Ғарб Россиянинг Украинага қарши урушини молиялашга қандай ҳисса қўшмоқда?

Маълумотларга кўра, Россия Ғарбга қазилма ёқилғи экспортидан миллиардлаб даромад олишни давом эттирмоқда, бу эса тўртинчи йилга кирган Украинага қарши урушни молиялаштиришга ёрдам бермоқда.

2022 йил февралида босқин бошланганидан бери Россия углеводородлар экспортидан Украина иттифоқчилари ажратган ёрдамга нисбатан уч баробар кўп даромад олди.

Би-би-си таҳлил қилган маълумотлар кўрсатишича, Украинанинг Ғарбдаги иттифоқчилари Россияга углеводородлар учун Украинага ёрдам беришдан кўра кўпроқ пул тўлаган.

Фаоллар Европа ва Шимолий Америка ҳукуматлари Россия нефть ва газининг Украина билан урушни молиялаштиришини тўхтатиш учун кўпроқ ҳаракат қилиши кераклигини таъкидлашмоқда.

Россия қанча даромад қилмоқда?

Нефть ва газ сотишдан олинган даромадлар Россиянинг уруш машинасини юритишда асосий роль ўйнамоқда.

Нефть ва газ Россия давлат даромадининг деярли учдан бир қисмини ва экспортининг 60 фоиздан ортиғини ташкил этади.

2022 йил февраль ойидаги босқин ортидан Украина иттифоқчилари Россия углеводородларига қарши санкциялар киритди. АҚШ ва Буюк Британия Россия нефть ва газини, Европа Иттифоқи эса Россия денгиз нефтини импорт қилишни тақиқлади, бироқ газни эмас.

Шунга қарамай, 29 майга келиб, Энергетика ва тоза ҳаво тадқиқотлари маркази (CREA) маълумотларига кўра, Россия кенг кўламли босқин бошланганидан бери қазилма ёқилғи экспортидан 883 миллиард евро (973 миллиард доллар) даромад олди, шундан 228 миллиард евро санкция қўллаган мамлакатлардан келган.

Бу маблағнинг энг катта улуши – 209 миллиард евро Европа Иттифоқига аъзо давлатлар ҳиссасига тўғри келади.

Европа Иттифоқи давлатлари 2025 йил январь ойида Украина транзитни тўхтатмагунча тўғридан-тўғри Россиядан қувур гази импортини давом эттирди ва Россия нефти ҳамон Венгрия ва Словакияга қувур орқали етказиб берилмоқда.

Россия гази Туркия орқали Европага тобора кўпроқ миқдорда етказиб берилмоқда: CREA маълумотларига кўра, унинг ҳажми 2025 йилнинг январь ва февраль ойларида 2024 йилнинг шу даврига нисбатан 26,77 фоизга ошган.

Венгрия ва Словакия ҳам ҳамон Россия газини Туркия орқали қувур орқали қабул қилмоқда.

Ғарбнинг саъй-ҳаракатларига қарамай, 2024 йилда Россиянинг қазилма ёқилғилардан оладиган даромадлари 2023 йилга нисбатан атиги 5 фоизга, экспорт ҳажми эса 6 фоизга камайди, деб хабар беради CРЕА. Шунингдек, ўтган йили Россиянинг хом нефть экспортидан тушумлари 6 фоизга, қувур газидан тушумлар эса ўтган йилга нисбатан 9 фоизга ўсди.

Россия ҳисоб-китобларига кўра, 2024 йилда Европага газ экспорти 20 фоизгача ошган, суюлтирилган табиий газ (СТГ) экспорти эса рекорд даражага етган. Ҳозирда Россиянинг СТГ экспортининг ярми Европа Иттифоқига тўғри келади, дейди CРЕА.

Европа Иттифоқининг ташқи сиёсат бўйича раҳбари Кая Каллас айтишича, баъзи аъзо давлатлар можаронинг кучайишидан қўрққани ва уларни сотиб олиш "қисқа муддатда арзонроқ" бўлгани учун Иттифоқ Россия нефть ва газига "энг кучли санкциялар" қўлламаган.

СТГ импорти Европа Иттифоқи томонидан тасдиқланган Россияга қарши санкцияларнинг сўнгги, 17-пакетига киритилмаган, бироқ 2027 йил охиригача Россиядан барча газ импортини тўхтатиш бўйича йўл харитаси қабул қилинган.

Маълумотлар шуни кўрсатадики, Россиянинг қазилма ёқилғини сотишдан олган даромадлари Украина иттифоқчиларидан оладиган ёрдам миқдоридан ошиб кетган.

Ёқилғига бўлган эҳтиёж Ғарбнинг уринишларига тўсқинлик қилиши мумкин.

Global Witness ташкилоти етакчи фаоли Мэй Роснернинг айтишича, кўплаб Ғарб сиёсатчилари Россия ёқилғиси импортини қисқартириш энергия нархи ошишига олиб келишидан хавотирда.

"Кўплаб ҳукуматларда Россиянинг нефть ишлаб чиқариш ва сотиш қобилиятини амалда чеклаш истаги йўқ. Бу глобал энергия бозорларига қандай таъсир қилиши ҳақида ҳаддан ташқари кўп хавотир бор", дейди у Би-би-си билан суҳбатда.

"Қайта ишлаш тирқиши"

Тўғридан-тўғри сотишдан ташқари, Россия экспорт қиладиган нефтнинг бир қисми "қайта ишлаш тирқиши" орқали учинчи мамлакатларда ёқилғи маҳсулотларига қайта ишланганидан сўнг Ғарбга етиб бормоқда. Баъзан у бошқа мамлакатларнинг хом нефти билан ҳам аралаштирилади.

