифалари аниқ ва аҳолининг кенг оммасига яқин бўлсагина ишониш мумкин. Қуролли кучлар узоқ вақт давомида катта иштиёқ ва матонат билан курашади», - дейилади унинг «Стратегия» китобида.

Урушнинг вазифалари аҳолининг кенг қатламлари томонидан тушунилиши учун улар ҳеч бўлмаганда аниқ ва содда тарзда шакллантирилиши ва ҳар бир инсонга тегишли бўлиши керак.

Путин томонидан ишлаб чиқилган мақсад, бунинг учун сафарбар қилинган руслар ўз жонларини беришга тайёр бўлишлари керак - бу Украинанинг Донецк ва Луганск вилоятларини назорат қилиш ва Ғарбнинг Россия давлатини йққ қилиш бўйича баъзи (тасдиқланмаган) режаларидан ҳимоя қилишдир.

Салбий: жамиятнинг муносабати

Июн ойида «Левада маркази» «Спектр» нашрига русларнинг Украинадаги урушга муносабати бўйича сўров ўтказишни топширди. Ушбу сўровга кўра, ўша пайтда респондентларнинг 76 фоизи урушни қўллаб-қувватлаган. Шундан бери фронтдаги вазият анча мураккаблашди. Аммо Россия армиясининг нисбатан муваффақиятли даврида ҳам русларнинг тўртдан бир қисми Украинадаги операцияларни қўллаб-қувватламади.

Россия ҳукумати дастлаб аҳоли ўртасида урушга муносабатни шакллантиришга ҳаракат қилди. Давид Генделман таъкидлаганидек, сафарбарликни эълон қилиш учун уруш маъно-мақсади ҳақидаги сингдирилган эски тушунчаси бузиш ва россияликларни ташвишга ва ҳаракатга соладиган янги тушунчани қуриш керак.

«Албатта, зарурат бўлганиа, ҳамма нарса ташвиқотда ўйналади: масалан, ЛДНР ва бошқа ҳудудлар Россияга қўшилганда, сиз айтишингиз мумкинки, бу Украинада «махсус ҳарбий операция» эди, ҳозир эса бу уруш. Бизнинг еримиз, суверенитетимиз, яхлитлигимиз ва мавжудлигимиз учун уруш, НАТО бизга қарши чиқди, шунинг учун сафарбарлик учун шайланинг ва ҳоказо». Гарчи дастлаб буни қилиш исталмаса-да, катта сиёсий ва ижтимоий кескинликни келтириб чиқаради», дейди эксперт.

Ҳозирча Россияда норозилик кайфияти ёрқин сезилмаган. Урушнинг олти ойи давомида, оммавий ахборот воситаларининг хабарларига кўра, ҳарбий рўйхатга олиш ва рўйхатга олиш идораларига ўт қўйишга йигирмага яқин уриниш бўлган, урушга қарши фаоллар Россия ҳукумати томонидан нисбатан осонликча бостирилган ҳаракатлар билан чиқишган.

Бироқ, экспертларнинг фикрига кўра, бу урушмас, «махсус операция»га асосан шартнома имзолаш ёки ҳарбийликка қўшилиш орқали онгли равишда борганлар иштирок этганлиги билан боғлиқ.

Салбий: халқаро ҳамжамиятнинг муносабати

Сафарбарлик, қисман бўлса ҳам, можаронинг кескин кучайиши бўлиб, у моҳиятан тўлиқ миқёсли уруш бўлса ҳам, маълум чегараларда сақланиб қолди.

Масалан, Ғарб давлатлари, биринчи навбатда, АҚШ Украинага ҳарбий-техник ёрдамни чеклаб қўйди, у сўраган барча қуролларни етказиб бермади.

Бунга қисман Украинанинг Россиядаги нишонларга зарба беришидан қўрқиш сабаб бўлган. Шунингдек, бошқа чекловлар ҳам бор эди.

Хорижий давлатларнинг Путин ва Шойгу баёнотларига нисбатан ҳар қандай жавоб ҳаракатлари ҳақида гапиришга ҳали эрта, аммо сафарбарлик, қисман бўлса ҳам, айниқса, Россия президентининг нутқида келтирилган ядро қуролидан фойдаланиш таҳдиди зиддиятни янги босқичга кўтаради.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek