Россия: Ё урушга борасан, ё мамлакатингга қайтиб кетасан!

"Крокус Сити Холл"га ҳужум қилинганидан бери ўтган ярим йил ичида россиялик амалдорлар ва депутатлар меҳнат мигрантлари ҳуқуқларини чеклаш бўйича бир қатор ташаббусларни илгари сурди, аммо Россия фуқаролари ва Марказий Осиё давлатларига ҳукуматга қандай меҳнат миграцияси кераклигини тушунтириб бергани йўқ. Миграция йўлида расмий тўсиқлар қўйилмаяпти, бироқ Россияда ҳар бир мигрантнинг ҳаёти тобора ноаниқ бўлиб бормоқда. Кўпчилик учун мамлакатдан чиқариб юборилмасликнинг ягона муқобили ҳарбий хизматга шартнома тузиш бўлиб қолмоқда.

22 март куни кечқурун Дилшод Ҳамроқулов Строгинога навбатдаги буюртма - бир даста гулни етказди. У метро бекатидан чиқиб, автобусга ўтириши керак эди. Бироқ атрофдаги барча кўчалар тирбанд эди - "Строгино" бекати "Крокус Сити Холл" концерт залидан икки километр нарида жойлашган. Дилшод бир неча бекатни пиёда босиб ўтиб, буюртмани топширди.

Алоқадор мавзулар:

Эртаси куни эрталабга келиб у "Крокус"га ҳужумда Тожикистондан келганлар гумон қилинаётганини билиб қолди. Ҳамроқулов ўзбек, аммо Россияда кўп йиллик фаолияти давомида Москвада ҳеч кимни Марказий Осиёдан келган одам қандай паспорт олиб юриши қизиқтирмаслиги, балки терининг ранги ва кўз қийиғи муҳимроқ эканлигини тушуниб етган.

"Ишхонада менга ҳатто бир неча кун уйда ўтиришни, буюртмаларга бормасликни таклиф қилишди. Лекин мен таваккал қилиб, барибир ишга чиқдим," дейди Дилшод. Ўшанда ҳеч қандай кўнгилсизлик юз бермади. Аммо "Крокус"даги фожиадан кейинги дастлабки ҳафталарда полиция уни деярли ҳар куни текшириш учун тўхтатарди. Ҳамроқуловнинг ҳужжатлари жойида эди ва дастлаб омади келди - текшириш паспортни ва рўйхатни кўриб чиқишдан нарига ўтмади.

Шу билан бирга, оддий москваликлар вақти-вақти билан 44 ёшли ўзбекка нисбатан ўз салбий муносабатини кўрсатарди. "Очиғи, ҳамманг келволдиларинг, "Крокус"га ҳужумингиздан кейин ҳаммангни ҳайдаш керак, деб айтишарди, - дейди Ҳамроқулов. - Кўринишидан нормал, ақли жойида одамлар улар, ҳатто менинг ҳеч қандай айбим йўқлигини ҳам қўшиб қўйишади."

Лекин кейинчалик вазият мураккаблашди. "Полициячилар ҳужжатларни текширишади, имо-ишоралар билан пора сўрашади. Мен буни тушунаман, уларга ҳужжатларим жойида эканлигини ва пул тўламаслигимни айтаман. Шунда улар уч соатга ушлаб туришади. Кейин қўйиб юборишади. Агар пул тўланса, эртароқ қўйиб юборишларига ишора қилишади."

2 майда омад бутунлай тарк этди. Ҳамроқуловни текшириш баҳонасида "Пражская" метроси олдида тўхтатишди. Бўлимга олиб кетишмоқчи бўлишди. Дилшод бу ноқонуний эканлигини айтиб, текшириш учун асосларни тушунтириб беришларини сўради. Полициячилар куч билан таҳдид қилишди.

Шундан сўнг уни яна бир бор бўлимга олиб боришди, бу сафар эса тинтиб, "қонуний талабларга бўйсунмагани" ҳақида баённома тузишди ва кечаси жуда сассиқ камерада қолдиришди. Тунда соат бирда бир ходим келиб, тушунтириш хати ёзишни буюрди. Дилшод ёзишдан бош тортди. Эрталаб суд бўлди. "Судда ҳам ҳамма гапни айтдим ва бўлиб ўтган воқеа ноқонуний эканлигини тушунтирдим. Судья енгил жилмайиб, "Мен сизни тушундим," деди."

Бир соатдан сўнг судья 19.3-моддадаги "итоат қилмаслик"ни шартини бузганлик учун 4 минг рубль жарима солиш тўғрисида қарор чиқарди. Полициячилар уни жарима тўлангунга қадар бўлимда қолдиришга уринишди, аммо Дилшод апелляция беришини айтди. Дарвоқе, ариза бермади: юрист унга бунинг учун ҳибсга олиш жараёнининг видеоёзувлари кераклигини тушунтирди - уларни қаердан олиш мумкин?

Ҳамроқуловнинг сўзларига кўра, 4 минг рубль - уй-жой, озиқ-овқат, патент ва йўлкира харажатлари чегириб ташланса, тахминан икки кунлик иш ҳақи. Унинг курьерлик иш куни суткасига 10 соатдан 14 соатгача давом этади.

Ноаниқ рақам

Август ойи охирида Россия Ички ишлар вазирлигининг Миграция масалалари бўйича бош бошқармаси биринчи ярим йилликда "хорижий фуқароларни Россиядан чиқариб юбориш" бўйича қарийб 92,8 мингта қарор қабул қилинганини маълум қилди. Бу 2023 йилнинг шу даврига нисбатан 53,2 фоиз кўп экан. Бироқ Федерал суд приставлари хизмати статистикаси бошқача рақамни келтиради ва "январь-июнь ойларида 39,5 минг киши чиқариб юборилгани" ҳақида хабар беради.

Миграция соҳасидаги бошқа кўплаб маълумотларда бўлгани каби - келганларнинг аниқ сонидан тортиб, улар содир этган жиноятлар сонигача - депортация рақамларида ҳам аниқлик йўқ. Эҳтимол, фарқ атамаларга боғлиқ бўлиши мумкин: чиқариб юбориш тўғрисидаги қарорни суд қабул қилади, депортация эса - илгари ноқонуний деб топилганларга нисбатан маъмурий тартиб-таомил (ва буни суд эмас, балки ФХХ ёки ИИВ қилиши мумкин) ёки, аксинча, тезкорлик билан, суд мажлисисиз амалга оширилади.

Статистиканинг ўсиши, биринчи навбатда, "Крокус"га ҳужумдан кейинги ҳафталарда чиқариб юбориш тўғрисидаги қарорлар билан боғлиқ. Москвадаги суд қарорлари таҳлили шуни кўрсатдики, ёзга келиб, гўёки миграция қонунчилигини бузганлик учун чет эллик мигрантларни чиқариб юбориш тўғрисидаги ишларни конвейер усулида кўриб чиқиш тўхтатилди ва маълумотлар ўртача кўрсаткичларга қайтди.

Қоидабузар хорижликларни чиқариб юборишни назарда тутувчи МЖтКнинг учта моддаси (18.8, 18.10.2 ва 20.25.3) бўйича ишларни рўйхатга олиш статистикаси шуни кўрсатадики, жорий йил уч ёз ойида Москва судларида бундай ишлардаги жавобгарлар сони ўтган йилга қараганда бир оз камроқ бўлган (13124 га қарши 14780). Бироқ бу тенденция ҳамма жойда кузатилмайди - Санкт-Петербургда туман судлари бу ёзда 2023 йилдагига қараганда учдан бир қисмга кўпроқ бундай ишларни кўриб чиққан (5339 га 3799).

Ҳуқуқ ҳимоячиси ва муҳожирлар учун бепул адвокат Валентина Чупикнинг таъкидлашича, ҳатто депортация билан боғлиқ ишларнинг камайишини ҳам мигрантлар оқимининг қисқариши нуқтаи назаридан баҳолаш керак: ишлаётган чет элликлар сонига нисбатан депортация қилинганларнинг улуши ортиб бормоқда.

Унинг айтишича, март ойи охири ва апрель ойи бошларида Москвадаги аэропортларга Марказий Осиё давлатларидан учиб келганларни Россия ҳудудига киритиш оммавий равишда рад этилган. "24-апрелдан 30 апрелгача 292 та рейсдан [Москвага келган] атиги 31 киши Россияга кирган. Қолганларнинг барчаси депортация қилинган," дейди Чупик.

Владимир Путин ва Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон ўртасидаги музокаралардан сўнг Россия ички ишлар вазири Колоколцевнинг Душанбега ташрифи бўлди. Ўшандан бери, Чупикнинг айтишича, учинчи чорак бошидаги "Ноқонуний муҳожир" операцияси учун танаффусни ҳисобга олмаганда, чиқариб юбориш ва киришни рад этиш статистикаси нисбатан мувозанатлашган.

"Илгари ҳар бир рейсдан уч киши ўтказилган бўлса, ҳозир 15-20 киши ушлаб қолинмоқда. Соқолли, мўйловсиз эркакларни киритмаяптилар. Ҳижоб кийган аёлларни ҳам ўтказмаяптилар. Жинсидан қатъи назар, Telegram'да исломий гуруҳларга ва арабча номларга обуна бўлган муҳожирларни ҳам киритмаяптилар."

Аммо вазиятнинг нисбий меъёрлашуви ишчи-мигрантларни янги қўлга олишлардан ҳимоя қилмайди. Сентябрь ойида Москва полицияси чет эллик ишчилар яшайдиган ётоқхоналарга икки марта рейд уюштирди. Расмий маълумотларга кўра, қарийб минг киши текширувдан ўтказилган. У ерда қонунбузарлар топилган-топилмагани номаълум - суд статистикасида миграция режими бузилиши ҳақидаги моддалар бўйича ҳеч қандай ўзгаришлар кузатилмади.

"Мени қанақасига депортация қилишингиз мумкин?"

Фарҳод (исми ўзгартирилган) 21 ёшда. У мактабни тугатиши биланоқ Тожикистондан Россияга ишлагани келган. Мактабда аълочи бўлган ва олимпиадаларда ғолиб чиққан, лекин ота-онасида ўғлини институтга ўқишга юбориш учун пул йўқ эди, шунинг учун у Россияда ишлаб пул топишга қарор қилди. У деярли беш йил олдин келган. Қоидага кўра, иш учун патент пулини тўлаб келган.

Шу беш йил ичида у Петербург ва Москвада бир неча иш жойини алмаштирди. "Бургер Кинг"да ошпаз, "Светофор" дўконида кассир, самокатлар омборида фаррош, "Озон"да омборчи бўлиб ишлаган. Айтишича, "Озон"да икки ойлик иш ҳақи тўланмаган, ҳатто суд орқали ҳам бу пулни ололмаган. Ёш тожик ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кераклигига ва судга боришнинг зарурлигига ишонади.

Март ойи охиригача уни вақти-вақти билан "ҳужжатларни текшириш учун" ушлаб туришарди, лекин Фарҳод жилмайиб, "бу ҳали нормал эди," дейди. Нормал, унинг тушунтиришича, бу бир неча ҳафтада бир марта бўлимда уч соат ўтириб чиқиш. Ёки полициячига пора бериб, эртароқ чиқиб кетиш. Россияда ўтказган йиллар давомида Фарҳод бу ҳибсга олишлар "Полиция тўғрисида"ги қонун нормаларига зид эканлигини билиб олди, аммо бу "олиб кетишлар"дан сақланишга ёрдам бермади.

