G‘arb Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushini moliyalashga qanday hissa qo‘shmoqda?

Ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya G‘arbga qazilma yoqilg‘i eksportidan milliardlab daromad olishni davom ettirmoqda, bu esa to‘rtinchi yilga kirgan Ukrainaga qarshi urushni moliyalashtirishga yordam bermoqda.

2022 yil fevralida bosqin boshlanganidan beri Rossiya uglevodorodlar eksportidan Ukraina ittifoqchilari ajratgan yordamga nisbatan uch barobar ko‘p daromad oldi.

Bi-bi-si tahlil qilgan ma’lumotlar ko‘rsatishicha, Ukrainaning G‘arbdagi ittifoqchilari Rossiyaga uglevodorodlar uchun Ukrainaga yordam berishdan ko‘ra ko‘proq pul to‘lagan.

Faollar Yevropa va Shimoliy Amerika hukumatlari Rossiya neftь va gazining Ukraina bilan urushni moliyalashtirishini to‘xtatish uchun ko‘proq harakat qilishi kerakligini ta’kidlashmoqda.

Rossiya qancha daromad qilmoqda?

Neftь va gaz sotishdan olingan daromadlar Rossiyaning urush mashinasini yuritishda asosiy rol o‘ynamoqda.

Neftь va gaz Rossiya davlat daromadining deyarli uchdan bir qismini va eksportining 60 foizdan ortig‘ini tashkil etadi.

2022 yil fevral oyidagi bosqin ortidan Ukraina ittifoqchilari Rossiya uglevodorodlariga qarshi sanksiyalar kiritdi. AQSh va Buyuk Britaniya Rossiya neftь va gazini, Yevropa Ittifoqi esa Rossiya dengiz neftini import qilishni taqiqladi, biroq gazni emas.

Shunga qaramay, 29 mayga kelib, Energetika va toza havo tadqiqotlari markazi (CREA) ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiya keng ko‘lamli bosqin boshlanganidan beri qazilma yoqilg‘i eksportidan 883 milliard yevro (973 milliard dollar) daromad oldi, shundan 228 milliard yevro sanksiya qo‘llagan mamlakatlardan kelgan.

Bu mablag‘ning eng katta ulushi – 209 milliard yevro Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlar hissasiga to‘g‘ri keladi.

Yevropa Ittifoqi davlatlari 2025 yil yanvarь oyida Ukraina tranzitni to‘xtatmaguncha to‘g‘ridan-to‘g‘ri Rossiyadan quvur gazi importini davom ettirdi va Rossiya nefti hamon Vengriya va Slovakiyaga quvur orqali yetkazib berilmoqda.

Rossiya gazi Turkiya orqali Yevropaga tobora ko‘proq miqdorda yetkazib berilmoqda: CREA ma’lumotlariga ko‘ra, uning hajmi 2025 yilning yanvarь va fevral oylarida 2024 yilning shu davriga nisbatan 26,77 foizga oshgan.

Vengriya va Slovakiya ham hamon Rossiya gazini Turkiya orqali quvur orqali qabul qilmoqda.

G‘arbning sa’y-harakatlariga qaramay, 2024 yilda Rossiyaning qazilma yoqilg‘ilardan oladigan daromadlari 2023 yilga nisbatan atigi 5 foizga, eksport hajmi esa 6 foizga kamaydi, deb xabar beradi CRYeA. Shuningdek, o‘tgan yili Rossiyaning xom neftь eksportidan tushumlari 6 foizga, quvur gazidan tushumlar esa o‘tgan yilga nisbatan 9 foizga o‘sdi.

Rossiya hisob-kitoblariga ko‘ra, 2024 yilda Yevropaga gaz eksporti 20 foizgacha oshgan, suyultirilgan tabiiy gaz (STG) eksporti esa rekord darajaga yetgan. Hozirda Rossiyaning STG eksportining yarmi Yevropa Ittifoqiga to‘g‘ri keladi, deydi CRYeA.

