DNK tilsimi – Hindlar asli Markaziy Osiyodan tarqalganmi?

Qadimgi DNK yordamida o‘tkazilgan yangi tadqiqotlar Hindistonning tarixdan oldingi davrini qayta yozmoqda va bu sivilizatsiya ko‘plab qadimiy ko‘chishlarning natijasi ekanligini ko‘rsatmoqda, deb yozadi Toni Jozef.

Hindistonliklar kimlar? Ular qayerdan kelgan?

So‘nggi yillarda bu savollar atrofidagi bahs-munozaralar tobora qizg‘in tus olmoqda.

Hindu millatchilar hind sivilizatsiyasi manbai hinduizmning eng qadimgi diniy matnlari Vedalarni yaratgan otliq, chorvador jangchilar va cho‘ponlarning ko‘chmanchi qabilasi – oriylar ekaniga ishonishadi.

Ularning ta’kidlashicha, oriylar Hindistondan kelib chiqqan, Osiyo va Yevropaning katta qismiga tarqalgan, yevropaliklar va hindlar hozirga qadar so‘zlashadigan hind-evropa tillari oilasini shakllantirishga hissa qo‘shgan.

Aytish joizki, XIX asrning ko‘plab Yevropa etnograflari va, albatta, eng mashhuri Adolf Gitler ham oriylarni Yevropani zabt etgan asosiy irq deb hisoblashgan.

Olimlar "oriy" deganda hind-evropa tillarida so‘zlashuvchi va o‘zlarini oriylar deb atagan odamlar guruhini nazarda tutishadi. Men ham ushbu maqolada bu so‘zni shu ma’noda qo‘lladim. Bu Gitler yoki hindu millatchilari tushungan irqiy ma’noni anglatmaydi.

Ko‘pgina hind olimlari "Hindistondan tashqari" nazariyani shubha ostiga olib, bu hind-evropa tillarida so‘zlashuvchilar yoki oriylar, ehtimol, Hindistonga avvalgi sivilizatsiya inqirozidan so‘ng kelgan ko‘chmanchilarning ko‘plab oqimlaridan biri bo‘lganini ta’kidlashadi. Bu hozirgi Shimoli-g‘arbiy Hindiston va Pokistonda misrliklar va mesopotamiyaliklar bilan bir davrda rivojlangan Xarappa (yoki Hind vodiysi) sivilizatsiyasi edi.

Biroq, hindu millatchilar Xarappa sivilizatsiyasi ham oriy yoki veda sivilizatsiyasi bo‘lgan deb hisoblaydi.

Bu qarama-qarshi nazariyalarni qo‘llab-quvvatlovchi ikki guruh o‘rtasidagi ziddiyat so‘nggi yillarda, ayniqsa 2014 yilda Hindistonda hindu millatchisi Bharatiya Janata partiyasi (BJP) hokimiyatga kelganidan keyin yanada kuchaydi.

Bu uzoq davom etgan bahsga odamlar qachon va qayerga ko‘chganini aniqlash uchun qadimiy DNKdan foydalanayotgan populyatsiya genetikasi ham qo‘shildi.

So‘nggi yillarda qadimgi DNK yordamida o‘tkazilayotgan tadqiqotlar butun dunyoda tarixdan oldingi davrni qayta yozmoqda.

Ushbu mavzuga oid eng so‘nggi tadqiqot Harvard universiteti genetik olimi Devid Rayx rahbarligida 2018 yil mart oyida nashr etildi. Uning hammualliflari butun dunyodan 92 nafar olim bo‘lib, ularning ko‘pchiligi genetika, tarix, arxeologiya va antropologiya kabi turli fanlar yetakchi mutaxassislaridir.

Uning "Janubiy va Markaziy Osiyoning genomik shakllanishi" sarlavhasi ostida ba’zi qizg‘in bahslar yashiringan.

Tadqiqot ko‘rsatishicha, so‘nggi 10 000 yil ichida Hindistonga ikkita yirik ko‘chish bo‘lgan.

Birinchisi Eronning janubi-g‘arbiy qismidagi Zagros mintaqasidan kelib chiqqan (bu yerda echkilarni xonakilashtirish bo‘yicha dunyodagi eng qadimgi dalillar topilgan) va Hindistonga ko‘chgan dehqonlar, ehtimol, cho‘ponlardir.

Bu taxminan miloddan avvalgi 7000-3000 yillar oralig‘ida sodir bo‘lgan. Ushbu zagroslik cho‘ponlar subkontinentning oldingi aholisi – 65 ming yil oldin Afrikadan Hindistonga yetib kelgan ko‘chmanchilarning avlodlari bo‘lgan birinchi hindlar bilan aralashib ketgan va birgalikda Xarappa sivilizatsiyasini yaratgan.