"Крокус"даги фожиадан кейин ҳамма нарса анча мураккаблашди. Дастлабки кунларда йигит кўчага умуман чиқмасликка ҳаракат қилди, фақат овқат учун дўконга борарди-да, дарҳол ортга қайтарди. Дўконда одатдаги ҳақоратли сўзларни тез-тез эшитарди. Индамай харидини қилиб, чиқиб кетарди.

Полициячилар кўпайди, текширувлар эса қаттиқлашди. Уни тўхтатган ҳар бир патруль текшириш учун нафақат ҳужжатларни, балки телефонни ҳам кўрсатишни талаб қиларди. Мессенжерлардаги чатлар мазмунини, фотосуратлар галереясини кўриб чиқишар, ҳатто банк иловасига киришарди. Бу иш деярли ҳар доим бўлимга олиб кетиш билан тугарди. Кўпинча полициячилар депортация қилиш билан қўрқитишарди. Фарҳод ҳужжатлари жойида бўлса, нима учун қаергадир бориш кераклигини тушунмасди. "Мен нега мени депортация қилиш кераклигини сўрардим, рўйхатдан ўтмаганманми ёки патент йўқми, сабаби нима? Шунда менга: "Нима, шунчалик ақллимисан?" дейишарди."

Шундай ҳибслардан биридан сўнг, апрель ойида Фарҳод Марказий Осиёдан келган юзлаб бошқа чет элликлар билан бирга Москва яқинидаги Одинцово полиция бўлимида икки кун ўтказди. "Бир куни 100 киши, иккинчи куни 150 ёки 200 киши қўлга олинди. Бўлимда жой қолмаганди, ҳамма йўлакда ўтирарди. Ҳатто 70 ёшли қари кампир ва қандайдир чоллар ҳам бор эди." Шу аҳволда икки кеча-кундуз ўтиришди, кейин ҳужжатларни текшириб, биттама-битта қўйиб юбора бошладилар.

6 июнь куни Москванинг жануби-ғарбидаги Теплий Стан савдо марказида Фарҳоднинг олдига полициячилар келиб, яна бўлимга боришни талаб қилишди. Йигит ундан қандай ҳуқуқбузарликда гумон қилинаётганини ва бу полиция тўғрисидаги қонунга қандай мос келишини сўради. Полициячилар жавоб беришмади. Ясенево ИИБда ундан паспортини тортиб олишди ва ИИВ маълумотлар базасида рўйхатдан ўтмагани маъмурий ҳуқуқбузарлик эканлигини айтишди. Баённомани имзолашни талаб қилишди, лекин Фарҳод имзолашни рад этиб, таржимон ва адвокат талаб қилди. "Менга йўлакда кутиб тур, дейишди. Мен роппа-роса саккиз соат кутдим." Паспортини кутмай уйга кетди.

У қайта-қайта келиб турди, ходимлар уни бир хонадан иккинчисига юборишарди, лекин паспортни беришмади. Уч кундан кейин Фарҳод умидсизликка тушиб, юк сумкасини йиғиштирди-да, Россиядан кетишга қарор қилди. Яна бир бор полициячилардан паспорт ололмагач, олиб қўйилган ҳужжат ҳақида ариза ёзиш учун Тожикистон элчихонасига борди ва негадир сумкасини бўлимда қолдирди. Қайтиб келганда сумка йўқ эди, фаррош аёл уни ахлатга ташлаб юборганини айтишди. Орадан уч ой ўтган бўлса-да, Фарҳод ҳанузгача жуда хавотирда, ҳатто буюмлардан кўра ота-онасининг суратларига ачинаётгани, уларни ҳеч нима билан алмаштира олмаслигини айтади.

Ҳибсга олинганидан бир ҳафта ўтгач, унга паспортини қайтаришди. "Участка ходими келиб, чўнтагидан паспортимни олди. «Яна бир марта бу ерга келиб қолсанг, сени депортация қилишади,» деди. Қизиқ, ҳужжатларим жойида бўлса, қандай қилиб мени депортация қилишлари мумкин?" деб ғазабланади Фарҳод.

"Думада чеклаш таклиф этилди"

"Крокус"га қилинган ҳужумдан сўнг деярли дарҳол Россиядаги мигрантларга қарши полиция чораларига қонунчилар ташаббуслари қўшилди. "Думада чеклаш таклиф этилди" тоифасидаги миграция қонунчилиги янгиликлари алоҳида рукн бўлишга етарли эди. Март ойи охиридан бошлаб депутатлар Россияга жиноий ўтмишга эга бўлган шахслар киришини, ишлаётган чет эллик фуқаролар қариндошлари киришини, мигрантларнинг автобус ҳайдашини, такси ҳайдашни, умуман жамоат транспортида, шунингдек, мактабларда ва бутун таълим тизимида ишлашни тақиқлашни таклиф қилишди.

Бошқа ташаббуслар орасида иш ҳақи Россия бўйича ўртача даражадан юқори бўлган соҳаларда ишлашни тақиқлаш, мигрантлар учун солиқ имтиёзларини бекор қилиш, уларнинг фарзандлари учун мажбурий рус тили имтиҳонлари, мигрант ҳақида хабар берганлар учун 100 минг рубль рағбатлантириш бор эди. Ноқонуний миграцияни қўллаб-қувватловчи сифатида "Wildberries" компаниясини бутунлай ёпиш таклифи, шунингдек, мигрантларни сайловларга аралашганлиги учун жазолаш ғояси ҳам билдирилди (афтидан, сентябрь ойи бошида ЛДПР партияси унинг варақаларини йиртган фаррошлардан хафа бўлганмиш). Экзотик таклифлар рўйхатини чет элдан молиявий ёрдам оладиган этник ташкилотларни автоматик равишда "хорижий агентлар" сафига киритиш ғояси якунлади.