Yevropa Ittifoqining tashqi siyosat bo‘yicha rahbari Kaya Kallas aytishicha, ba’zi a’zo davlatlar mojaroning kuchayishidan qo‘rqqani va ularni sotib olish "qisqa muddatda arzonroq" bo‘lgani uchun Ittifoq Rossiya neftь va gaziga "eng kuchli sanksiyalar" qo‘llamagan.

STG importi Yevropa Ittifoqi tomonidan tasdiqlangan Rossiyaga qarshi sanksiyalarning so‘nggi, 17-paketiga kiritilmagan, biroq 2027 yil oxirigacha Rossiyadan barcha gaz importini to‘xtatish bo‘yicha yo‘l xaritasi qabul qilingan.

Ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, Rossiyaning qazilma yoqilg‘ini sotishdan olgan daromadlari Ukraina ittifoqchilaridan oladigan yordam miqdoridan oshib ketgan.

Yoqilg‘iga bo‘lgan ehtiyoj G‘arbning urinishlariga to‘sqinlik qilishi mumkin.

Global Witness tashkiloti yetakchi faoli Mey Rosnerning aytishicha, ko‘plab G‘arb siyosatchilari Rossiya yoqilg‘isi importini qisqartirish energiya narxi oshishiga olib kelishidan xavotirda.

"Ko‘plab hukumatlarda Rossiyaning neftь ishlab chiqarish va sotish qobiliyatini amalda cheklash istagi yo‘q. Bu global energiya bozorlariga qanday ta’sir qilishi haqida haddan tashqari ko‘p xavotir bor", deydi u Bi-bi-si bilan suhbatda.

"Qayta ishlash tirqishi"

To‘g‘ridan-to‘g‘ri sotishdan tashqari, Rossiya eksport qiladigan neftning bir qismi "qayta ishlash tirqishi" orqali uchinchi mamlakatlarda yoqilg‘i mahsulotlariga qayta ishlanganidan so‘ng G‘arbga yetib bormoqda. Ba’zan u boshqa mamlakatlarning xom nefti bilan ham aralashtiriladi.

CRYeA Turkiyada uchta va Hindistonda uchta Rossiya xom neftini qayta ishlab, hosil bo‘lgan yoqilg‘ini sanksiya qo‘llagan mamlakatlarga sotadigan zavodlarni aniqlagan. Ularning ma’lumotiga ko‘ra, bu zavodlar sanksiya qo‘llagan mamlakatlarga sotish uchun 6,1 milliard yevrolik Rossiya neftidan foydalangan.

Hindiston neftь vazirligi CRYeA hisobotini "Hindiston obro‘siga putur yetkazish uchun aldamchi urinish" deb tanqid qildi.

"[Bu davlatlar] sanksiya qo‘llagan mamlakatlar buni qabul qilishga tayyorligini biladi. Bu tirqish. Bu butunlay qonuniy. Hamma bundan xabardor, lekin hech kim bu muammoni jiddiy hal qilish uchun harakat qilmayapti," deydi CRYeA tahlilchisi Vaybhav Raghunandan.

Faollar va ekspertlar ta’kidlashicha, G‘arb hukumatlari Kreml g‘aznasiga neftь va gaz daromadlari oqimini to‘xtatish uchun zarur vosita va imkoniyatlarga ega.

Rossiya energetika vazirining sobiq o‘rinbosari, hozirda Vladimir Putinning qat’iy muxolifi bo‘lgan Vladimir Milovning so‘zlariga ko‘ra, Rossiya uglevodorodlari savdosiga nisbatan joriy etilgan sanksiyalar yaxshiroq qo‘llanilishi kerak – xususan, G-7 davlatlari guruhi tomonidan qabul qilingan neftь narxining yuqori chegarasi, janob Milovning aytishicha, "samarali ishlamayapti."

