Yosh avlod dunyo bo‘ylab hukumatlarni ag‘darib tashlamoqda – Ijtimoiy tarmoq isyonlari siyosat va hayotni o‘zgartiradimi?

Marokashdan Madagaskargacha, Paragvaydan Perugacha bo‘lgan yoshlarning norozilik namoyishlari butun dunyoni qamrab olayapti. Z avlodi, ya’ni 13 yoshdan 28 yoshgacha bo‘lgan yoshlar hukumatlarga norozilik bildirmoqda va o‘zgarishlarni talab qilmoqda.

Bu harakatlardagi umumiylik shuki, ishtirokchilar nisbatan yosh va harakatlar asosan ijtimoiy tarmoqlar orqali qo‘zg‘atilmoqda. Biroq, mutaxassislar bu harakatlarning o‘z ichida o‘z halokati urug‘lari bo‘lishi mumkinligidan ham ogohlantiradilar.

Madagaskarda elektr energiyasi va suv tanqisligi tufayli bo‘lgan norozilik namoyishlari hukumat ag‘darilishiga olib keldi.

Nepalda korruptsiya va qarindosh-urug‘chilikka qarshi namoyishlar Bosh vazir iste’fosiga sabab bo‘ldi.

Peruda yoshlar olomoni korruptsiya va o‘sib borayotgan xavfsizlik muammolariga qarshi norozilik bildirish uchun avtobus va taksi haydovchilar bilan birga Kongressga yurish qildilar.

Indoneziyada vaqtinchalik ishchilar ijtimoiy ta’minot qisqarishiga qarshi norozilik bildirdilar.

Marokash ham so‘nggi yillardagi eng yirik hukumatga qarshi mitinglarga guvoh bo‘ldi.

Namoyishchilar sog‘liqni saqlash va ta’limni yaxshilashni talab qilish bilan birga, Jahon chempionati stadionlariga sarflangan milliardlab dollar mablag‘larni tanqid qildilar.

Ushbu norozilik harakatlarining barchasida ijtimoiy tarmoqlar birdamlik, taktik muvofiqlashtirish va chegaralararo tajriba almashish platformasi sifatida markaziy rol o‘ynadi.

Germaniyaning Global va mintaqaviy tadqiqotlar instituti xodimi Janjira Sombatponsirining aytishicha, biroq bular "raqamli aloqa orqali shakllangan yoshlar boshchiligidagi norozilik namoyishlarining 15 yillik to‘lqini" davomidir.

Bu to‘lqin 2010-2011 yillardagi Arab bahorini, 2011 yildagi "Uoll-stritni egallang" harakatini, 2011-2012 yillarda Ispaniyada byudjet xarajati qisqarishiga qarshi "Indignados" harakatini, Tailand (2020-2021), Shri-Lanka (2022) hamda Bangladesh (2024)dagi demokratiyani qo‘llab-quvvatlovchi namoyishlarni qamrab oladi.

"Korruptsiya yaqqol ko‘rinadi"

AQShning Karnegi xalqaro tinchlik jamg‘armasi tahlil markazi katta ilmiy xodimi Stiven Feldshteyn bu hodisa ildizlarini yanada uzoqroqqa – 2001 yilda Filippindagi Ikkinchi xalq hokimiyati inqilobida SMS xabarlari muhim rol o‘ynaganiga bog‘laydi.

"Yoshlarning ommaviy harakatlar uchun texnologiyadan foydalanishi yangilik emas," deydi u.

Ammo hozirgi farq shundaki, texnologiyalar juda takomillashgan – mobil telefonlar, ijtimoiy tarmoqlar, messenjer ilovalari va so‘nggi paytlarda sun’iy intellektning keng qo‘llanilishi odamlarni safarbar etishni osonlashtirmoqda.

Janob Feldshteyn shunday deydi: "[Z avlod] shunday ulg‘aygan – ular shunday muloqot qiladi.

