Инвестор: Мирзиёев мени таклиф қилди, Ўзбекистон амалдорлари эса ишимга тўсқинлик қилмоқда Dunyo Yangiliklar

Президент Шавкат Мирзиёев Олий Мажлисда сўзлаган охирги нутқида 2023 йил энергия "энергияни иқтисод қилиш йили" бўлишини айтди. "Худо берган юрт бу, 320 кун қуёш бор Ўзбекистонда, нимага шундан фойдаланмаймиз", деди президент хусусан қуёш энергияси аҳамияти ҳақида гапира туриб.

Ўзбекистон энергетика тизимида қайта тикланувчи энергия, хусусан қуёш энергиясининг улуши ўта кичиклигича қолмоқда.

Мавзуга алоқадор:

Газ қаерда? Унга ким эгалик қилади? Нега инқироз такрорланаверади? Ўзбекистон энергетика вазири билан суҳбат - Видео

Ўзбекистон Испаниядан нимани ўрганса бўлади? Испания 100% яшил энергияга ўтишни бошлади

Ўзбекистон қуёш энергиясини ўзлаштириш соҳасида оқсамоқда

Канаданинг SkyPower Global компанияси 2018 йилда Ўзбекистонда қуввати 1000 мегаваттлик қуёш энергияси станциясини қуриши ва Ўзбекистонга 1,3 миллиард доллар сармоя киритиши келишилган. Компаниянинг бош директори Керри Адлер 2017 йил сентябрида Президент Мирзиёевнинг БМТга ташрифи доирасида учрашувга таклиф қилингани ва давлат раҳбари шахсан унга Ўзбекистонга икки ҳафта ичида етиб келишни сўраганини айтади. Жаноб Адлер бу илтимосга биноан Ўзбекистонга борган ва бу сафар ортидан бошланган музокаралар олти ойдан сўнг ўзаро шартнома имзоланиши билан якун топган. Аммо, лойиҳа амалга ошмади. Ўзбекистон тарафи эса SkyPower'га лойиҳа бу йил 23 декабрда буткул тўхтатилишини айтиб огоҳлантириш хатини юборган. Жаноб Адлер қатор вазирликлар ва амалдорлар Ўзбекистонда электр тақчиллиги юз бераётган вазиятда бу лойиҳага мунтазам тўсқинлик қилиб келишаётганини айтади. Компания, агар шартнома бекор қилинса, Ўзбекистонни бизнес трибуналга тортиш ниятида.

Би-би-си: Бу лойиҳа билан боғлиқ жараён ҳозир қай босқичда?

Адлер: Ҳозирда SkyPower лойиҳани илгари суриш учун ўз қўлидан келган барча ишни қиляпти. Лекин аввалига мен бир нарсани айтмоқчиман. Ўзбекистон халқи энергия танқислигидан қийналаётганидан жуда афсусдаман. Чин дилдан. 4-5 йил аввал оилам билан қишнинг ўртасида электрсиз қолгандик, шундай экан биламан, совуқда ҳаво янада совийдими деб ўтириш осон эмас. Ўзбекистонда бу ҳалиям давом этаётганидан афсусдаман. SkyPower бу лойиҳа қурилиши учун қаттиқ ҳаракат қиляпти, лекин бизга боғлиқ бўлмаган ҳодисалар юз берди - Ковид пандемияси ва ундан кейин Хитойда киритилган карантинлар, денгиз орқали юкларнинг кечикиши, логистика муаммолари, ва ниҳоят Украинадаги уруш муҳим ускуналарнинг кечикишига сабаб бўлишда давом этяпти. Буларни назорат қилиш қийин. Лекин, назорат қилиш мумкин бўлган жиҳатлар бор. У ҳам бўлса, ҳукуматнинг иш самарадорлиги. Ҳукуматдаги баъзи унсурлар компаниямизнинг бу лойиҳани қуришига бошиданоқ тўсқинлик қилиб, уни кечиктириб келишяпти. Энг қайғули томони, Президент Мирзиёевнинг яхши нияти ва инсонийлигига қарамай, унинг барча инвесторлар ҳимояланган бўлишини исташига қарамай, биз дуч келган воқеълик бошқача бўлди. Ўзбекистон ҳукуматидаги баъзи шахслар бизни атайин мавҳум вазиятда қолдиришди. Биз барча мулоқотларимизни ёзиб оламиз - бизга ҳукуматнинг юқори мансабдорлари таъмагирлик қилаётганлари видеога ёзиб олинган. Шартнома шартларини ўзгартиришга рози бўлмасак, лойиҳани яна кечиктиришни айтаётганлари ёзилган. Улар атайин бундай фитнани қилишяпти. Нега? Нега Ўзбекистон халқига бу қадар зарур бўлган энергияни бермаяпсиз?

