АҚШ расмийлари Украина урушини тугатишга яна уринишмоқчими?

Доналд Трампнинг махсус элчиси Стив Уиткофф ва Давлат департаменти котиби Марко Рубио Парижда европалик ҳамкасблари билан Украина урушини муҳокама қилиши кутилмоқда.

Пайшанба кунига режаланган учрашувга қатнашиш учун Киевдан Украина ташқи ишлар ва мудофаа вазирлари ҳам етиб келишди.

Бу февралдан бери илк шундай юқори даражали трансатлантик учрашув бўлмоқда.

Россиянинг Украинага ҳужумлари кучайиши ва АҚШнинг дастаги камайиши манзарасида, европалик дипломатлар Оқ Уйдан Россияга кўпроқ босим ўтказишни сўрашмоқчи.

"Биз АҚШнинг қатъиятлироқ бўлишини истаймиз", деди бир расмий.

Бу оташкесим ҳаракатларидан бир неча кун олдин Украинанинг Суми шаҳрида Россия ракета зарбалари камида 35 кишини ўлдирди ва 117 нафарини яралади.

Ой бошида эса Кривий Рих шаҳридаги аҳоли яшайдиган ҳудудда камида 18 одам ҳалок бўлди.

Чоршанба куни Украина расмийлари Россия ҳужуми Днипрода уч кишини, жумладан ёш қизни ўлдирганини хабар қилишди.

Уиткофф ва Рубио аввалига Франция Президенти Эммануэл Макрон ва унинг жамоаси билан, сўнг Британия, Франция ва Германия ташқи ишлари вазирлари билан учрашадилар.

АҚШ Давлат департаменти хабар қилишича, асосий эътибор Украинадаги жангларни тўхтатишга қаратилади ва Уиткофф ўтган ҳафта Владимир Путин билан бўлиб ўтган учрашуви тафсилотларини очиқлайди.

Украина Президенти Володимир Зеленский маъмуриятининг раҳбари Андрий Ермак "биз Украина ва бутун Европа хавфсизлиги йўлидаги муҳим масалаларни кўриб чиқяпмиз", деб айтди.

Оқ Уйга қайтиб келишидан аввал, 2023 йил майида, Доналд Трамп Россия ва Украина ўртасидаги урушни "24 соат ичида" ҳал қилишини айтганди.

Аммо, унинг маъмурияти Москва билан алоқаларни кескин яхшилашга ва айни дамда Россия ва Украина ўртасида оташкесим ўрнатилишида воситачилик қилишга уринди.

Зеленский Украина бу музокараларга жалб қилинмаса, тинчлик битимини қабул қилмаслигини айтган.

Февралда Оқ Уйда Трамп Зеленскийни Россия билан музокараларни вақтлироқ бошламагани туфайли койиши ортидан Украина ва АҚШ ҳукуматлари ўртасидаги алоқалар таранглигича қолмоқда.

Россия босқинида ўзгарган Зеленский яна ўзгариши керакми?

"Тарихдаги энг яхши савдогар." АҚШнинг Украинага берган ёрдами миқдорини назарда тутиб Доналд Трамп бир пайтлар Володимир Зеленскийни шундай атаган эди.

Зеленскийнинг ўз мамлакатини диққат марказида сақлаб туриш ва иттифоқчиларни сармоя киритишга ишонтиришдаги роли, шубҳасиз, Украина учун урушда ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди.

Унинг комедиячидан уруш даври президентига айлангани ҳақида кўп бора гапирилган – бу 2022 йилга бориб тақалади, ўшанда у Россия қўшинлари Киевга яқинлашганда шаҳарни тарк этмасликка қарор қилган эди. Ана шу қарор Украинанинг бугунги кунгача ўзини ҳимоя қилишига асос бўлди.