Давлат Думаси раиси Вячеслав Володин таъкидлашича, депутатлар кузги сессияда миграция муаммосига алоҳида эътибор қаратишади, аммо ҳозирча ушбу ғоялар фавворасидан қайси бири амалда рўёбга чиқиш имконияти борлигини башорат қилиш қийин.

Дума чет эллик ишчиларга босим ўтказишнинг янги усулларини ўйлаб топаётган бир пайтда, маҳаллий даражада узоқ баҳс-мунозараларсиз касбларга тақиқлар жорий этилди. Бу жараён "Крокус"га ҳужумдан олдин бошланган ва ҳатто бу йил ҳам эмас, аммо март фожиасидан кейин сезиларли даражада тезлашди. Апрель ойида "Агентство" нашри ҳисоб-китобларига кўра (Россия ҳукумати томонидан "хорижий агентлар" реестрига киритилган), Россия ҳудудларининг учдан бирида мигрантлар учун у ёки бу тармоқ чекловлари мавжуд эди.

Масалан, апрель ойи ўрталарида Новосибирск вилояти ҳукумати мигрантларга такси ҳайдаш, тамаки ва спиртли ичимликлар сотишни тақиқлади. Апрель ойи охирида Саратов вилоятида уларга умумий овқатланиш, озиқ-овқат етказиб бериш, такси ва жамоат транспортида ишлаш тақиқланди. Курск вилояти фақат таксида ишлашни тақиқлади. Ёзда Оренбург ҳукумати муҳожирларга жамоат транспорти, умумий овқатланиш, тамаки ва алкоголь савдосида ишлашни тақиқлаш режасини эълон қилди. 17 сентябрь куни Москва вилояти ҳукумати янги йилдан бошлаб мигрантлар умумий овқатланиш, тамаки ва алкоголь савдоси, спорт, маданият, дам олиш, соғлиқни сақлаш, таълим ва ижтимоий хизматлар соҳаларида ишлашлари мумкин эмаслигини маълум қилди.

"Агентство" ҳисоб-китобларига кўра, таксиларда ишлашни тақиқлаш чекловларнинг энг кўп тарқалгани ҳисобланади. Ушбу манзарада Татаристон ажралиб туради, у республикада ҳайдовчилар етишмаслигини тан олди ва май ойида Тожикистон ҳукумати билан жамоат транспорти ҳайдовчилари лавозимларига малакали ходимларни жалб қилиш бўйича келишув тузди.

Диққатга сазовор томони шундаки, 2023 йил охирида таксомотор бизнеси вакиллари Федерация Кенгашига ушбу касбда чет элликлар учун чекловларни юмшатишни тавсия қилишди ва ўшанда ҳайдовчилар тақчиллигини камида 80 минг киши деб баҳоладилар. Юқори чегарани фирмалардан бирининг вакиллари ярим миллион деб белгилади. Сентябрь ойи бошида Владивостокдаги иқтисодий форумда "Яндекс Такси" вакили Антон Петраков бу компаниянинг ўзида бутун мамлакат бўйлаб 130 минг ҳайдовчи етишмаётганини айтди ва бу йил охирига келиб компания хизматларига нархларнинг "ўнлаб фоизга" ошишига олиб келишини билдирди.

Петраков, РБК хабар берганидек, Россияда бўлиб қонунга риоя қилган ҳолда ишлаётган мигрантлар учун қонуний ишлаш ва ҳужжатлар билан боғлиқ масалаларни тезда ҳал қилиш учун қулай шароитлар яратишга чақирди.

Ишчи қўллар ва "назорат қилинадиган шахслар"

Россия давлати ҳали "қулай шароитлар" ҳақида қайғурмади ва асосий саъй-ҳаракатларини мигрантлардан халос бўлишни янада осонлаштиришга қаратди. Август ойи охирида қонунларга "чиқариб юбориш тартиби"ни белгиловчи ва маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги кодексига тузатишлар киритилди. Ўзгартиришлар Россияда қўшимча асосларсиз (масалан, ишлаш учун рухсатнома ёки патент) рухсат этилган бўлиш муддатини ҳар олти ойда 90 кундан бутун йил давомида 90 кунгача қисқартирди.

Россияда ноқонуний бўлган ёки бирор ҳуқуқбузарлик содир этган шахсларга "чиқариб юбориш режими" қўлланади. Тахминларга кўра, Ички ишлар вазирлиги бундай шахсларнинг реестрини юритади ва хабарномалар орқали рўйхатда қоидабузарнинг номини эълон қилади. Шу тарзда "назорат қилинадиган шахслар" мақомини олган хорижликларга ойига 30 минг рублдан ортиқ банк операцияларини амалга ошириш ёки ҳисобварақ очиш, яшаш жойини ўзгартириш, кўчмас мулк ва автомобиль сотиб олиш, корхоналарни рўйхатдан ўтказиш ва никоҳ тақиқланади.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга киритилган янги ўзгартиришлар 2025 йил бошидан қонунни бузган чет элликларни Россиядан чиқариб юбориш тўғрисидаги қарорни нафақат суд, балки полиция ва бошқа ҳуқуқ-тартибот идоралари ҳам қабул қилиши мумкинлигини белгилаб беради. Бу суд қарорларисиз амалга оширилса, депортация борасидаги рақамларни таҳлил қилиш қийинроқ бўлади.