Miloddan avvalgi 2000 yildan keyingi asrlarda Yevroosiyo dashtlaridan, ehtimol hozirgi Qozog‘istondan, ikkinchi guruh muhojirlar (oriylar) kelgan. Ular o‘zlari bilan sanskritning ilk shaklini, otlarni boshqarish mahoratini va qurbonlik marosimlari kabi yangi madaniy amaliyotlarni olib kelgan bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi ilk hind/vedalar madaniyati asosini tashkil etgan. (Bundan ming yil oldin dashtlik odamlar Yevropaga ham ko‘chib o‘tib, u yerdagi dehqonlar bilan aralashgan, yangi madaniyatlarni vujudga keltirgan va hind-evropa tillarini tarqatgan).

Boshqa genetik tadqiqotlar Hindistonga ko‘proq migratsiyalarni aniqladi, masalan, Janubi-Sharqiy Osiyodan Avstro-Osiyo tillari vakillari ko‘chib kelgan.

Kitobimda yozganimdek, hind aholisi tarkibini pitstsaga o‘xshatish mumkin. Bunda birinchi hindlar pitstsaning asosini tashkil etadi. Bu pitstsaning asosi ba’zi joylarda yupqa, boshqa joylarda qalin bo‘lsa-da, u hamon pitstsaning qolgan qismi uchun tayanch vazifasini o‘taydi. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, hindlarning genetik kelib chiqishining 50-65 foizi birinchi hindlarga borib taqaladi.

Asos ustiga pitstsa bo‘ylab yoyiladigan sous – Harappaliklardir. Keyin esa qo‘shimchalar va pishloq – Avstro-Osiyo, tibet-birma va hind-evropa tillari vakillari yoki oriylar keladi. Bularning barchasi keyinchalik subkontinentga kirib kelgan.

Hindu millatchilar uchun bu natijalar maqbul emas. Ular maktab o‘quv dasturlarini o‘zgartirish va darsliklardan oriylar immigratsiyasi haqidagi har qanday ma’lumotni olib tashlash uchun kurashmoqda. X'da esa bir qancha mashhur o‘ng qanot "tarix" sahifalari Hindistonning oriylar migratsiyasi nazariyasini himoya qilgan va himoya qilishda davom etayotgan yetakchi tarixchilariga uzoq vaqtdan beri hujum qilib kelmoqdalar.

Hindu millatchilari uchun oriylar Hindistonning birinchi aholisi bo‘lmaganini va Harappa sivilizatsiyasi ular kelishidan ancha oldin mavjud bo‘lganini tan olish oson emas. Shunday qilinsa, oriylar yoki ularning veda madaniyati hind sivilizatsiyasining yagona manbai emasligini va uning dastlabki ildizlari boshqa joyda ekanligini tan olishga to‘g‘ri keladi.

Yaqinda ommaviy axborot vositalarida Hindistonning inson resurslarini rivojlantirish bo‘yicha kichik vaziri Satyapal Singhning quyidagi so‘zlari keltirildi: "Faqat vedalar ta’limi farzandlarimizni yaxshi tarbiyalay oladi va ularni aqliy intizomli vatanparvarlar qilib yetishtiradi."

Aholining turli guruhlarini aralashtirish g‘oyasi ham hindu millatchilarga yoqmaydi, chunki ular irqiy soflikka katta ahamiyat berishadi. Shuningdek, migratsiya nazariyasi oriylarni Hindistonning keyingi musulmon istilochilari, masalan, mo‘g‘ullar bilan bir xil darajaga qo‘yishi ham muammo tug‘diradi.

Bular shunchaki nazariy munozaralar emas. Hindiston poytaxti Dehli bilan chegaradosh Haryana shtatidagi hukmron BJP hukumati Harappa sivilizatsiyasini Sarasvati daryosi sivilizatsiyasi deb o‘zgartirishni talab qilmoqda. Sarasvati to‘rtta vedik matnning eng qadimgisida tilga olingan muhim daryo bo‘lgani uchun, bunday qayta nomlash sivilizatsiya va oriylar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’kidlashga xizmat qiladi.

Yangi tadqiqot shu tariqa hindu millatchilariga zarba bo‘ldi. Uning hammuallifi professor Rayxga qarshi tvitida hukmron partiya deputati va Harvard universitetining sobiq professori Subramanyan Svami shunday dedi: "Yolg‘on, la’nati yolg‘on va statistika mavjud."

Biroq, yangi tadqiqot keltirayotgan haqiqiy xabar hayajonli va umidli: hindlar turli meroslar va tarixlardan uzoq davomli sivilizatsiyalar yaratgan xalqdir.

Toni Jozef - "Ilk hindular: Bizning ajdodlarimiz hikoyasi va biz qayerdan kelganmiz" deb nomlangan kitob muallifi