Ўтган йиллар давомида мен у билан ўнлаб маротаба юзма-юз учрашганман. Зеленский ҳозир халқаро майдонда яккаланиб қолганиданми, ҳар ҳолда авторитарроқ ва уруш сабабли қаттиқлашган одамга айланган.

Аммо Трампнинг иккинчи муддатини олдиндан айтиб бўлмаслиги – айниқса, февраль ойида иккисининг Овал кабинетидаги келишмовчиликларидан сўнг – Зеленский яна ўзгаришга мажбур бўлиши мумкин.

Сиёсий жиҳатдан бу энди золим ва мазлум муносабати тарихи эмас. Аксинча, у тинчлик истаги ва ватан манфаати ҳимоясини бирдек ифодалашдек мураккаб вазифа қаршисида қолган.

Аммо ватанида шунчалик катта обрўга эга бўлган, чет элда шунчалик таъсирли бўлишга ўрганган одам яна бир марта ўзгариб, эътиборини Трамп даври дипломатиясига қаратадими? Ёки у Украинани ҳимоя қилишнинг энг яхши йўли – камроқ муроса деб ҳисоблайдими?

"Жуда ақлли ва пухта ўйланган"

Бугун НАТО штаб-квартирасида Украина томонида туришга ваъда берган давлатлар гуруҳи – "истовчилар коалицияси" – Америкасиз учрашади.

Трампнинг иккинчи муддати бошланишидан олдин Зеленский Ғарб қўллаб-қувватловини олиш учун самарали лоббичилик қилган эди. У ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари, танклар, ракеталар ва қирувчи учоқларни сўради, Германия каби давлатлар уруш кучайиб кетишидан хавотирланиб, унинг илтимосларига дарҳол рози бўлмади, аммо кейин барибир ён берди.

Унинг пайғоми қатъий эди ва у қўлловни муваффақиятли қўлга киритди.

"Зеленский урушнинг дастлабки кунларида жуда ақлли ва пухта эди," дейди Қироллик Бирлашган Хизматлар Институти мудофаа ва хавфсизлик таҳлил марказидан Эд Арнолд.

Жаноб Арнолднинг таъкидлашича, Зеленскийнинг босқиндан икки ҳафта олдин ҳаётига хавф бўлиши мумкинлигидан огоҳлантирилишига қарамай, Мюнхен хавфсизлик конференциясига боришга қарор қилгани ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди.

"Бу шахсан ташриф буюрган одамларнинг онгида Украинага нисбатан хайрихоҳлик уйғотди."

Зеленский идораси маслаҳатчиси Сергей Лешченко шундай тушунтиради: "Биз дунёга кўринишимиз керак. Агар жамоатчилик фикри Украина томонида бўлса, халқаро ҳамжамиятдан ёрдам олиш имконияти кўпроқ бўлади."

Лешченко Зеленскийнинг босқин бошланганидан бери қилган кундалик видеомурожаатларини назарда тутиб, "Бу қадар очиқ бўлиш ғайриодатий" дейди.

Украинанинг Киев жангидаги ғалабаси Зеленскийни мамлакат мудофааси рамзига айлантирди ва унинг Ғарбдаги иттифоқчилардан ҳарбий ёрдам олишни давом эттириш учун асосини кучайтирди.

2022 йилнинг кейинги даврида Зеленский Ғарбнинг таъминоти қанчалик муҳим эканлигини кўрсата олди, чунки Украина ҳудудининг катта қисми, жумладан, Херсон шаҳри озод қилинди. У дастлаб иттифоқчилар билан муваффақиятга эришди.

"Улар Зеленскийнинг шахсан ўзига ва Украинага ишонч билдирди, – дейди жаноб Арнолд. –Уруш бошланганидан бери у Буюк Британиянинг тўртта бош вазири билан ишлади... ва уларнинг барчаси Украина билан янги декларацияларни имзолади, яна Зеленский орқали.

"У бутун фаолияти давомида Европадаги миллий сиёсатдаги ўзгаришларга мослаша олди."

Аммо кейин муваффақият камайди, Зеленскийнинг мурожаатлари эса ўзгармади ва вақт ўтиши билан бу унинг ўз зарарига ишлади.

Масалан, 2023 йил ёзида Украинанинг муваффақиятсиз қарши ҳужумидан сўнг, Киевни қўллаб-қувватлашга АҚШ республикачиларининг таъсирли қисми кўпроқ шубҳа қила бошлади ва баъзи доираларда илтимослар эътиборсиз қолдирила бошланди.

Киевдаги "Демократик ташаббуслар" жамғармасининг минтақавий хавфсизлик ва можароларни ўрганиш бўлими раҳбари Мария Золкинанинг фикрича, бунда Зеленскийнинг ҳам айби бор.

"У ва унинг яқинлари ўз ҳамкорлари билан мулоқотда доим талабчан бўлиш керак деган мантиққа таянишди – Украинага шунчаки нимадир керак, деган фикрни илгари суришди. Бу 2022 йилда жуда яхши ишлади, аммо АҚШ ва бошқалар билан бундай мулоқот 2023 йилда ўз самарасини йўқотди" - дейди у.

"Лекин унинг дипломатияси ҳақиқатан ҳам тез мослашмади."

"Зеленский ҳеч қачон дипломат бўлмаган"

2024 йил 27 сентябрда Нью-Йоркдаги бир бинода Украина учун вазият кескин ўзгарди. Бироқ, бу ўзгаришга сабаб Россия танклари эмас, балки Украинанинг энг йирик иттифоқчиси – АҚШнинг сиёсий қайта туғилиши бўлди.

Ўша куни, АҚШда президентлик сайловларига бир ойдан сал кўпроқ вақт қолганида, Зеленский Trump Tower'да Трамп билан кутилмаган учрашувни ўтказди.

Ушбу учрашувдан олдин икки раҳбар ўртасидаги зиддият кучайган эди: Зеленский бир неча кун олдин Трампнинг "урушни бир кунда тугатиш" ҳақидаги гапларидан сўнг, "урушни қандай тугатишни ҳақиқатан билмайди" деб айтган эди.

Trump Тоwеr'даги учрашувдан сўнг, икки раҳбар ноқулай ҳолатда кўринишди.

Урушни тугатиш бўйича "умумий фикр"га эга эканликларини эълон қилишларига қарамай, уларнинг қиёфаси якдиллик йўқлигини кўрсатарди.

Икки раҳбар яна беш ойдан сўнг Овал кабинетда учрашади ва уларнинг бу машҳур учрашуви Киев учун дипломатик фалокатга айланади.

"Трамп уни ёқтириши керак эди," дейди 2019 йилда Зеленский сайловда ғалаба қозонганидан кейин икки раҳбарнинг биринчи учрашувида иштирок этган Вадим Пристайко. "Зеленский Трампни ўзига ўхшаган, сиёсатга кириб келган, тизимга қарши бўлган медиачи сифатида кўрарди," дейди у.

Жаноб Пристайко 2023 йилда лавозимидан озод этилишидан олдин Украинанинг Буюк Британиядаги элчиси бўлган. Киев уни ишдан олиш учун расмий сабаб келтирмади, бироқ бу Пристайко Зеленскийнинг Британия ҳарбий ёрдами учун миннатдорлик билдириш бўйича юзага келган зиддиятга жавобини танқид қилганидан кейин содир бўлди. Унинг айтишича, президентнинг жавобида "озгина киноя" бўлган ва у бу ҳолатни "нотўғри" деб ҳисоблаган.

"Зеленский ҳеч қачон дипломат бўлмаган, – дея қўшимча қилади жаноб Пристайко. – У ҳеч қачон гўдакларни ўпиб, қўл сиқиб кўришадиган анъанавий сиёсий раҳбар бўлмаган."