"Ички ишлар вазирлиги аниқ бир мигрант устидан деярли чексиз ваколатларга эга бўлади, - дейди Карнеги Берлин маркази эксперти Темур Умаров (Россияда Карнеги жамғармаси номақбул ташкилот ва "хорижий агент" деб эълон қилинган). - Ички ишлар вазирлигининг ўзи шахсни депортация қилиш учун реестрга киритади. Ички ишлар вазирлигининг ўзи бу шахсни киритиш мумкин бўлган қоидаларни белгилайди. Ички ишлар вазирлигининг ўзи инсоннинг ҳуқуқларини суддан ташқари чеклайди".

"Давлат чегараси тўғрисида"ги қонунга киритилган ўзгартиришлар Россия чегара хизматига келувчи биометрик маълумотларни тақдим этишдан бош тортган тақдирда ёки чегара қўриқчиси келаётган одам хавфсизликка таҳдид солади, деб ҳисоблашга асос бўлса, унга киришни рад этиш имконини беради. Тузатишлар 2025 йил бошидан кучга киради ва чегарачилар Марказий Осиё давлатларидан келадиган юзлаб мигрантларни қандай асосда қайтариб юборишади, деган савол жавобсиз қолмоқда.

Умаров таъкидлаганидек, бу чоралар янгилик эмас ва Россия Ички ишлар вазирлиги уларни қўшни давлатлардан келган хорижликлар иштирокидаги бошқа шов-шувли ҳужумлардан сўнг аввал ҳам таклиф қилган эди - масалан, Москва ва Санкт-Петербург метросидаги портлашлар.

"Бундай нарсалар баъзида пайдо бўлади ва, эҳтимол, Ички ишлар вазирлигида жорий этилиши мумкин бўлган янги чекловлар бўлган папка бор эди. Энди хавфсизлик идоралари биринчи марта уларнинг фикри Россия ҳукумати иқтисодий блоки фикридан устун бўлиши мумкин бўлган вазиятга келиб қолди».

Россия Ички ишлар вазирлиги "Крокус"га қилинган ҳужумдан кўп ўтмай ўйлаб топган миграция тизимини кенг ислоҳ қилиш лойиҳаси тақдири қандай бўлиши номаълум. 450 бетлик ҳужжат ҳеч қачон тўлиқ нашр этилмаган, ваҳоланки юқорида айтиб ўтилган янгиликлар концепция эълон қилинганида санаб ўтилган эди.

Ҳуқуқбузарлик йўқолади

"Ясенево" ИИБ ходимаси Фарҳодга паспорт билан бирга рўйхатдан ўтмаганлиги тўғрисидаги маъмурий ҳуқуқбузарлик баённомаси ва 5 минг рубль жарима тўлови учун квитанция берди. Фарҳод уй эгаси мени огоҳлантирмасдан рўйхатдан чиқарган бўлса керак, деб ўйлаб жаримани тўлади. Аммо кейинчалик уй эгаси билан гаплашганда, у рўйхатдан чиқармаганини аниқлади. Шундан сўнг у адвокатга мурожаат қилди. Адвокат ИИВга Фарҳодга нисбатан қандай асосларда маъмурий иш қўзғатилгани ҳақида сўров юборди.

"Паспортимни нима учун роппа-роса бир ҳафта ушлаб туришганини билмоқчиман," дейди Фарҳод. Менинг полиция мигрантлар билан муносабатда чексиз ҳуқуққа эга, мигрантлар эса ҳуқуқсиз, деган фикрим унга маъқул келмайди. У ўз ҳуқуқлари борлигига ишонади ва полициячиларнинг хатоларини санаб ўтади: улар "Полиция тўғрисида"ги қонуннинг 5-моддасини, кейин эса Жиноят кодексининг 286-моддасини буздилар - ундан паспортни яшириб, ваколатларини суиистеъмол қилдилар.

Июль охирида у ишини ўзгартириб, дўконга қайтишга қарор қилди. У ерда фирма эгасининг шартномани "Давлат хизматлари" порталида рўйхатдан ўтказиш бўйича уринишлари натижасиз қолгач, ИИВ тожикистонлик Фарҳодга Россияга киришни тақиқлагани маълум бўлди. Август охирида ИИВдан жавоб келди. Унда вазирлик "Россия Федерациясидан чиқиш ва Россия Федерацияга кириш тартиби тўғрисида"ги қонунга асосланиб, агар чет эл фуқароси иккита ҳуқуқбузарлик содир этган бўлса, уни мамлакатга киритмаслик ҳуқуқига эга эканлигини билдирди.

Фарҳоднинг айтишича, рўйхатдан ўтиш муаммосидан ташқари бошқа ҳеч қандай қийинчилик бўлмаган. Аммо рўйхатдан ўтиш масаласи ҳам тушунарсиз: ИИВдан келган хатда аниқ кўрсатилишича, июнь бошидаги текширув пайтида тожикистонлик фуқаро рўйхатдан ўтган бўлган. Шундай экан, ИИВ ўз маълумотларига кўра содир этилмаган ҳуқуқбузарлик асосида унинг Россияда ишлаш ҳуқуқини рад этган.

Бундан ташқари, Фарҳод нима учун ҳеч ким унга исми ИИВнинг "қора рўйхати"га киритилгани ҳақида хабар бермаганини тушунмайди. Чамаси, унга 2025 йилда расман ишга тушиши керак бўлган "назорат остидаги шахслар" реестри ғояси шахсан қўлланилган. Ҳозирча бу тизим ишга туширилмаган ва бу рўйхатда ўзини текширишнинг ҳеч қандай имконияти йўқ.