Би-би-си: Нега деб ўйлайсиз сиз? Нега улар бундай йўл тутишяпти?

Адлер: Қанийди менда барча жавоблар бўлса. Лекин, бир хулосага келдим. Шимолий америкалик инвестор сифатида биз ўта қаттиққўл аҳлоқий меъёрларга бўйсунамиз - коррупцияга қаршимиз, ҳар бир ишимиз шаффоф. Баъзилар у ердаги коррупцион схемаларга аралашар, лекин биз бундай қилмаймиз. Президентнинг шахсан ўзи БМТда ўтказган учрашувига мени чақириб, SkyPower'ни Ўзбекистонга таклиф қилган. 14 кун ичида етиб келинглар дея урғулаган. У нафақат лойиҳа учун керакли ер, балки ҳимоя таъминланишини кафолатлаган.

Би-би-си: Сиз коррупцияга шаъма қилдингиз. SkyPower'дан Ўзбекистон расмийлари бевосита ёки билвосита пора сўраган ҳоллари бўлдими?

Адлер: Агар бевосита шундай талаб бўлганида, биз буни хабар қилардик. Биз шаффофлик ҳомийларимиз. Мен бошиданоқ Ўзбекистон ҳукуматига бизга бу каби талаблар бўлмаслигини айтганман. Лекин, қайта-қайта эшитяпманки, бизнинг муаммоларимизга Ўзбекистонда ўтмишда қўлланган қоидаларга бўйсунмаганимиз сабаб бўляпти. Коррупция Ўзбекистонда кенг тарқалганидан хабардорман. Аммо, биз бошиданоқ бир доллар ҳам ошиқча бермаймиз деб келишганмиз. Олти ой давом этган музокараларда адолатли шартларга келишганмиз, биз етказиб берадиган электр учун нархларни мустақил иқтисодий комиссия жаҳон бозоридаги ўртача нарх дея маъқуллаган ва президент ҳатто фармон чиқарган.

Би-би-си: Сиз эҳтимолий коррупция бир сабаб деяпсиз. Яна қандай сабаблар бўлиши мумкин? Лойиҳангиз нафақат кечиктирилган, у буткул ёпилади дея огоҳлантириш ҳам берилган.

Адлер: Аввалига мен бу лойиҳани ёқтирмасликларига сабаб нарх бўлса керак деб ўйлардим. Ўзбекистонга минг мегаватт қуёш энергиясини ишлаб чиқариб берамиз ва миллиард доллардан ортиқ сармоя киритамиз дея келишганимизда, биз у ерга борган биринчи компания эдик. Бу шартнома бир орқа хонада эмас, расмий ташрифлар чоғида имзоланган. Шартнома бизнес муносабатлари учун муқаддас ҳисобланади. Лекин, биз келганимиздан сўнг Ўзбекистон тендер эълон қила бошлаган. Тендерлар бошқача ишлайди. Унда компанияга Жаҳон банки кафиллик қилади. Бу биз Ўзбекистон ҳукуматидан олган кафолатдан анча кучлироқ. Унда агар харидор томон пулни тўламаса, ҳукумат тўловни кафолатлайди. Шундай ҳолатда баъзи компаниялар келиб бизникидан пастроқ нархларни таклиф қилганлар. Эҳтимол бизнинг муаммоларимизга шу нархлар сабаб бўлди. Икки йил давомида бизга тўсиқлар бўлгандан кейин, биз "гап нимада ўзи" деб сўрадик. Инвестициялар ва ташқи савдо вазири ўринбосарига айтдим: "Сиз 6 центга рози эмасмисиз, келинг мен 3,75 центга туширамиз ва деярли икки баравар кўпроқ энергия ишлаб чиқарамиз" дедим. У раҳмат деди ва кейин "хўўўш, жаноб Керри, ўйлаб кўришимиз керак" деди-да, йўқ бўлиб кетди. Тасаввур қилинг, мен юз минглаб уйларни ёритадиган минг мегаватт электр етказиб бераман деяпман ва нархни туширяпман. Аслида, агар лойиҳамизга шунчалар тўсқинлик қилишмаганида, ҳозир Ўзбекистонда камида 300-400 минг хонадонда электр бўларди. Уларда одамлар болалари билан совқотиб ўтиришмасди. Ўзимда олти фарзандим бор, уларга свет йўқ деб айтиш қандай оғирлигини тасаввур қилолмайман. Улар ахир бу энергия ўта зарур эканини билишарди.