U, Donald Tramp boshlagan AQSh hukumatidagi o‘zgarishlar sanksiyalarni amalga oshirishda muhim bo‘lgan AQSh Moliya vazirligi yoki Xorijiy aktivlarni nazorat qilish boshqarmasi (OFAC) kabi idoralarga to‘sqinlik qilishidan xavotirda.

Yana bir yo‘nalish – sanksiyalarni chetlab o‘tishda ishtirok etayotgan Rossiyaning "soya floti" tankerlariga bosimni davom ettirishdir.

"Bu murakkab jarrohlik operatsiyasidek ish. Har bir necha haftada yangi sanksiya qo‘yilgan kemalar, soxta kompaniyalar, treyderlar, sug‘urtalovchilar va boshqalar ro‘yxatini e’lon qilish kerak," deydi janob Milov. Uning fikricha, bu sohada G‘arb hukumatlari ancha samarali ishlagan, ayniqsa Jo Baydenning ma’muriyati ketish oldidan, 2025 yil yanvarda yangi sanksiyalarni joriy etgandan so‘ng.

Mey, Rossiyaning Yevropaga suyultirilgan tabiiy gaz (STG) eksportini taqiqlash va G‘arb yurisdiktsiyalaridagi neftni qayta ishlash bo‘shlig‘ini yopish "G‘arbni Rossiya uglevodorodlaridan uzishni yakunlashda muhim qadamlar" bo‘lishini ta’kidlaydi.

CRYeA vakili janob Raghunandaning aytishicha, Yevropa Ittifoqi Rossiyaning STG importidan voz kechishi nisbatan oson bo‘ladi.

"Ularning STG eksportining 50 foizi Yevropa Ittifoqiga yo‘naltirilgan. 2024 yilda Yevropa Ittifoqining umumiy STG iste’molining atigi 5 foizi Rossiyadan kelgan. Shuning uchun, agar Yevropa Ittifoqi Rossiya gazini butunlay to‘xtatishga qaror qilsa, bu Rossiyaga Yevropa Ittifoqidagi iste’molchilarga nisbatan ko‘proq zarar yetkazadi," deydi u Bi-bi-si bilan suhbatda.

Trampning urushni tugatish uchun neftь narxi bo‘yicha rejasi

Bi-bi-si bilan suhbatlashgan ekspertlar Donald Trampning OPEC neftь narxini pasaytirsa, Ukraina bilan urush tugaydi, degan fikrini rad etishdi.

"Moskvadagilar bu g‘oya ustidan kulishmoqda, chunki eng ko‘p zarar ko‘radigan tomon... narx bo‘yicha dunyodagi eng kam raqobatbardosh neftь sanoati bo‘lgan Amerika slanets neftь sanoatidir," dedi janob Milov Bi-bi-siga.

Janob Raghunandaning aytishicha, Rossiyaning neftь qazib olish narxi Saudiya Arabistoni kabi OPEC mamlakatlariga qaraganda pastroq, shuning uchun ular Rossiyadan oldin neftь narxi pasayishidan zarar ko‘radi.

"Saudiya Arabistoni bunga rozi bo‘lmaydi. Bu avval ham sinab ko‘rilgan. Bu Saudiya Arabistoni va AQSh o‘rtasida ziddiyatga olib kelgan," deydi u.

Rosner xonimning aytishicha, G‘arbning Ukrainani qo‘llab-quvvatlab turib, Rossiya uglevodorodlarini sotib olishida ham axloqiy, ham amaliy muammolar bor.

"Hozir biz urushda agressorni moliyalashtirayotgan, shu bilan birga urushni qoralayotgan va unga qarshilikni ham moliyalashtirayotgan vaziyatdamiz, – deydi u. – Qazib olinadigan yoqilg‘iga qaramlik shuni anglatadiki, biz aslida energiya bozorlari, global energiya ishlab chiqaruvchilar va dushman diktatorlarning injiqliklariga tobe bo‘lib qolganmiz."