Пойтахт меҳмони икки гулдаста билан

Ўзбекистонлик Дилшод Ҳамроқулов Москва метросида гул дасталарни етказади. У текширишлар, ҳибсга олишлар ва тинтувларнинг ҳисобини йўқотиб қўйган, ёз давомида уларнинг сони ўттиздан кам бўлмаганини тахмин қилмоқда. "Улар мени юзимдан таний бошлашди. Шундай ҳоллар ҳам бўлдики, кеча ушлашган бўлса, бир кун ўтиб яна ушлашарди. Асосан қизил линияда - Красноселская ва Чистие пруди станцияларида тўхтатишарди." Май ойидаги ҳибсдан сўнг у ҳуқуқ ҳимоячиси Чупик ташкил этган ишонч телефони рақамини олди. Ишонч телефони юристлари бўлимга қўнғироқ қилишарди ва Дилшодни қўйиб юборишарди.

20 июль куни у Россияда бир йиллик бўлиш муддатини "нолга тушириш" учун Қозоғистонга жўнаб кетди. Икки кундан сўнг Москвага қайтиб келди. Август ўрталарида унинг иш патенти муддати тугади. У янги патент учун ҳужжат топширди ва бир-икки кундан кейин бу рухсатнома учун тўловга пул топиш учун буюртмалар олди. Бироқ 20 август куни "Кунцевская" станциясида уни яна полиция ходимлари текшириш учун тўхтатдилар. "Одатда уларни фақат рўйхатдан ўтиш қизиқтиради, патент эмас. Ҳар доим иш тополмаганлигимни айтишим мумкин эди. Лекин бу сафар қўлимда иккита гулдаста бор эди," деб хўрсинади Дилшод.

Бўлимга боришга тўғри келди. У ерда ўзбекка фуқаролик кийимидаги икки киши яқинлашди. "Биттаси орқадан видеога оларди, иккинчиси эса мен билан худди дўстона суҳбатлашаётгандек гаплашарди," деб эслайди Дилшод. "Ишларинг қалай? Ишлаяпсанми?" деб сўради. Мен, "Йўқ, ишламайман. Вақтинчалик пул топаяпман, эртага патент учун тўлов қилишим керак," дедим. "Демак, ишлаяпсан-да?" деди у. Мен эса, "Йўқ, фақат вақтинчалик пул топаяпман," деб жавоб бердим.

Фуқаролик кийимидаги ходимни тил нозикликлари қизиқтирмасди. Дилшод қўлга олинди ва бир кундан сўнг Москванинг Дорогомилов судида ноқонуний ишлашда айбдор деб топилди. Судья уни Россиядан чиқариб юборишга қарор қилди. Ҳамроқуловни Сахароводаги чет эллик фуқароларни вақтинча сақлаш марказига олиб кетишди.

Чет элликлар, аммо қанақалари?

Россияда қанча меҳнат муҳожири ишлайди? Аниқ рақамни айтиш деярли имконсиз. Россия Ички ишлар вазирининг миграция масалалари бўйича ўринбосари Александр Горовой "Коммерсант" нашрига берган интервьюсида 1 сентябрь ҳолатига кўра, ИИВ 6 174 777 нафар чет эл фуқароси ҳақида маълумотга эга эканлигини маълум қилди. Амалдор келганларнинг тоифаларига батафсил тўхталмаган, бу рақам Россияда бўлиш мақсади ва муддатидан қатъи назар, барча чет эллик гуруҳларни қамраб олишини таъкидлаган.

Яқинда ўтказилган тадқиқотда РАНХиГС экспертлари таъкидлашича, сўнгги йилларда ИИВ эълон қилинган маълумотлар услубини бир неча бор ўзгартирган: 2020 йилгача у "иш" мақсадида келганларни бирламчи рўйхатга олиш тўғрисидаги маълумотларни эълон қилган. Ўшанда келганларнинг умумий сонида ишлаш учун келганлар тахминан ярмини ташкил этарди. 2020-22 йилларда ИИВ шундай ҳисобга қўйишларнинг умумий сонини кўрсата бошлади (лекин бир киши буни йилига бир неча марта қилиши мумкин эди). Кейин ИИВ "чет элликлар" умумий кўрсаткичи билан ишлай бошлади. Бу маълумотларни солиштириш имконсиз.

Хорижий фуқароларнинг кириб келиши сони бўйича ФСБ чегара хизмати маълумотлари ҳам (2023 йилда 4,512 млн.) аниқ манзарани бермайди. Уларни чиқиш рақамлари (у сўнгги йилларда кўпаймоқда), берилган меҳнат патентлари сони ва патентлар керак бўлмаган EОИИ (биринчи навбатда Қирғизистон) фуқаролари билан тузилган меҳнат шартномалари статистикаси билан тўлдириш зарур.

Тадқиқотчилар хулосасига кўра, 2022-2023 йилларда меҳнат миграцияси оқимининг расмий қисми йилига 3 млн.га яқин кишини ташкил этган. Ички ишлар вазирлиги ҳисоб-китобларига кўра, 2023 йилда меҳнат миграциясининг расмий қисми 3,5 млн. бўлган.

Кўриниб турибдики, кириб келганларнинг катта қисми ноқонуний ишлашда давом этмоқда. РАНХиГС тадқиқот муаллифлари фикрича, бундайлар сони ярим миллиондан ошмайди. Шу йил ёзида бўлиб ўтган ҳукумат йиғилишларида ИИВнинг ҳисоб-китобларига кўра, яширин ишчилар сони 650 минг кишини ташкил этиши айтилган. ИИВ ходими Александр Горовой яқинда "ноқонунийлар" сони 739 минг киши эканлигини айтган, аммо ҳисоблаш услуби ҳақида маълумот бермаган.