Би-би-си: SkyPower 2012 йилда Канаданинг Онтарио ҳудуди ҳукумати қарори ва Энергетика вазирлиги устидан судга шикоят қилган, лекин суд арзингизни рад этган. Ўшанда ҳакам шундай деган экан: "Ўйин ўртасида ўйин қоидаларини ўзгартириш адолатсиз кўриниши мумкин, аммо ҳукумат дастурлари билан иш кўраётганингизда, ўйиннинг моҳияти шундай." Сиз шартнома бизнес учун муқаддас нарса деяпсиз. Лекин, ҳукуматлар қаерда бўлмасин, ўз халқи манфаатларидан келиб чиқиб келишув шартларини яна ўзгартириши мумкин, шундай эмасми? Ўзбек ҳукумати нархи туширишга уринаётгани адолатли эмасми?

Адлер: Аввалига Онтариода 2012 йилда бўлиб ўтган ишга тўхталсам. Ўшанда Онтарио ҳукумати кўпроқ қуёш энергияси ишлаб чиқариш учун деҳқончилик ерларини ҳам истеъмолга бера бошлаган. SkyPower ва юзлаб компаниялар шунда фермерлик ерларини сотиб олган ё ижарага ола бошлаган. Натижада қуёш энергияси эвазига фермерлик ерлари камая бошлади. Ўшанда ҳукумат фермерлик ерлари қуёш энергияси учун ишлатилишига чеклов киритди, бошқа ерлар ишлатилсин, бўлмаса озиқ-овқат саноатига салбий таъсир бўлади, дея қарор чиқарди. SkyPower 40 гектардан юзлаб ерларни эгаллаганди. Лекин, мен ўша қарорни қўллаб-қувватлайман. Ўзбекистондаги иш эса буткул фарқли. Гап бу ерда фермерлик ерлари ҳақида кетмаяпти. Гап энергия ҳақида. Ҳукумат контрактга имзо чеккан, инвесторларга ҳимояни ва қонун устиворлигини кафолатлаган. Ўзбекистон неччи миллиард доллар ташқи қарз олди? Ва айни дамда қанча ҳақиқий ташқи инвестиция жалб этилди? Агар давлат раҳбари ўз халқи фаровонлиги ҳақида қайғурса ва бевосита хорижий инвестицияга ишонса, ва мен Президент Мирзиёев шундай мавқеда деб ўйлайман, у ҳукумат ишига тўсиқ бўлаётган ёвуз кучлардан воз кечиши керак. Биз шартномани имзолаган кунимизданоқ ишларимизга ҳалақит бериш бошланган.

Би-би-си: Сиз Президент Мирзиёевга ишонаман деяпсиз, лекин у нималар бўлаётганидан хабардор бўлса керак? Нега ўзи аралашиб, сизга ёрдам бермайди?

Адлер: Мен Президент Мирзиёев хабардорлигига ишончим комил эмас. У мамлакатда қайғуриши керак бўлган масалалар жуда кўп. У ўз қўли остида ишлаётган одамларга таянади. Ва бу одамлар унга ёлғон маълумот етказса, у уларга ишонишга мажбур. Мен сизга шуни айтай, агар бу контракт ноқонуний тарзда бекор қилинса, биз арз қиламиз. Британия қонунларига биноан, шартларда белгиланган: биз 1,4 миллиард долларга тенг компенсация талаб қилишга ҳақлимиз. Агар контрактни бекор қилишга уринишса, биз очиқ судда уни муҳокама қиламиз. Бу 4-5 йилга чўзилмайди, тез бўлади. Бизда барча далил-исбот мавжуд: ёзма ҳужжатлар, видео ва аудио материалларда унинг маъмуриятидаги шахслар нархни туширишимизга босим қилиб таъмагирлик қилаётгани акс этган. Биз нархни тушириб, кўпроқ энергия таклиф қилсак ҳам, иш силжимади. Нимани кутишяпти, жаноб Керри долларга тўла чамадонлар билан келишиними? Бундай бўлмайди! Аминманки, улар ниманидир кутяпти. Тасаввур қилинг, биз қурилишни бошлаш учун ажратилган ерни ўзимиз танлаган ҳамкор компания билан тайёрлай бошладик. Ўзбек томони эса ўша ҳамкорларимизга чиқиб, "агар SkyPower билан ишласангиз, бундан кейин ҳеч қачон Ўзбекистонда ишлолмайсиз" деб айтган. Июль ойида биз Ковид ва Украинадаги уруш туфайли ярим-ўтказгичлар танқислиги юзага келди, дея хат ёзсак, қандай жавоб олдик денг? "Сиз Украинадаги уруш ва ярим-ўтказгич чиплар танқислиги бўлишини олдиндан билишингиз керак эди." Мен қандай қилиб бу чиплар учун ўта муҳим бўлган неон газ ишлаб чиқарилувчи Мариуполь вайрон қилинишини қандай қилиб башорат қилай? Бу аҳмоқлик-ку? Қизиғи, уруш туфайли кечикяпмиз деб айтган бошқа инвесторларнинг барига қўшимча вақт берилди, лекин бизга эса - йўқ.

