Россия-Украина уруши: Президент Зеленский дипломатиясини кутаётган уч муаммо

Катерина Хинкулова таҳлили

Украина Президенти Володимир Зеленский АҚШга катта амбицияли режа билан борди - Россия билан урушни тугатиш бўйича ўз режасини тақдим этиш ва АҚШ маъмуриятини, шунингдек, келгуси президентлик сайловида қатнашаётган икки номзодни бу режани амалга ошириш мумкинлигига ишонтириш эди. Зеленскийнинг таклифи "ғалаба режаси" деб номланди.

Президент Зеленский 16 октябда Украина парламентига тақдим этган режа Ғарбдан, айниқса АҚШдан, узоқ муддатли ҳарбий ёрдам олиш, Россия ҳудудига чуқурроқ зарбалар учун Ғарбда ишлаб чиқарилган узоқ масофали ракеталарни ишлатиш учун рухсат ва Киевнинг НАТОга қўшилишини тезлаштиришни ўз ичига олади.

"Режа тез қарорлар қабул қилиш учун мўлжалланган, бу қарорлар октябрдан декабргача амалга оширилиши керак", деди Президент Зеленский. Аммо бу режани амалга оширишда у камида учта муаммо билан юзма-юз келиши мумкин.

АҚШ президентлик сайлови

Володймйр Зеленский ташрифи АҚШ тарихидаги энг кескин сайлов кампанияларидан бирининг ўртасида бўлди.

Икки номзод - вице-президент Камола Ҳаррис ва собиқ АҚШ президенти Доналд Трамп сайловларда тўғридан-тўғри рақобатлашаётган бўлиб, бу сайловнинг тақдири, асосан "жанг майдонлари" деб аталадиган штатларда ҳал қилиниши кутилмоқда. Бу штатлар эса бирор бир сиёсий партияга ён босмайдиган штатлар, номзодлар у ердаги сайловчилар овозлари учун қаттиқ курашмоқдалар.

Украина президенти АҚШга сафарини сайловдаги “жанг майдонлари”дан бири деб аталган Пенсилвания штатидаги қурол-яроғ ишлаб чиқарувчи заводдан бошлади, буни эса АҚШ Республикачилар партияси танқидга тутди. АҚШ Вакиллар палатаси спикери Майк Жонсон, ташрифни "бирорта Республикачини ҳам ўз ичига олмаган партиявий кампания тадбири" деб атади. У ташрифни "сайловга аралашув" деб таърифлади.

"Афсуски, Украина яна бир бор президентлик сайловлари даврида жанжал марказида қолди. Ўтган сафар бу Трампнинг импичменти билан тугаган эди", деди украиналик сиёсий таҳлилчи Тарас Березовец, 2019-йил июлидаги воқеаларни назарда тутиб. Ўшанда собиқ президент Доналд Трамп Украина раҳбарини ўзининг сиёсий рақиби Жо Байден ҳақида зарарли маълумотларни очишга мажбурлаганликда ва бу билан қонунни бузишда айбланган эди. Президент Трамп эса ҳар қандай нотўғри ҳатти-ҳаракатларни инкор этганди.

Ҳозирда АҚШ сайловларининг натижаси номаълум. Володимир Зеленский эса Президент Байден Россиянинг кенг қамровли босқини давомида Киевнинг қатъий тарафдори бўлгани сабабидан амалдаги маъмурият билан яхши муносабатларни сақлаш ва Доналд Трамп билан конструктив мулоқот ўрнатиш ўртасида мувозанат топишга ҳаракат қилмоқда.

Бироқ Трамп Президент Зеленскийни "Ер юзидаги энг буюк савдогар" деб атаган ва АҚШ ҳарбий ёрдамини сақлаб қолиш бўйича Зеленский билан учрашишни рад этгани ҳам кузатилди. Шунингдек, у Президент Жо Байденнинг "АҚШ Украина қуролли кучларига урушни ютгунча ёрдам беради" деган баёнотини масхара қилди.

Жанг майдонидаги вазият

Украина ва Россия ўртасидаги 1000 кмдан узоққа чўзилган жабҳа чизиғидаги вазият Киев учун яна бир катта муаммо бўлиб турибди.

Донецк вилоятидаги Покровск шаҳри, жанглар энг қаттиқ кечаётган жойлардан бири бўлиб, энг рақобатли нуқта ҳисобланади. Россия кучлари ушбу муҳим транспорт марказини ўраб олишга ҳаракат қилмоқда. Аввал 48,000 аҳолига эга бўлган бу шаҳар, ҳозирда тахминан 19, 000 аҳоли билан яшамоқда ва катта талофатга учраган.

Агар украиналиклар бу ҳудудда назоратни йўқотса, бу фронтнинг кенгроқ қисмига таъминот етказиб беришни имконсиз қилади ва яна чекинишга олиб келиши мумкин.

