Mkataba wa amani wa 'kihistoria' wa Trump ulivyovunjwa baada ya waasi kuuteka mji muhimu DRC

Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani Marco Rubio amesema vitendo vya Rwanda mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo ni "ukiukaji dhahiri wa" makubaliano ya amani yaliyosimamiwa na Donald Trump wiki iliyopita.

Katika chapisho kwenye X, alisema Marekani "itachukua hatua kuhakikisha ahadi zilizotolewa kwa Rais zinatimizwa", bila kutoa maelezo zaidi.

Trump alisifu makubaliano yaliyosainiwa kwa shangwe kubwa huko Washington kati ya Rais wa DR Congo Félix Tshisekedi na Rais wa Rwanda Paul Kagame kama "ya kihistoria" na "siku nzuri kwa Afrika, siku nzuri kwa ulimwengu".

Lakini kundi la waasi la M23 linasema "limelikomboa kikamilifu" jiji muhimu la Uvira katika shambulio ambalo Marekani na mataifa ya Ulaya yanasema linaungwa mkono na Rwanda.

Wataalamu wa Umoja wa Mataifa hapo awali wameishutumu kwa kuwa na "udhibiti" wa shughuli za jeshi la waasi.

Rwanda inakanusha madai hayo, hata hivyo, uwepo wake Washington ulikuwa ni kukiri kimyakimya ushawishi wake juu ya M23.

Waasi hawakuwa wametia saini makubaliano ya Trump na wamekuwa wakishiriki katika mchakato sambamba wa amani unaoongozwa na Qatar, mshirika wa Marekani.

Mapigano ya hivi karibuni yana hatari ya kuzidisha mgogoro ambao tayari ni mgumu sana.

Kwa nini M23 wanaidhibiti Uvira sasa?

Profesa Jason Stearns, mwanasayansi wa siasa mwenye makao yake Canada ambaye ni mtaalamu wa eneo hilo, aliambia BBC kwamba mtazamo katika duru za M23 ni kwamba "wanahitaji ushawishi zaidi katika mazungumzo", huku hisia katika serikali ya Rwanda ikiwa kwamba Tshisekedi hawezi kuaminiwa.

Aliongeza kuwa shambulio dhidi ya Uvira, katika jimbo la Kivu Kusini, "linapingana na mazungumzo yote yanayoendelea".

"Inaonekana kuidhalilisha serikali ya Marekani. Sijui ni lengo gani la kimkakati ambalo hilo lingetumika," Profesa Stearns aliiambia BBC.

Shambulio jipya la M23 huko Kivu Kusini lilianza siku chache kabla ya Kagame na Tshisekedi kusafiri hadi Washington wiki iliyopita ili kuidhinisha makubaliano yaliyofikiwa kwa mara ya kwanza mwezi Juni.

Bram Verelst, mtafiti mwenye makao yake Burundi katika taasisi ya utafiti ya Taasisi ya Masomo ya Usalama (ISS), alisema shambulio hilo lilionekana kuwa jaribio la kulazimisha Burundi kuondoa wanajeshi wake mashariki mwa DR Congo wanaounga mkono jeshi dhidi ya vikosi vya waasi na Rwanda.

Alidokeza kwamba Uvira, ambayo iko kilomita 27 tu (maili 17) kutoka mji mkuu wa Burundi, Bujumbura, kwenye ncha ya kaskazini ya Ziwa Tanganyika, ilikuwa muhimu kimkakati kwa sababu ya uwepo wa wanajeshi wasiopungua 10,000 wa Burundi huko Kivu Kusini.

"Uvira ni lango la Burundi kuelekea mashariki mwa Congo DR, kutuma wanajeshi na vifaa. Hilo sasa limekatizwa," Bw. Verelst aliambia BBC.

"Inaonekana wanajeshi wengi wa Burundi wanaondoka, lakini haijulikani ikiwa vikosi vyote vitarudi nyuma," aliongeza.

Yale Ford, Mchambuzi wa Afrika kutoka katika Taasisi ya Biashara ya Marekani, alidokeza kwamba Uvira, ambayo ilikuwa na idadi ya watu wapatao 700,000, ilikuwa kitovu cha mwisho cha serikali ya Congo DR na kitovu cha kijeshi huko Kivu Kusini.

Aliongeza kuwa M23 sasa ina uwezekano wa kuanzisha utawala sambamba katika jiji hilo, na kutumia faida zake za kijeshi "kama njia ya kujadiliana katika mazungumzo ya amani".

Kuhusu serikali ya DR Congo, haijakiri kushindwa kwake kijeshi hivi karibuni, lakini inasema kwamba "ukubwa wa hali hiyo unazidishwa na hatari iliyothibitishwa sasa ya mapigano ya kikanda".