Bu avlodning o‘zaro aloqalari buning tabiiy ko‘rinishidir."

Rasmlar va xabarlar avvalgidan uzoqroq va tezroq tarqalmoqda, g‘azab va birdamlikni kuchaytirmoqda.

Avstraliya Milliy universiteti sotsiologi Afina Charan Presto shunday deydi: "Ijtimoiy tarmoqlar hayot tarzi haqidagi oddiy bir postni siyosiy hujjatga va ko‘p hollarda birdamlik chaqirig‘iga aylantirdi.

Korruptsiya ko‘pincha hisobotlarda yoki sud jarayonlarida mavhum bir narsadek tuyuladi, lekin odamlarning qurilmalarida yaqqol ko‘rinadi.

Endi elitaning qasrlar, sport mashinalari, qimmatbaho sumkalar ko‘rinishidagi hashamatli hayoti va oddiy odamlarning kundalik qiyinchiliklari o‘rtasidagi farq shaxsiy haqoratga aylanmoqda, bu yerda korruptsiya ko‘rinarli tus oladi."

Bu yil sentyabr oyida Nepalda aynan shunday bo‘ldi – u yerda bir siyosatchining o‘g‘li hashamatli brend qutilaridan yasalgan Mavlud archasi yonida turgani aks etgan Instagram surati norozilik namoyishlariga sabab bo‘ldi. Xuddi shu holat Filippinda ham kuzatildi.

"Nepal singari, bu Filippindagi yoshlarga ham ta’sir qildi, chunki u allaqachon ma’lum bo‘lgan narsani – siyosiy elitalarning hashamatli turmush tarzini ko‘rsatdi," deydi Presto xonim.

"Filippin misolida esa bu hashamatli hayot siyosatchilarning tobora ko‘proq filippinliklar cho‘kayotgan suv toshqinlarini nazorat qilish loyihalaridan o‘g‘irlagani bilan bevosita bog‘liq."

Ijtimoiy tarmoqlar, shuningdek, chegaralar osha norozilik taktikalarini o‘rganish imkonini berdi.

MilkTeaAlliance xeshtegi, Honkongning 2019 yildagi norozilik namoyishlari natijasida paydo bo‘lgan umumosiyo demokratiya tarmog‘i Myanma, Tailand va undan tashqaridagi faollar uchun markazga aylandi.

Misol uchun, tailandlik namoyishchilar Honkongning "suv kabi bo‘l" yondashuvini o‘zlashtirdilar – so‘nggi daqiqalarda Telegram kanallari orqali mitinglar joyini o‘zgartirib e’lon qilish orqali politsiyani chalg‘itdilar.

"Bu taktika fuqarolarga kuzatuv va hibsdan qochishga yordam berdi," deydi Sombatponsiri xonim.

Qo‘sh tig‘li qilich

Internetdagi norozilik tarqalishiga ko‘plab avtoritar rejimlar senzura va kuch ishlatish bilan javob berdi. Ammo mutaxassislar ogohlantirishicha, bunday choralar ko‘pincha aks ta’sir ko‘rsatadi – ayniqsa, davlat zo‘ravonliklarining jonli efirdagi tasvirlari jamoatchilik g‘azabini qo‘zg‘atganda, yanada kattaroq namoyishlarni keltirib chiqaradi.

Bangladeshning 2024 yildagi qatag‘oni bunga misol bo‘la oladi – Avami ligasi hukumati internetni o‘chirib qo‘ydi, Raqamli xavfsizlik to‘g‘risidagi qonun doirasida muxoliflarni hibsga oldi va talaba faollarga qarata o‘q uzdi. Biroq birgina surat – politsiya tomonidan otib o‘ldirilgan talaba Abu Saidning surati uni shahidga aylantirdi va namoyishchilarning yangi to‘lqinlarini ko‘chalarga olib chiqdi.

Shri-Lanka, Indoneziya va Nepalda ham shunga o‘xshash vaziyatlar kuzatildi: namoyishchilarning o‘ldirilishi xalq g‘azabini alangalatdi, talablarni keskinlashtirdi va ba’zi hollarda hukumatlar ag‘darilishiga olib keldi.

Ijtimoiy tarmoqlar norozilik harakatlarini kuchaytirsa-da, ayni paytda ularni parchalanish va qatag‘onlarga ham duchor etadi.

Sombatponsiri xonim ta’kidlashicha, yetakchisiz harakatlar "moslashuvchanlik va tenglik tuyg‘usini" beradi, biroq bunday guruhlar infiltratsiya, zo‘ravonlik yoki maqsadlar o‘zgarishiga moyil bo‘lishi mumkin.

Tailandda boshqaruv monarxiya bo‘lishiga qaramay, "Tailand Respublikasi" kabi xeshteglar va kommunistik ramzlar aks etgan postlar ehtimoliy ittifoqchilarni uzoqlashtirdi, natijada 2020-yilgi demokratiya tarafdori bo‘lgan harakat onlayn bahslar tufayli parchalanib ketdi.

Nepal va Bangladeshda esa yaxshi muvofiqlashtirilmagan namoyishlar vaqti-vaqti bilan zo‘ravonlikka aylanib ketdi.

Shu bilan birga, tadqiqotlar ko‘rsatmoqdaki, hukumatlar raqamli vositalarni faollarga qarshi ishlatmoqda.

"Arab bahoridan beri hukumatlar sun’iy intellektga asoslangan kuzatuv tizimlarini, qattiqroq senzurani va repressiv qonunlarni joriy qildi. Bu esa faollarni doimiy xavf ostida ishlashga majbur qilmoqda," deydi Sombatponsiri xonim.

Ekspertlar ijtimoiy tarmoqlar asosidagi norozilik namoyishlarining uzoq muddatli ta’sirini ham muhokama qilmoqda.

Harvard universitetining 2020-yilgi tadqiqotiga ko‘ra, 1980 va 1990-yillarda qurolsiz kampaniyalarning 65 foizi muvaffaqiyatli bo‘lgan, ammo 2010 va 2019 yillar oralig‘ida bu ko‘rsatkich 34 foizga tushgan.

"Ommaviy harakatlar hukumatlar yoki rejimlarda o‘zgarishlar olib kelsa ham, uzoq muddatli o‘zgarishlarga kafolat yo‘q," deydi Sombatponsiri xonim.

"Noroziliklar Suriya, Myanma va Yamandagi kabi fuqarolik urushlariga aylanib ketishi mumkin. Bu esa raqib guruhlarni hokimiyat uchun kurashishga undaydi. Yoki Misr, Tunis va Serbiyadagidek, islohotlar avvalgi rejimlarning mustahkam tizimini buzishga ojizlik qilgani bois, avtokratlar qaytib, o‘z ta’sirini mustahkamlashi mumkin."

Heshteglardan tashqari

Janob Feldshteyn shunday deydi: "Mohiyatan, ijtimoiy tarmoqlar uzoq muddatli o‘zgarishlarga mo‘ljallanmagan.

Uni davom ettirish uchun algoritmlar, g‘azab va heshteglarga tayanasiz.

O‘zgarish bo‘lishi uchun odamlar tarqoq onlayn harakatdan uzoq muddatli, ham jismoniy, ham onlayn aloqalarga asoslangan harakatga o‘tishi lozim."

Mutaxassislar, shuningdek, "gibrid strategiyalar" zarurligini ta’kidlaydilar.

Sombatponsiri xonim aytishicha, "ushbu strategiyalarda onlayn faollik ish tashlash va mitinglar kabi an’anaviy norozilik shakllari bilan birlashishi kerak.

Fuqarolik jamiyati, siyosiy partiyalar, institutsional ishtirokchilar va onlayn harakatlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlaydigan keng qamrovli ittifoqlar ham muhim ahamiyatga ega."