Россия кучлари Донецк вилоятининг жанубидаги яна бир муҳим Вуҳледар шаҳрига яқин жойга ўта олдилар. Бир неча ҳарбий мутахассислар назарида, руслар ҳудудда украин гарнизонини ўраб олишга яқин қолган.

Россия армияси Вуҳледарни икки марта эгаллашга ҳаракат қилган – 2023-йил охирида ва 2024-йил бошида. Ҳарбий мутахассислар кейинги бир неча ҳафта украиналиклар бу жойни ушлаб қолиш масаласида ҳал қилувчи бўлади, деб ҳисобламоқдалар.

Лекин Донецк вилоятида катта муаммолар билан юзма-юз келаётган Президент Зеленский, Россия ичидаги эгалланган ҳудудлардан фойдаланишга умид қилмоқда, чунки Украина ҳарбийлари аввалги август ойида бошланган ҳужумдан бери Курск вилояти баъзи қисмларини назорат қилиб келмоқдалар.

Ҳужум кўпчилик учун кутилмаган бўлди ва Россияни фронтнинг бошқа қисмларидан бир неча гуруҳ аскарларини кўчиришга мажбур қилди, аммо бу Украина кутганидек кўп бўлмаслиги мумкин.

Курск ҳужумидан уч ўтгач, Украина қўшинлари Россия ҳудудининг тахминан 820 кв. кмини назорат қилиши кутилмоқда. Россия эса тахминан 108, 000 кв. км Украина ҳудудини (мамлакатнинг жами 18%и) назорат қилиши кутилмоқда. Бунинг ичида 2014 йилда босиб олинган Қрим ва шарқий Украина ерлари ҳам бор.

Шу билан бирга, бу давом этаётган ҳужум ва ерларни ушлаб туриш Украинага музокараларда потенциал устунлик беради.

"Агар Украина Россиянинг баъзи ҳудудларини назорат қилишни уддалай олса, бу ер алмашиш имкониятини оширади. Шунинг учун, украиналиклар, Москвадан ўз ҳудудларини қайтариш учун, аввал Россиянинг баъзи қисмларини назорат қилишлари керак, деб ўйлашади, " деб ёзади АҚШдаги Ҳудсон Институти таҳлилчиси Люк Кофе.

Россиянинг ядро таҳдидлари

Зеленский ўз режасини, хусусан, Украинага Россия ҳудудида чуқурроқ зарбалар беришда узоқ масофали ракеталарни ишлатиш учун рухсат бериш бўйича ёрдам олишга ҳаракат қилиб келмоқда. Россия Президенти Владимир Путин эса ўз давлатининг ядро доктринаси янгиланишини эълон қилди.

Россия Хавфсизлик Кенгашига мурожаат қилиб, Президент Путин Россия ядро кучига эга бўлмаган давлат таҳдидининг ядро кучига эга бошқа давлат томонида қўллаб-қувватланишини биргаликдаги ҳужум сифатида қабул қилиши мумкинлигини айтди. Москва "агрессия ҳолатида ядро қуролини ишлатиш ҳуқуқини ўзида сақлаб қолади, " деб қўшимча қилди.

Бу, Зеленскийнинг Россиянинг узоқ масофали ракеталарни ишлатиш учун берилган рухсат манзарасида ядро таҳдидидан биринчи марта фойдаланиши эмас. Аввалги сафар, Зеленский Ғарбни Россиянинг шундай "қизил чизиқлар"ини ҳисобга олмасликка чақирган эди. Унинг маъмурияти раҳбари Андрий Ермак, Путиннинг ядро баёнотларига жавобан: "Россиянинг дунёни қўрқитиш учун ҳеч қандай воситаси қолмади, фақат ядро қамалини қўллаб-қувватлайди, " деб айтди.

Яқинда Ню-Йоркдаги Wашингтон Пост газетасига номи ошкор қилинмаслиги шарти билан гапирган россиялик расмий: "Ядро таҳдидлари жуда кўп, булар аллақачон иммунитетга эга, ва ҳеч кимни қўрқитмайди", деди.

Францияда жойлашган R-Politic агентлигининг асосчиси сиёсий маслаҳат берувчи Татяна Становая ҳам Путин таҳдидларининг ҳаракатлар билан қўллаб-қувватланиши эҳтимоли паст эканига ишонади.

"У тарқатишга тайёр эмас, лекин бугун кўриб чиқишга тайёр бўлган вариантлар мавжуд. Ядро қуроллари - бу ўзи учун ҳам, бошқалар учун ҳам энг ёмон танловдир, " деди у.

Бироқ, Москванинг сўнгги баёноти, АҚШнинг Яқин Шарқдаги можарони ўз назоратига олишда қийналаётган бир пайтда янграмоқда.

Баъзи таҳлилчилар, бу Украинага ёрдам беришни унчалик устувор қилишига олиб келиши мумкинлигини, кенгроқ Ғарб эса Москва билан муносабатлардаги яна бир муаммони чеклашни танлаши мумкинлигини ўйлашмоқда.

https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002