Ҳалинчаксимон муносабатлар?

"Трамп билан муносабатлар худди арғимчоққа ўхшайди," дейди Пента сиёсий тадқиқотлар маркази директори Владимир Фесенко. "Баъзан самарали ҳамкорлик бўлади, кейин эса тўсатдан қандайдир инқироз юзага келади."

Сўнг уларнинг сўз жанги бошланди. Трамп Зеленскийни урушни бошлаганликда айблаб, уни "диктатор" деб атади, Украина раҳбари эса ўз навбатида америкалик ҳамкасбини "Россия дезинформация маконида яшаётганликда" айблади.

Жаноб Фесенконинг фикрича, Зеленский Вашингтон билан ишчи муносабатларни ўрнатиш учун тактикасини доимий равишда ўзгартириб туради, Золкина хоним эса муаммолар янада чуқурроқ эканлигини таъкидлайди.

"АҚШ маъмурияти, Кремль ва Киев ўртасида учбурчак мавжуд, – дейди у. – Украина бу учбурчакнинг заифроқ томони ҳисобланади. Трамп Зеленскийни ўзига сафдош кўрмайди, бу муаммо."

Трамп ва унинг вице-президенти ЖД Вэнс билан бўлган машҳур Овал кабинетдаги учрашув пайтида, мен Зеленскийнинг сиёсий имкониятлари тугаб бораётганини биринчи марта кўрдим, чунки у "етарлича миннатдорлик билдирмагани" ва "Учинчи жаҳон уруши билан ўйнашгани" учун айбланди.

Унинг ҳимояланиш учун қўлларини қовуштириб олиши ҳам янги ҳолат эди.

Зеленский одатда бошқа раҳбарларни қабул қилганда ёки уларни зиёрат қилганда ўзини эркин тутарди. У саҳнада бемалол ҳаракат қилади ва кўпинча ўринли ҳазиллар қилади – лекин бу сафар бошқача эди.

Украина минерал хомашё бойликларининг бир қисмини ҳарбий ёрдам эвазига алмаштиришни назарда тутувчи фойдали қазилмалар бўйича келишув имзоланмай қолди ва кейинчалик у Киев учун унчалик фойдали бўлмаган таклифга айланди.

Шунингдек, АҚШ Украинани ўз йўлига солиш учун ҳарбий ёрдам ва разведка маълумотларини алмашишни қисқа муддатга тўхтатди.

Аммо баъзиларнинг расмий фикрича, Овал кабинет йиғилиши фалокат эмас эди.

"Ҳеч ким буни ниҳоя деб қабул қилмади, – дейди Зеленский билан Оқ уйга борган Президент девони раҳбари ўринбосари Игор Брусило. – Биз қандай қилиб илгари силжишни муҳокама қилдик. Бу фалокат эмас эди."

АҚШ президентининг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Майк Вальс уларга учрашув тугаганини айтганида, "биз шунчаки елка қисиб, меҳмонхонага қайтишга қарор қилдик," деб эслайди у.

"Тахминимча, шахсий даражада улар [Трамп ва Зеленский] яхши муносабатда, – дея қўшимча қилади у. – Улар бир-бирларини яхшироқ тушунишади, муносабатлари очиқ ва самимий."

Уларнинг ёпиқ эшиклар ортидаги муносабатлари қандай бўлишидан қатъи назар, ўша учрашувдан кейин Зеленскийнинг мослашишга тайёрлик аломатлари кўринди – Европа иттифоқчилари уни кейинчалик янада мулойимроқ оҳангда гапиришга ундагани айтилади, чунки улар ва Украина тажовузкор Россияга қарши курашиш учун ҳали ҳам АҚШга муҳтож эканлиги ҳақидаги муқаррар ҳақиқатни тан олишга мажбур.

Бошқалар эса янада кўпроқ мослашиш кераклигини таъкидлашмоқда.

Зеленский ўжарми?

