Ўзбекистон АҚШдан асосан бешта нарса хоҳламоқда – америкалик стратег

Ўзбекистон бизга яқинроқ бўлишни истаяпти, биз бунинг йўлларини топишимиз керак - Тошкент Хитой ва Россиядан бошқа ҳар кимни танласа, бу АҚШ учун ғалабадир, ёзади америкалик стратег.

АҚШда жойлашган Стратегик ва халқаро тадқиқотлар маркази етакчиларидан бири ва таниқли стратег Дениэл Ранде Америка сиёсатчиларини Ўзбекистон билан алоқаларни кучайтиришга чақирган.

Унинг фикрича, Россиянинг Украинага босқини ортидан юзага келган кучлар рақобати манзарасида АҚШ Марказий Осиёдаги Москва ва Пекин таъсирини камайтириш йўлида, айниқса, Ўзбекистон билан дипломатик алоқаларни мустаҳкамлаши лозим.

Ранде Ўзбекистон АҚШдан асосан беш нарса хоҳлаётганини тилга олиб, улар бўйича Оқ Уйга ўз тавсияларини илгари сурган.

"Олтинчи қўшни"

Профессионал фаолиятини банк соҳасида бошлаган Дениэл Ранде 28 август куни эълон қилинган колонкасида Ўзбекистоннинг аҳамияти ва салоҳиятига оид охирги вақтда кўп бор тилга олинган маълумотларни келтирган.

У аҳоли сони ва саноатлашиш кўлами ошиб бораётган, ёшлар ва саводли қатлам улуши юқори бўлган Ўзбекистонда Россия таъсири тарихан юқори экани, охирги йилларда Хитойнинг таъсири ошиб бораётганини тилга олган.

Шу билан бирга Ранде аср бошида АҚШ - Ўзбекистон муносабатлари ўз чўққисига чиққанини ҳам ёдга олган.

"Биз ҳеч қачон Ўзбекистоннинг энг яхши дўсти бўла олмаслигимиз мумкин. Аммо биз яхшироқ ва ишочлироқ дўст бўла оламиз. Ўзбекистон беш давлат билан чегарадош ва у 2000 йиллар бошида Қўшма Штатларни ўзининг "олтинчи қўшниси" деб ҳам ҳисоблаган эди…", ёзади таҳлилчи.

Дениэл Ранде АҚШ ва Ўзбекистон ўртасидаги савдо айланмаси ҳажми 2018 йилдан буён қарийб икки баробарга ошган бўлсада, мамлакат янада кўпроқ ҳамкорлик истаётгани ва Вашингтон бунга эътибор қаратиши лозимлигини таъкидлаган.

"Ўзбекистон АҚШ ва Европа Иттифоқидан кўпроқ инвестиция кириши, савдо ҳажми ўсиши ва бу билан ўз иқтисодиётини диверсификация қилиш, инфраструктурани такомиллаштириш, ислоҳотлар ўтказишни хоҳлайди. Мамлакатда бу учун етарлича имконият бор. Биринчидан, у энг кўп ва саводли ёш аҳолига эга. Ўзбекистон адолатли ҳақ тўлашни таъминлаш, болалар меҳнатига барҳам бериш каби ёшлар ва гендер сиёсатига доир сезиларли ишларни олиб борди. Иккинчидан, Ўзбекистон олтин, мис, вольфрам, уран каби минералларга бой. Мамлакат мис захираси ҳажми бўйича дунёда 11-ўринда, уран етказиб берувчи давлатлар рўйхатида эса 5-ўринда туради. Ниҳоят, Ўзбекистон ниҳоятда улкан ишлаб чиқариш ҳабидир. Ўзбекистонда Генерал Моторсънинг йирик заводи бор. Бу завод имкониятлари билан Ўзбекистон Қўшма Штатларнинг "саноат дўсти"га айланиши мумкин", ёзади муаллиф ўзининг чоршанба куни чоп этилган колонкасида.

Бешта истак

Дениэл Ранденинг фикрича, Ўзбекистон АҚШ билан ҳамкорликда, асосан, бешта нарсани истамоқда ва Вашингтон бу борада Тошкентга ёрдам қўлини чўзиш имконига эга.

1. ЖСТга киришда кўмак: Ранде расмий Тошкент Жаҳон Савдо Ташкилотига аъзо бўлишда АҚШдан кўмак кутаётгани, Вашингтон бу борада техник ёрдам кўрсатиб келаётган бўлсада, кўмак кўламини кенгайтириб, АҚШнинг Халқаро тараққиёт молия корпорацияси, Экспорт-импорт банк (EXIM), Савдо ва тараққиёт агентлиги каби институтларини жараёнга жалб этиш зарурлигини таъкидлаган.

2. "Жексон-Веник"нинг бекор қилиниши: Таҳлилчи Ўзбекистон ва бошқа Марказий Осиё давлатлари АҚШнинг Савдо тўғрисидаги қонунига 1974 йилда киритилган "Жексон-Веник" тузатиши бекор қилинишини истаётганини тилга олган.

Конгрессменлар Ҳенри Жексон ва Чарлз Веник номи берилган бу тузатиш Совет Иттифоқи ва бошқа коммунист давлатлар билан савдо алоқаларига дахл қилиб, у орқали яҳудийлар ва бошқа озчилик гуруҳларнинг эркинроқ эмиграция қила олиши йўлида қаттиққўл режимларга босим ўтказиш мақсад қилинган.

Ҳали ҳам амалда бўлган "Жексон-Веник" тузатиши АҚШнинг Ўзбекистон дохил бир қатор давлатлар билан нормал савдо алоқалар олиб боришини чеклайди.

"Ўзбекистон каби давлатлар учун "Жексон-Веник" ҳурматсизлик белгисидир ва бу чеклов уларни кўпроқ Хитой, Россия, Туркия ва Форс кўрфази билан бизнес қилишга ундайди. Умуман олганда, "Жексон-Веник" мустақил бўлган бу давлатлар билан гўёки улар ҳали ҳам Совет Иттифоқи қисмидек муносабатда бўлишга сабаб бўлади. Бу ҳужжатдан воз кечиш орқали биз Ўзбекистон ва бошқаларга "Совет республикалари" эмас, балки ҳамкордек муносабатда бўлишни истаётганимизни кўрсатамиз", ёзади Дениэл Ранде.

3. GSP дастурини қайта ишга тушириш: Дениэл Ранде Ўзбекистон ва бошқа кўплаб ривожланаётган мамлакатлар АҚШ Конгресси GSP (Умумлаштирилган имтиёзлар тизими) дастурини қайта йўлга қўйишни кутаётганини билдирган.

GSP - савдо имтиёзлари дастури бўлиб, у бенефициар ривожланаётган давлатларга айрим турдаги маҳсулотларни АҚШга имтиёзли шаклда - божхона тўловларисиз экспорт қилиш имконини беради. АҚШнинг GSP дастури муддати 2020 йил охирида якунига етган ва шундан бери у қайта жорий этилмаган.

"АҚШ билан GSP келишувининг йўқлиги сабаб Ўзбекистон каби ривожланаётган давлатлар Европа ёки Хитой билан савдони кучайтирмоқда. АҚШда GSP'ни қайта жорий этиш Ўзбекистонга Россия ва Хитойдан узоқлашиб, ўз бозорларини диверсификация қилиш имконини берган бўлар эди", ёзади АҚШ, Жанубий Корея, Япония каби давлатлар ҳукуматларига консультация берган Дениэл Ранде.

4. Янги йўлларни излаш ёрдам бериш: Ранденинг талқинидаги Ўзбекистон АҚШ билан ҳамкорликда кутаётган навбатдаги натижа - янги логистика йўлларини очишда кўмак олиш.

Таҳлилчи Украинада уруш бошланиши ортидан Ўзбекистоннинг жаҳон бозорига Россия орқали олиб чиққан тарихий йўли - "Шимолий коридор"га путур етгани, эндиликда, мамлакат учун зудликда муқобил йўллар зарур эканини таъкидлаган.

"АҚШ Ўзбекистоннинг Қозоғистон ва Туркманистон орқали Кавказ ва ундан сўнг Европага чиқишида қўллаб-қувватлаш салоҳиятига эга", фикр билдиради Ранде.

5. Икки томонлама инвестиция келишувини якунига етказиш: Дениэл Ранде Вашингтонни 1994 йилда АҚШ ва Ўзбекистон ўртасида имзоланган, аммо ҳали кучга кирмаган Икки томонлама инвестиция келишуви масаласини қайта кўриб чиқишга чақирган.

Вашингтонда имзоланган бу ҳужжат орадан ҳеч қанча вақт ўтмай - 1994 йил декабрида ўзбек парламенти томонидан ратификация қилинган.

Аммо Ислом Каримов бошлаган валюта айирбошлови чеклови каби келишув талабларига зид сиёсий қарорлар ҳамда қонли Андижон воқеаси ва Қарши яқинидаги АҚШ ҳарбий-ҳаво базасини ёпилиши ортидан ҳужжат кучга кирмаган.

"Бу воқеалар 20 йил аввал бўлган эди. Ўтган 15 йил ичида ҳар қандай савдо келишувига бўлган иштаҳа йўқолди. Эндиликда, АҚШнинг янги маъмуриятида "чангларни тозалаб", ҳужжатни имзолаш имконияти бор".