Нима бўлганда ҳам, бу кўрсаткичлар жами 3,7 миллиондан ошмайди. Бу шуни англатадики, меҳнат миграцияси даражаси 2019 йилга нисбатан қайта тикланмаган. 2019 йил миграцияга фавқулодда ҳолатлар таъсир қилмаган охирги йил эди - аввал пандемия чекловлари, кейин эса Украинага бостириб кирилгандан сўнг рубль курсининг пасайиши ва чет эллик ишчиларни ҳарбий хизматга жалб қилишга уринишлар бўлди.

Бу йилги статистика, агар бу баҳордаги оммавий қўлга олишлар ва депортациялар мигрантларнинг хатти-ҳаракатларига таъсир қилса, янада пасайиши эҳтимоли юқори. Август ойи бошида Тожикистон Меҳнат ва аҳоли бандлиги вазири йилнинг биринчи ярмида Россияга ишлаш учун кетган тожиклар сони 15 фоиз камайиб, 387 мингга етмаслигини маълум қилган эди. Унинг маълумотларига кўра, Тожикистоннинг 17 минг фуқароси биринчи ярим йилликда Россиядан чиқариб юборилган. Демак, биринчи ярим йилликда Россиядан уйга жўнатилган 40 минг кишининг деярли ярми тожикларга тўғри келган (агар фақат депортацияни ҳисобга олган ҳолда ФССП маълумотларидан фойдалансак).

Миграциянинг қисқаришини иш берувчиларга ва иш қидираётганларга бир-бирини топишда ёрдам берадиганлар сезмоқда. Масалан, май ойида Санкт-Петербургда Тожикистондан келган иш изловчилар сони 60 фоизга, Ўзбекистондан келганлар эса 40 фоизга камайгани ҳақида "Мигрант Сервис" иловаси ижрочи директори РБКга хабар берди.

Буларнинг барчаси Россияда бир неча бор муҳокама қилинган ишчи кучи танқислиги манзарасида содир бўлмоқда. Ўтган йил охирида Россия Фанлар академияси Иқтисодиёт институти ҳисоб-китобларига кўра, мамлакатда деярли 5 миллион ишчи етишмаган ва мутахассислар 2024 йилда танқислик янада кучайганини таъкидлашмоқда. Асосий етишмовчиликни "мигрантлар кўп талаб қилинадиган" соҳалар - қурилиш, савдо ва қишлоқ хўжалиги бошдан кечирмоқда. Масалан, онлайн савдо таҳлилчиларининг ҳисоб-китобларига кўра, йил охирига келиб, товарлар ва озиқ-овқат маҳсулотларини уйга етказиб берувчи компанияларда 300 минг курьер тақчиллиги юзага келиши кутилмоқда. Бу соҳада иш ҳақлари ошаётгани ажабланарли эмас.

"Меҳнат муҳожирлари курьер бўлиб ишлагани кетишмоқда. У ерда иш ҳақи икки баравар кўп, ҳовли ва кўчаларни тозалаш ҳамда ахлат йиғиштиришдан кўра иш енгилроқ," - деб таъкидлаган эди январь ойида уй-жой коммунал хўжалиги соҳасидаги компаниялар вакили.

Давлат Думаси депутатлари Сергей Миронов ва Яна Лантратова мигрантларни "ойлик иш ҳақи 100-120 минг рублдан ошиши мумкин бўлган курьерлик ишларига олмасликни" таклиф қилишди. Қонун лойиҳасининг таърифидан бу рақам ишчи кучи танқислиги шароитида чет элликлар талаб қилаётган юқори нархларни кўрсатадими ёки муҳожирни курьерликка ёллаш мумкин бўлмаган чегарани белгилайдими, аниқ эмас.

Ё урушга, ё ватанга

"Сахарово" махсус қабулхонасида, келганидан кўп ўтмай, Ҳамроқуловга қўриқчи ҳужум қилди. Дилшод стулга қўйган нарсаларини улоқтириб ташлаб, эътирозига жавобан унга электрошокерни ишлатди. "Яна бир дақиқача у бизни ҳақоратлаб, "итлар" ва "чўчқалар" деб атади. Унинг юзидан ҳали ҳам урмоқчи экани кўриниб турарди," - деб эслайди Дилшод. Ходим унинг човига оёғи билан тепмоқчи бўлган, аммо Дилшод ўзини ҳимоя қилишга улгурди.

Чиқариб юборилаётганлар сақланадиган хонада матрас ўрнига пайвандланган тунука қопланган каравотлар бор эди. 60 кишига мўлжалланган йигирмага яқин каравотда, икки-учтадан одам ётарди. Ҳаммадан уяли телефонлар тортиб олинди, аммо Дилшоднинг айтишича, камерада калтаклаш ва камситишлар йўқ эди.

Бир-икки кундан кейин камерага полициячи ва у билан бирга ҳарбий кийимдаги киши келди. Ҳарбий чет элликларга армияда хизмат қилиш учун шартнома имзолашни таклиф қилди. Бунинг эвазига, унинг айтишича, ҳарбий тайёргарлик даври тугамасданоқ, уч ойдан кейин Россия фуқаролигини олиш, шунингдек, оиласини олиб келиш ва беш ярим миллион бир марталик мукофот олиш имконияти берилиши керак эди. Бу муҳожирлар учун жуда катта пул, дейди Ҳамроқулов: "Мен уч йил ичида ҳали бир миллион ҳам ишлаб топмадим, бу ерда эса - беш миллион."

Лекин 60 камерадошдан биронтаси ҳам бу ваъдани қабул қилмади. Бироқ, ИИБ ҳовлисида сайр қилаётганда Дилшод қўлга олинганларнинг баъзиларига мобил телефонларини қайтариб беришганини кўрди. Уларнинг қандай қилиб омадлари келганини сўраганда, хизмат қилишга рози бўлганлар экани маълум бўлди. Кейинчалик унга рози бўлганларни нормал матрас ва телевизорли камераларга ўтказишганини айтишди. "Шоколадда яшагандек яшашяпти," - ҳазиллашади Ҳамроқулов.

28 август куни у ватанига қайтиб келди. Ҳозир у Тошкентда ёнғоқ ва қуруқ меваларни қуритиш ва қадоқлаш фабрикасида ишлайди, оиласи, хотини ва уч фарзанди эса Самарқандда қолмоқда. "Аслида, бу ерда ҳам пул ишлаш мумкин. Ҳа, Россиядагидек кўп эмас, лекин бу ерда ҳам тирикчилик ўтказса бўлади," - дейди у.

Тошкентда ундан Россиядаги иш шароитлари ҳақида сўрашади. Дилшод ватандошларга ўз бахтини бошқа жойда синаб кўришни маслаҳат беради, "инсон ҳуқуқлари инсоний тарзда ҳимоя қилинадиган" бошқа мамлакатларга бориш кераклигини айтади. У Россиядан бошқа ҳеч қаерда бўлмаган, лекин Туркия ёки Бирлашган Араб Амирликларида ўзбеклар учун яхшироқ бўлади, деб ўйлайди - ҳеч бўлмаганда, кўз қийиғи ва қорамағиз терисига қараб камситишмас. "Москвада славян қиёфасидаги бир киши маст ҳолда юрса, полициячилар унга тегишмайди. Оддий осиёлик бўлса - дарҳол тўхтатишади."

Исталган, аммо "визасиз" имконсиз

Мигрантларга яна ниманидир тақиқлаш ҳақидаги шов-шувли ташаббуслар тўплами, ҳар қандай фавқулодда вазиятларга қарамай, Россияга меҳнат миграциясини тўғридан-тўғри чеклашга ҳукумат журъат этмагани ва "Крокус" фожиасига қарамасдан, ҳамон журъат этолмаётганини кўрсатади.

Ички ишлар вазири ўринбосари Горовой "Коммерсант" нашрига берган интервьюсида, полиция нуқтаи назаридан, Марказий Осиё давлатлари билан визасиз режимни бекор қилиш Россия хавфсизлигини таъминлаш учун энг мақбул вариант бўлишини айтди, аммо иқтисодий манфаатлар бунга йўл қўймаслигини тан олди.

Аслида, Россия ҳукумати қанча чет эллик ишчи ва иқтисодиётнинг айнан қайси соҳаларида кераклигини аниқ айтишни ҳам хоҳламайди. "Ҳеч ким аниқ рақамларни келтирмаяпти, - дейди Берлиннинг Карнеги марказидан Темур Умаров. - Ҳеч ким: келинг, юборувчи давлат билан икки томонлама келишувлар асосида фақат давлат томонидан мигрантларни қабул қиладиган тизимни жорий этайлик ва шу доирада биз, айтайлик, бизга маълум лойиҳалар учун керак бўлган фақат 300 минг мигрантни қабул қиламиз, деб айтмаяпти."

Полиция идорасига қўшимча ваколатлар берилиши, эҳтимол, Россия шаҳарлари кўчаларидаги мигрантлар учун янада кўпроқ ноаниқликка ва ишлаш ҳуқуқи учун янги - расман ҳисобга олинмаган - харажатларга олиб келади. Инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси Валентина Чупик қабул қилинган ва муҳокама қилинаётган чоралар ҳақиқатан ҳам миграцияни тартибга солишга хизмат қилишига мутлақо ишонмайди. "Россия шароитида бундай вариант мумкин эмас. Бу қонунларнинг ягона мақсади пора йиғишдир."

Қонунга ишонувчи ноқонуний мигрант

Фарҳод жуда хафа. У Россия давлати уни алдаганига ишонади: уч ой давомида ундан патент учун тўлов қабул қилган (Москвада бу ойига 7500 рубль), гарчи ИИВ маълумотномаси бўйича, аллақачон унга ишлаш ҳуқуқини рад этилган бўлса ҳам. Яна рўйхатдан ўтишда йўқ қоидабузарлик учун 5 минг рубль жарима солинган.

У пулни қайтариб беришлари шарт деб ҳисоблайди ва ҳатто суд йўли билан ҳаракат қилмоқда. Ҳайратланарлиси шундаки, Фарҳод ҳали ҳам адолатга эришиш мумкинлигига ишонади, агар Россия ҳудудида бўлмаса, ҳеч бўлмаганда масофадан туриб, Тожикистонга қайтгандан сўнг. У уйга қайтгач, телефон ёки балки машина таъмирлаб пул топиши мумкинлигини айтади.

Ҳозирча у Москва вилоятидаги қурилишда ишлашни давом эттирмоқда, аслида бу ноқонуний ва қўлга тушишдан қўрқмайсизми, деган саволга, энди ҳеч нарсадан қўрқмайман, деб жавоб беради. "Полициячилар менга ФСБ мени умрбод депортация қилишини айтишди. Мен: майли, умрбод бадарға қилишсин, менга барибир энди, дедим. Шунчаки паспортимни нега беришмаётганини билмоқчиман."

Ички ишлар бўлимидаги кўп соатлик кутишлардан бирида Россия давлати полициячилардан бири орқали унга ҳарбий хизматга боришни ва урушда кўп пул ишлашни, Россия паспортини олишни таклиф қилди. Мигрант рад этди, бу Тожикистон қонунларига кўра жиноят бўлишини, ҳатто ёлланма аскарлик учун мўлжалланган модда рақамини ҳам билишини айтди, 401-модда.

Фарҳод бирдан кулиб юборади. "Уларга осон. Кимга хоҳласалар, паспорт беришади. Кимдан керак бўлса, паспортини тортиб олишади." Бу унга мутлақо бемаънилик бўлиб туюлади.

https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002