CРЕА Туркияда учта ва Ҳиндистонда учта Россия хом нефтини қайта ишлаб, ҳосил бўлган ёқилғини санкция қўллаган мамлакатларга сотадиган заводларни аниқлаган. Уларнинг маълумотига кўра, бу заводлар санкция қўллаган мамлакатларга сотиш учун 6,1 миллиард евролик Россия нефтидан фойдаланган.

Ҳиндистон нефть вазирлиги CРЕА ҳисоботини "Ҳиндистон обрўсига путур етказиш учун алдамчи уриниш" деб танқид қилди.

"[Бу давлатлар] санкция қўллаган мамлакатлар буни қабул қилишга тайёрлигини билади. Бу тирқиш. Бу бутунлай қонуний. Ҳамма бундан хабардор, лекин ҳеч ким бу муаммони жиддий ҳал қилиш учун ҳаракат қилмаяпти," дейди CРЕА таҳлилчиси Вайбҳав Рагҳунандан.

Фаоллар ва экспертлар таъкидлашича, Ғарб ҳукуматлари Кремль ғазнасига нефть ва газ даромадлари оқимини тўхтатиш учун зарур восита ва имкониятларга эга.

Россия энергетика вазирининг собиқ ўринбосари, ҳозирда Владимир Путиннинг қатъий мухолифи бўлган Владимир Миловнинг сўзларига кўра, Россия углеводородлари савдосига нисбатан жорий этилган санкциялар яхшироқ қўлланилиши керак – хусусан, G-7 давлатлари гуруҳи томонидан қабул қилинган нефть нархининг юқори чегараси, жаноб Миловнинг айтишича, "самарали ишламаяпти."

У, Доналд Трамп бошлаган АҚШ ҳукуматидаги ўзгаришлар санкцияларни амалга оширишда муҳим бўлган АҚШ Молия вазирлиги ёки Хорижий активларни назорат қилиш бошқармаси (OFAC) каби идораларга тўсқинлик қилишидан хавотирда.

Яна бир йўналиш – санкцияларни четлаб ўтишда иштирок этаётган Россиянинг "соя флоти" танкерларига босимни давом эттиришдир.

"Бу мураккаб жарроҳлик операциясидек иш. Ҳар бир неча ҳафтада янги санкция қўйилган кемалар, сохта компаниялар, трейдерлар, суғурталовчилар ва бошқалар рўйхатини эълон қилиш керак," дейди жаноб Милов. Унинг фикрича, бу соҳада Ғарб ҳукуматлари анча самарали ишлаган, айниқса Жо Байденнинг маъмурияти кетиш олдидан, 2025 йил январда янги санкцияларни жорий этгандан сўнг.

Мэй, Россиянинг Европага суюлтирилган табиий газ (СТГ) экспортини тақиқлаш ва Ғарб юрисдикцияларидаги нефтни қайта ишлаш бўшлиғини ёпиш "Ғарбни Россия углеводородларидан узишни якунлашда муҳим қадамлар" бўлишини таъкидлайди.

CРЕА вакили жаноб Рагҳунанданинг айтишича, Европа Иттифоқи Россиянинг СТГ импортидан воз кечиши нисбатан осон бўлади.

"Уларнинг СТГ экспортининг 50 фоизи Европа Иттифоқига йўналтирилган. 2024 йилда Европа Иттифоқининг умумий СТГ истеъмолининг атиги 5 фоизи Россиядан келган. Шунинг учун, агар Европа Иттифоқи Россия газини бутунлай тўхтатишга қарор қилса, бу Россияга Европа Иттифоқидаги истеъмолчиларга нисбатан кўпроқ зарар етказади," дейди у Би-би-си билан суҳбатда.

Трампнинг урушни тугатиш учун нефть нархи бўйича режаси

Би-би-си билан суҳбатлашган экспертлар Доналд Трампнинг OPEC нефть нархини пасайтирса, Украина билан уруш тугайди, деган фикрини рад этишди.

"Москвадагилар бу ғоя устидан кулишмоқда, чунки энг кўп зарар кўрадиган томон... нарх бўйича дунёдаги энг кам рақобатбардош нефть саноати бўлган Америка сланец нефть саноатидир," деди жаноб Милов Би-би-сига.

Жаноб Рагҳунанданинг айтишича, Россиянинг нефть қазиб олиш нархи Саудия Арабистони каби OPEC мамлакатларига қараганда пастроқ, шунинг учун улар Россиядан олдин нефть нархи пасайишидан зарар кўради.

"Саудия Арабистони бунга рози бўлмайди. Бу аввал ҳам синаб кўрилган. Бу Саудия Арабистони ва АҚШ ўртасида зиддиятга олиб келган," дейди у.

Роснер хонимнинг айтишича, Ғарбнинг Украинани қўллаб-қувватлаб туриб, Россия углеводородларини сотиб олишида ҳам ахлоқий, ҳам амалий муаммолар бор.

"Ҳозир биз урушда агрессорни молиялаштираётган, шу билан бирга урушни қоралаётган ва унга қаршиликни ҳам молиялаштираётган вазиятдамиз, – дейди у. – Қазиб олинадиган ёқилғига қарамлик шуни англатадики, биз аслида энергия бозорлари, глобал энергия ишлаб чиқарувчилар ва душман диктаторларнинг инжиқликларига тобе бўлиб қолганмиз."