Inamaanisha nini kwa Burundi?

Burundi imekuwa mshirika wa asili wa DR Congo kwa miaka mingi kutokana na uadui wake na Rwanda.

Wote wanashutumu wengine kwa kuunga mkono makundi ya waasi wanaotaka kupindua serikali zao.

Majirani hao wanashiriki lugha na muundo sawa wa kikabila, huku jamii za Watutsi na Wahutu mara nyingi zikishindania madaraka na wote wawili wamepitia mauaji mabaya ya kikabila.

Lakini tofauti na Rwanda, ambayo inaongozwa na rais wa Watutsi, Wahutu walio wengi wako madarakani nchini Burundi.

Serikali ya Burundi ina wasiwasi kwamba ikiwa M23 itaimarisha uwepo wake huko Kivu Kusini, itaimarisha kundi la waasi la Burundi linaloitwa Red Tabara.

Ikiwa na makao yake Kivu Kusini, imeundwa zaidi na Watutsi na imewahi kushambulia Burundi hapo awali.

Katika jaribio linaloonekana la kutuliza hofu ya Burundi, M23 ilisema "haina macho zaidi ya mipaka yetu ya kitaifa".

"Mapambano yetu yana lengo la amani, ulinzi wa idadi ya watu, ujenzi mpya wa jimbo huko DR Congo, pamoja na utulivu wa eneo la Maziwa Makuu," kundi hilo liliongeza.

Burundi imefunga mpaka wake na DR Congo, lakini, kulingana na Bw. Verelst, bado inawaruhusu watu kuvuka kuingia katika eneo lake baada ya kufanya ukaguzi wa usalama.

Mashirika ya misaada yanasema kwamba takriban watu 50,000 wamekimbilia Burundi katika kipindi cha wiki iliyopita.

Vikosi vya Burundi, pamoja na jeshi la Congo na wanamgambo washirika, walipigana kuzuia waasi kuelekea Uvira, lakini jiji lenyewe lilidhibitiwa "bila mapigano mengi", Bw. Verelst alisema.

Kuanguka kwa Uvira kuliathiri uchumi wa Burundi ambao tayari unasuasua kwani nchi hiyo imekuwa ikikabiliwa na uhaba mkubwa wa fedha za kigeni na mafuta, na ilikuwa ikitegemea sana mashariki mwa DR Congo kwa vyote viwili, alisema.

M23 ilifanikiwaje kuiteka Uvira?

M23 ilipiga hatua kubwa mapema mwaka huu ilipoteka Goma, mji mkuu wa jimbo la Kivu Kaskazini, kwenye mpaka na Rwanda.

Wakati huo, wanajeshi wa Afrika Kusini walipelekwa kusaidia jeshi la DR Congo, lakini walilazimika kuondoka baada ya M23 kuteka mji huo mwezi Januari.

Muda mfupi baadaye waasi waliteka mji mkubwa uliofuata mashariki mwa DR Congo, Bukavu, mji mkuu wa Kivu Kusini.

Hatua hiyo dhidi ya Uvira ilikuja baada ya waasi kuvunja safu za ulinzi za jeshi la DR Congo, wanamgambo wanaoshirikiana nalo na wanajeshi wa Burundi.

Profesa Stearns alisema M23 inakadiriwa kuwa na zaidi ya wapiganaji 10,000, lakini kuna uwezekano mkubwa kulikuwa na "wimbi" la wanajeshi wa Rwanda kwa shambulio la hivi karibuni la kuiteka Uvira.

"Sababu ya kuweza kumshinda adui yao ni kwamba jeshi la Rwanda, angalau, lina nidhamu sana, na nadhani nidhamu ni muhimu zaidi ya nguvu kazi," alisema.

"Mgogoro katika siku za hivi karibuni pia umeonesha matumizi makubwa ya teknolojia ya ndege zisizo na rubani pande zote mbili lakini Wanyarwanda wametumia hii zaidi kwa faida yao kuliko Wacongo," aliongeza.

Hatua hii inauacha vipi mchakato wa amani?

Inaonekana kuwa katika matatizo makubwa.

Marekani inalaumu Rwanda kwa mapigano ya hivi karibuni.

"Badala ya maendeleo kuelekea amani, kama tulivyoona chini ya uongozi wa Rais Trump katika wiki za hivi karibuni, Rwanda inaongoza eneo hilo kuelekea kutokuwa na utulivu zaidi na kuelekea vita," Mike Waltz, balozi wa Marekani katika Umoja wa Mataifa, aliuambia mkutano wa Baraza la Usalama Ijumaa.

Taarifa ya awali, iliyotolewa na Marekani, Umoja wa Ulaya, na serikali nane za Ulaya iliendelea zaidi, ikisema kwamba M23 na Jeshi la Ulinzi la Rwanda (RDF) zinapaswa kusimamisha mara moja "operesheni za mashambulizi", na wanajeshi wa Rwanda wanapaswa kujiondoa kutoka mashariki mwa DR Congo.

Profesa Stearns alisema wataalamu wa sera aliozungumza nao "walishangazwa" na hatua ya kukamata Uvira.

"Ilikuwa kweli walipokuwa wakisaini makubaliano ya amani huko Washington ndipo wanajeshi wa Rwanda walikuwa wakikusanyika, na kisha kuvamia eneo linalozunguka Kamanyola, ambalo liko ng'ambo ya mpaka na Rwanda, na kisha kusonga mbele hadi Uvira," aliongeza.

Wizara ya mambo ya nje ya Rwanda haijajibu madai kwamba wanajeshi wake walikuwa Kivu Kusini, lakini ilisema ukiukwaji huo hauwezi "kuhusishwa" na Rwanda.

Iliishutumu DR Congo na majeshi ya Burundi kwa kulipua vijiji karibu na mpaka wa Rwanda, na kusema Burundi "imekusanya" karibu wanajeshi 20,000 huko Kivu Kusini kuunga mkono jeshi la DR Congo.

Iliongeza kuwa sasa ni wazi kwamba DR Congo "haikuwa tayari kujitolea kwa amani", na ingawa Tshisekedi alikuwa amehudhuria hafla hiyo huko Washington, ilikuwa "kana kwamba alikuwa amelazimishwa kusaini" makubaliano ya amani.

Serikali ya DR Congo ilitoa shutuma kama hizo dhidi ya Kagame, ikisema kwamba alikuwa amefanya "uchaguzi wa makusudi" wa kuachana na Mkataba wa Washington, na kudhoofisha juhudi za Trump za kumaliza mzozo huo.

Je, mpango huo unaweza kuokolewa?

Profesa Stearns alisema mchakato wa amani unaoongozwa na Marekani sasa ulikuwa katika "njia yenye matatizo, labda umekwama".

Alisema kwamba mafanikio ya mpango huo yalitegemea jeshi la DR Congo kuanzisha operesheni ya kuwapokonya silaha wanamgambo wa FDLR, ambao wanachama wake walihusika katika mauaji ya kimbari ya 1994 nchini Rwanda, na ambayo serikali ya Kagame inaiona kama tishio linaloendelea.

Lakini, Profesa Stearns alisema, hakuweza kuona jeshi la DR Congo likianzisha operesheni kama hiyo kwa sasa.

Mkataba huo wa amani pia ulitarajia ushirikiano wa kiuchumi kati ya DR Congo na Rwanda, ikiwa ni pamoja na umeme wa maji, madini na maendeleo ya miundombinu, jambo ambalo Marekani inatarajia lingefungua njia kwa makampuni ya Marekani kuongeza uwekezaji katika eneo lenye utajiri wa madini.

Profesa Stearns alisema hawezi kuona hili likitokea pia huku wanajeshi wa Rwanda wakibaki mashariki mwa DR Congo, na mapigano yakiendelea.

Aliongeza kuwa anaelewa kwamba mchakato sambamba wa amani huko Doha, unaoongozwa na serikali ya Qatar ili kusuluhisha mkataba wa amani kati ya M23 na serikali ya DR Congo pia umesitishwa kwa sasa.

"Ni vigumu sana kufikiria Wacongo wakirudi huko hivi sasa baada ya kutokea shambulio hili kubwa la M23," aliongeza.

Tshisekedi ana mbadala ?

Profesa Stearns amesema kwamba Tshisekedi alikuwa kwenye shinikizo "kali sana" kutoka kwa umma kwa kushindwa kwake kutimiza ahadi zake nyingi za kukomesha mapigano mashariki.

Alisema Tshisekedi anaweza pia kuwa chini ya shinikizo kutoka kwa sehemu za jeshi, ambazo alikuwa na uhusiano mbaya nazo baada ya kukamatwa kwa majenerali kwa madai ya ufisadi na kwa sababu ya vikwazo mashariki.

Aliongeza kuwa Tshisekedi alikuwa akiitegemea Marekani kuweka shinikizo kwa Rwanda kuondoa uungaji mkono wake kwa M23.

"Itakuwa vigumu sana kwa jeshi la Congo kupata jibu.

"Sasa iko mikononi mwa wapatanishi mbalimbali wa amani, haswa Marekani, na labda Qatar na wafadhili wengine," msomi huyo alisema.

"Itaonekana ni kiasi gani wanajali kuhusu kukomesha mgogoro huu, na ni kiasi gani cha mtaji wa kisiasa ambao wako tayari kutumia."