Нобел мукофоти Венесуэла мухолифати раҳбарига берилди — Трамп уни олишни жуда хоҳлаган эди

2025 йилдаги Тинчлик бўйича Нобел мукофоти Венесуэла мухолифати раҳбари Мария Корина Мачадога берилди.

АҚШ президенти Доналд Трамп бир неча бор бу мукофотга лойиқ эканини айтиб келаётганди. Трамп Оқ уйдаги янги муддати бошлангач, бир неча урушларни тўхтата олгани таъкидлаган.

Нобел қўмитаси баёнотида айтилганидек, Мачадо "Венесуэла халқи учун демократик ҳуқуқларни илгари суриш борасидаги тинмай олға интилиши ва диктатурадан демократияга адолатли ҳамда тинч йўл билан ўтиш учун кураши" туфайли мукофотга лойиқ деб топилган.

Мария Корина Мачадо 2024 йилдаги Венесуэла президентлик сайловларида мухолифатнинг ягона номзоди сифатида кўрсатилган эди, аммо ҳукумат унинг номзодини блоклаган.

У мухолифат праймеризларида 90 фоиздан ортиқ овоз тўплади ва атрофида ўзаро рақобатда бўлган турли мухолифат партияларини бирлаштира олган.

Аммо праймеризлардан олдинроқ Венесуэла ҳукумати уни мамлакатга қарши қўлланган санкцияларни қўллаб-қувватлашда айблаб, 15 йил давомида сайловларда иштирок этишни тақиқлаган.

Мачадо бу қарор устидан шикоят қилди, аммо Мадуро тарафдорларидан иборат Олий суд унинг шикоятини рад этди.

Нима учун Трамп мукофотни олмади?

"Улар менга ҳеч қачон Нобел тинчлик мукофотини беришмайди. Мен унга арзийман, лекин барибир беришмайди", — деган эди Трамп 2025 йил февраль ойида.

30 сентябр куни америкалик генераллар олдида чиқиш қилганда у бу мавзуда яна тўхталиб, "агар мукофот бошқа бировга берилса, бу бизнинг мамлакат учун катта ҳақорат бўлади", деб айтди.

Нобел қўмитаси вакили бу ҳақдаги саволга жавоб берар экан, ташкилот ўз қарорларини "фақат Алфред Нобел ишларига асослайди", деб таъкидлади.

Трампнинг энг сўнгги ва эҳтимол энг муҳим дипломатик ютуғи — Исроил ва Ҳамас ўртасидаги оташкесимга эришиш ва гаровдаги исроилликларни қайтариш ҳақидаги келишув бўлди. Бу ҳужжат чоршанба куни имзоланган.

Бироқ мутахассисларга кўра, Нобел қўмитасининг охирги йиғилиши душанба, яъни мазкур келишув эълон қилинишидан олдин бўлиб ўтган.

Reuters агентлиги ёзишича, қўмита аъзоларидан бири, Нобел қўмитаси котиби Кристиан Берг Харпвикен "Тинчлик мукофоти "сўнгги ҳафталар ёки ойларда қилинган ишлар учун эмас, балки 2024 йил ва ундан олдинги даврдаги фаолият учун берилади", деб таъкидлаган.

"Бу мукофот асосан 2024 йилда ва ундан олдин қилинган ишларни қамраб олади. Сўнгги ҳафталардаги ёки ойлардаги ишлар учун бериладиган мукофот эмас", — деган Харпвикен норвегиялик жамоат нашри NRKга.

Айрим экспертлар ва нуфузли ташкилотларнинг таъкидлашича, Трампнинг барча сиёсий ҳаракатлари Алфред Нобелнинг васиятида белгиланган тамойилларга мос эмас.

Ослодаги Тинчлик тадқиқотлари институти директори Нина Грегернинг айтишича, Трампнинг Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотидан чиқиш, Париж иқлим келишувини тарк этиш ва турли давлатлар билан бож урушларини бошлаш ҳақидаги қарорлари Нобел васиятига зид.

"Альфред Нобел васиятида уч асосий йўналиш таъкидланган:

биринчиси — тинчлик соҳасидаги хизматлар, яъни тинчлик келишувларига кўмак бериш;

иккинчиси — қуролсизланишни илгари суриш;

учинчиси — халқаро ҳамкорликни ривожлантириш", — дейди у Reuters нашрига.

Ўтмишда Нобел олганлар

Илгари Тинчлик бўйича Нобел мукофотини тўрт нафар АҚШ президенти олган:

Барак Обама (2009 йил), Жимми Картер (2002 йил), Вудро Вильсон (1919 йил) ва Теодор Рузвельт (1906 йил).

Картердан ташқари, уларнинг барчаси мукофот олиш пайтида президентлик лавозимида бўлган.

Обама мукофотни инаугурациясидан саккиз ой ўтиб олган — яъни у айни пайтда Трамп бўлган ҳолатда бўлган.

Сўнгги йилларда Тинчлик бўйича Нобел мукофоти соҳиби бўлганлар:

2024: Ядровий қуролсизланиш учун ҳаракат қилаётган Nihon Hidankyo ташкилоти (Япония)

2023: Наргис Муҳаммадий (Эрон)

2022: Алес Беляцкий (Беларус), ҳуқуқни ҳимоя қилиш маркази "Мемориал" (Россия), ҳамда Фуқаролик эркинликлари маркази (Украина)

2021: Дмитрий Муратов (Россия) ва Мария Ресса (Филиппин)

2020: БМТнинг Жаҳон озиқ-овқат дастури

2019: Абий Ахмед Али (Эфиопия)

2018: Денис Муквеге (Конго Демократик Республикаси) ва Надя Мурад (Ироқ)

2017: Ядровий қуролни йўқ қилиш бўйича халқаро ширкат

2016: Хуан Мануэл Сантос (Колумбия)

2015: Тунис миллий ярашув музокаралари бўйича воситачилар тўртлиги

2014: Кайлаш Сатяртҳи (Ҳиндистон) ва Малала Юсуфзай (Покистон)

Тинчлик бўйича Нобел мукофоти нима?

Тинчлик бўйича Нобел мукофотини Швеция эмас, балки Норвегия Нобел қўмитаси топширадиган ягона мукофот. Мукофот ҳақидаги қарорни беш нафар аъзодан иборат қўмита қабул қилади.

Норвегия қўмитаси қоидаларига кўра, бу мукофотга ҳар қандай инсон номзод қилиб кўрсатилиши мумкин, аммо номзодларни илгари суриш ҳуқуқи фақат чекланган тоифадаги шахсларга берилади.

Нобел васиятида қайд этилган уч асосий мезонга кўра номзодлар баҳоланади:

Қуролли кучлар сонини қисқартиришга қўшган ҳиссаси,

Тинчлик музокараларига кўмак бериши,

Халқлар ўртасида дўстона муносабатларни мустаҳкамлаши.

Қўмита таъкидлашича, сўнгги 120 йил давомида Нобел белгилаган тушунчалар кенгайиб, замонавий ифодалар билан бойитилган. Улар орасида — халқаро ҳамкорликни ривожлантириш, алоҳида шахслар билан бирга ташкилотларнинг ҳам тинчликка қўшган ҳиссасини эътироф этиш, ҳамда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш каби йўналишлар ҳам бор.