"Уруш ҳаммани ўзгартиради, барчамизни қайсидир маънода ўзгартирди ҳам. Лекин мен Зеленскийни асосий жиҳатларда ўзгарди деб ўйламайман – баъзи ҳолатларда яхши ёки ёмон томонга," дейди Манчестер университетининг Қиёсий ва Украина сиёсати профессори Олга Онуч.

"Баъзи раҳбарлар Зеленский билан музокара олиб бориш қийин деган хулосага келгани аниқ кўриниб турибди. Нега? Чунки унинг қатъий позициялари бор ва у уларга қаттиқ амал қилмоқда."

Жаноб Брусило бу фикрга қўшилади. "Зеленскийни унатиш жуда қийин, – дейди у. – Бу худди пружинага ўхшайди, қанчалик кўп боссангиз, қаршилик шунчалик кучли бўлади."

Шунга қарамай, Украинага сиёсий ёки дипломатик жиҳатдан ҳужум қилинганда, сиёсий бирлик янада кучаяди. Овал кабинет тўқнашуви ҳам бундан мустасно эмас эди, Зеленскийнинг рейтинги тахминан 70 фоизгача кўтарилди.

"Зеленский жуда кучли, унинг обрўси ўзи ва маълум бир гуруҳ одамлар ҳисобига шаклланган," деб таъкидлайди Золкина хоним.

Chatham House'даги Украина форуми раҳбари Орисия Луцевич айтишича, Овал кабинетдаги воқеадан сўнг украиналикларнинг Зеленский атрофида жипслашуви қизиқ бўлди, гўё улар буни Украина давлатчилигига ҳақорат сифатида қабул қилишгандек.

"Одамлар унинг атрофида, у ифода этаётган нарса атрофида бирлашади."

Жаноб Пристайко таъкидлашича, агар америкаликлар уни алмаштиришни хоҳлашган бўлса, "улар ўз оёқларига болта уришди, чунки у энди осонгина қайта сайланиши мумкин."

Баъзи сиёсатшунослар, масалан, Золкина хоним буни аниқ нарса деб ҳисобламайди. "Менимча, у бу кўтарилиш Трампнинг шахсий позициясига эмас, балки унинг қилаётган ишларига бўлган тўғридан-тўғри реакция эканлигини тушунмаяпти," дейди у.

"У иккинчи муддатга жуда кучли сиёсий истакка эга ва унинг даражасидаги барча раҳбарлар сингари сиёсий жиҳатдан эгоцентрик."

Профессор Онуч Зеленскийни фақат сиёсий ҳокимиятга интилиш ҳаракатга келтиради деб ўйламайди. "[У] одамлар тан олганидан кўра кўпроқ эҳтиёткор, пухта ўйлайдиган ва тактик сиёсий арбоб."

Шунга қарамай, Зеленскийнинг иккинчи муддатини тасаввур қилиш қийин бўлиши мумкин, чунки бу шунчаки вазифанинг оғирлиги билан боғлиқ. Урушдан кейинги қийинчиликлар ҳам жиддий бўлади.

Ҳозирча жаноб Арнолд чарчаган Зеленский яна номзодини қўйишни истамаслигини ва у ҳеч бўлмаганда олд қатордаги сиёсатдан чиқиш йўлини излаши мумкинлигини тахмин қилмоқда.

Яқин келажакка келсак, Зеленский бошқа Овал кабинет воқеасига дош беролмайди. Хўш, Трамп моҳир ўйинчи экан, Украина раҳбари қачондир у билан бирга гольф ўйнайдими?

"У жуда тез ўрганади, – дейди жаноб Брусило. – Гольф ўйнаш зарурати туғилганда, ишончим комилки, у бу вазифанинг уддасидан чиқади."

Юқоридаги сурат: Getty Images

Ҳанна Чорноус ва Вики Ридделл ҳам мақолага ҳисса қўшганлар.