Би-би-си: Сизнингча, бошқа сабаблар ҳам борми? Масалан, геосиёсий. Қуёш энергияси соҳасида Ўзбекистонда ишлаётган хорижий компанияларнинг кўпи араб давлатларидан, сиз эса Шимолий Америкадансиз. Ўзбекистонни ким ҳануз ўз томорқаси деб кўришини билсангиз керак. Балки Мирзиёев жаноблари яхши ният билан сизни таклиф қилгач, Ўзбекистонга "катта оға" томонидан "америкаликларни яқинлаштирма" дея босим бўлгандир?

Адлер: Мен аниқ айта оламан, Мирзиёев билан учрашган кунимдан бери, Ўзбекистон мунтазам равишда хорижий инвестицияни жалб қилишга ҳаракат қилиб келяпти. Қаердан келишининг фарқи йўқ. Ўзбекистоннинг Канада ва АҚШ алоқалари ҳар қачонгидан ҳам яхши. Яқинда Вашингтонда яна расмий учрашув бўлди ва ўзбек томони Америкадан яна кўпроқ хорижий инвестициялар олиб киришни сўради. АҚШ давлат департаменти, Канада ташқи ишлар вазирлиги, АҚШ ва Канада элчилари камида олти марта Ўзбекистон ташқи ишлар вазирлигига SkyPower'га қарши бўлаётган тўсиқлар ҳақида мурожаат қилганлар.

Би-би-си: Жаноб Адлер, сизга маълум, Ўзбекистондаги энергия тармоқлари жуда эскирган. Бутун соҳа ва инфратизилма ислоҳга муҳтож. Ҳозирда ҳукумат электрни хонадонларга 2 центдан, бизнесларга 4 центдан сотади. Демак, у сиздан 3,75 центга сотиб олган тақдирда ҳам, барибир истеъмолчиларга 2 центдан сотиб зарар кўришда давом этади. Бу шундай субсидия тизими. Сиз шу ҳали ислоҳ қилинмаган тизимга аралашиб қолгансиз ва улар учун қиммат қуёш энергиясини сотмоқчи бўляпсиз, шундай эмасми?

Адлер: Бу фикрга тўлиқ қўшилмайман. Ўтган ҳафта Ўзбекистон тендер ўтказиб, хитойликлар билан учта шартномага имзо чекди. Биттасида 4 центдан юқорироқ нархга келишилди, яна биттаси 3 цент ва яна бири 3 центдан сал пастроқ. Мен ҳукуматлар қандай ишлашини биламан, кўплар давлат раҳбарлари билан ишлайман. Кўплаб ривожланаётган давлатлар ҳукуматлари энергия нархлари юқори бўлгани учун уни ўз аҳолисига субсидиялашга мажбур. Масалан, сиз турган Британияда ҳам ўртача оиланинг электр тўловлари 2,500 фунт бўлса, ҳукумат солиқларни камайтириб ва имтиёзлар бериб, тўловни субсидиялашга уриняпти. Бу азалдан шундай бўлиб келган. Аҳолига арзонроқ электр сотиш - ҳукуматнинг қарори. Бу у унданда арзон нархда сотиб олиши кераклигини англатмайди. Ўзбекистонга келсак, у хорижга катта фойда билан сотаётган газдан келадиган даромад эвазига ўз аҳолисига берадиган энергияни арзонроқ сотяпти. Бунинг ёмон жойи йўқ. Баъзи ҳукуматлар бу каби ташқи даромадсиз ҳам электрни субсидиялайди. Биз нархни келишганимизда ўша вақтдаги бозор нархини келишганмиз. Агар вақт ўтиб бу нарх тушса, ҳукумат уни ўзгартира олмайди. Мисол берай. Испания ҳукумати шамол ва қуёш энергияси станцияларини қурган ширкатларга келишилган нарх ўзгаришини айтган. Аммо, суд буни рад этди ва барча компаниялар келишилган нархни сақлаб қолди. Улар орасида Ўзбекистонда ишлаётган Masdar компанияси ҳам бор. Биз эса Ўзбекистонга айтдик, "майли, сизларда электр танқислиги юзага келган, бозор нархида келишган бўлсак-да, нархни туширамиз ва кўпроқ энергия ишлаб чиқарамиз. Сиз ютасиз. Халқингиз энергияга муҳтож, дедик. Жавоб-чи? "Ўйлаб кўрамиз, сизга боғланамиз".

Би-би-си: Ўзбекистон ўзи қуёш энергиясини ривожлантиришга қанча салоҳият бор? Чунки у ерда энергия танқислиги юзага келганда, асосан газ ҳақида гап кетади. Украина урушидан олдин эса газнинг қайта тикланувчи энергияга ўз улушини бой бераётгани кузатилаётганди. Қуёш энергиясининг истиқболи ўзи қандай Ўзбекистонда, потенциал каттами?

Адлер: Биз олиб борган барча тадқиқотлар кўрсатдики, агар тўғри бошқарилса, салоҳият катта. Тўғри, қуёш тунда ва саҳарда чарақламайди. Лекин, у ишончли ва барқарор манба. 100 йиллик тарихингизга қараб, ўртача йилига қанча қуёшли кун бўлишини ҳисоблашингиз мумкин. НАСА бу рақамларни чоп этади ва биз халқаро лойиҳаларимизда ана шу рақамларга таяниб ишлаймиз. Йилда қуёш чарақламаган кунлар бўлади ва уларда бошқа манбалар, масалан газга таянилади. Электр узлуксиз таъминланиши учун. Ўзбекистон президенти буни яхши тушунади. У сочини юлаётган бўлса керак. Унинг ўрнида бўлганимда мен бошимни деворга ураётган бўлардим. Ахир, қаранглар, қуёш нури бизда бор, хорижий инвестиция бизда бор, уни қуриб бераман деганлар келишган, биз эса ўйин ўйнаб ўтирибмиз. Ўзбекистонда 30 минг мегаватт қуёш энергиясини ишлаб чиқариш салоҳияти бор. Агар тўғри бошқарилса. 30 минг! Охирги режада улар 7-8 мегаваттга интилишяпти. Лекин, ундан 3-4 карра кўп олиш мумкин. Ўзбекистонда биронта ҳам оила электрсиз ўтирмаслиги керак. Президент Олий Мажлисдаги охирги нутқида барча лойиҳалар қайта кўриб чиқилади ва самарали ишламаётганларидан лицензия олиб қўйилади, деди. Лицензия бекор қилишдан ва шартномани тўхтатишдан аввал, сиз ҳақиқий вазиятни 100% ўрганинг, фақат вазирларингизга қулоқ тутманг. Компанияларни эшитинг, чунки сизга барча ҳақиқатни етказишмаяпти. Бизнинг шартномамизни бу йил 23 декабрда ноқонуний тарзда бекор қилишларини айтишди. Бизга қурилиш учун зарур бўлган техник маълумотни қачон беришди денг? Октябрда. Йилларки давом этган музокаралардан кейин бизга мана икки ой олдин тармоққа қандай уланишимиз кўрсатилган ҳужжатни беришди. Президент Мирзиёев англаши керак, мен у тарафидаман. Бошқа компания директорлари аллақачон бош олиб чиқиб кетар ва Парижда судда ўтирган бўларди. Чунки биз йўқотилган даромаднинг 10 фоизини ҳисоблаб, 1,4 миллиард компенсация олишимиз мумкин. Бу қандай уятли ҳол бўлади Ўзбекистон учун? У ҳам энергиясиз қолади, ҳам миллиард доллар товон тўлайди. Нега? Чунки баъзи амалдорлар президентнинг яхши ниятли сиёсатини қўллаб-қувватламадилар.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek